Telegram-канал anjoman_elmi_eqtesad - انجمن علمی اقتصادپژوهان: Unsorted

انجمن علمی اقتصادپژوهان

08 November 2026 15:12

⁉️ اقتصاد ایران چرا فرونپاشیده است؟
بدنی که زنده مانده، اما تغذیه کافی ندارد

📍چرا اقتصاد ایران، با وجود سال‌ها تحریم، محدودیت‌های بانکی و فشار بر تجارت و درآمدهای نفتی، هنوز فرونپاشیده است؟ آیا ادامه فعالیت بازارها، پرداخت حقوق‌ها و تولید کالاها به این معناست که تحریم‌ها اثر چندانی نداشته‌اند؟
پاسخ کوتاه این است: فرونپاشیدن اقتصاد، با سالم‌بودن آن تفاوت دارد. یک اقتصاد می‌تواند همچنان کار کند، اما هم‌زمان قدرت خرید مردم، کیفیت خدمات و توان سرمایه‌گذاری‌اش کاهش یابد.

🔹 چرا اقتصاد همچنان سرپاست؟
نخست اینکه اقتصاد ایران فقط نفت نیست. ایران بازار داخلی بزرگی دارد و بخش قابل‌توجهی از نیازهایش را در داخل تولید می‌کند؛ از محصولات کشاورزی و مواد غذایی تا مصالح ساختمانی، محصولات پتروشیمی و بخشی از کالاهای صنعتی. خدمات داخلی نیز بخش مهمی از فعالیت اقتصادی را تشکیل می‌دهند.
به این معنا، اقتصاد ایران پایه تولید داخلی و ظرفیت‌های درون‌زای قابل‌توجهی دارد. قطع یا محدودشدن ارتباطات خارجی، همه فعالیت‌های آن را یک‌باره متوقف نمی‌کند.
اما تولید داخلی به معنای بی‌نیازی از جهان نیست. بسیاری از تولیدکنندگان برای ماشین‌آلات، قطعات، مواد اولیه، فناوری و تأمین مالی به ارتباط خارجی وابسته‌اند. حتی کالایی که در ایران ساخته می‌شود، ممکن است با افزایش نرخ ارز گران‌تر شود.
دوم اینکه تحریم لزوماً به معنای قطع کامل تجارت نیست. تا زمانی که بخشی از صادرات، واردات و مبادلات از مسیرهای واسطه‌ای ادامه پیدا کند، اقتصاد به منابعی برای ادامه فعالیت دسترسی دارد؛ هرچند معمولاً با هزینه بیشتر، تخفیف در فروش، دشواری انتقال پول و تأخیر در تأمین کالا.
سوم اینکه دولت و شبکه بانکی می‌توانند بخشی از فشار را، دست‌کم موقتاً، با استقراض و افزایش نقدینگی عقب بیندازند. خانوارها و بنگاه‌ها نیز با کاهش مصرف، خرج‌کردن پس‌انداز، شغل دوم و به‌تعویق‌انداختن تعمیر و نوسازی خود را سازگار می‌کنند.
اما این سازگاری رایگان نیست؛ بخشی از هزینه ادامه کار اقتصاد را مردم با افت سطح زندگی می‌پردازند.

🔹 اقتصاد چقدر کوچک‌تر شده است؟
برای پاسخ باید دوره زمانی و معیار اندازه‌گیری را مشخص کنیم. کاهش ارزش دلاری اقتصاد بر اثر افت ریال، لزوماً به همان اندازه به معنای کاهش تولید واقعی نیست؛ همان‌طور که افزایش تولید نفت الزاماً به معنای بهترشدن زندگی همه مردم نیست.
بانک جهانی برآورد کرده است که تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۲۵/۲۶، یعنی سال ایرانی منتهی به ۲۰ مارس ۲۰۲۶، حدود ۲٫۷ درصد کاهش یافته است.
همچنین صندوق بین‌المللی پول در صفحه کشوری ایران، برای سال ۲۰۲۶ کاهش ۵٫۴ درصدی تولید واقعی و افزایش ۶۸٫۹ درصدی قیمت مصرف‌کننده را پیش‌بینی کرده است. ضمن اینکه به‌دلیل تفاوت دوره‌های زمانی، نباید کاهش ۲٫۷ و ۵٫۴ درصدی را با هم جمع کرد.
پس تصویر دقیق، «کوچک‌شدن بی‌وقفه در تمام سال‌ها» نیست؛ بلکه اقتصادی است که دوره‌های رشد و رکود را تجربه کرده، اما با فشارهای جدی بر رفاه و توان تولید آینده روبه‌روست.

🔹 تحریم و اختلال تجارت چگونه تورم می‌سازند؟
کاهش دسترسی به ارز می‌تواند نرخ ارز را بالا ببرد. واردات مواد اولیه و ماشین‌آلات گران‌تر می‌شود و هزینه تولید داخلی افزایش می‌یابد. دشواری حمل‌ونقل، بیمه و انتقال پول هم به قیمت نهایی اضافه می‌کند.
از طرف دیگر، اگر دولت کاهش درآمد و افزایش مخارج را از مسیری جبران کند که به رشد نقدینگی منتهی شود، فشار تورمی تشدید می‌شود. افت تولید نیز عرضه کالا و خدمات را محدود می‌کند.
البته تمام تورم را نمی‌توان به تحریم نسبت داد. کسری بودجه، ناترازی بانک‌ها، سیاست‌های ارزی و پولی، ضعف سرمایه‌گذاری و مشکلات آب و انرژی نیز نقش دارند. بدون بررسی جداگانه نمی‌توان گفت چه سهم دقیقی از تورم فقط حاصل تحریم یا کاهش تولید است.

📌اقتصاد ایران شبیه بدنی است که هنوز اندام‌های اصلی‌اش کار می‌کنند، اما برای مدتی طولانی تغذیه کافی و متوازن دریافت نکرده است.
تولید داخلی، انرژی، نیروی انسانی و بازار بزرگ، این بدن را زنده نگه داشته‌اند. اما سرمایه‌گذاری، فناوری، ماشین‌آلات نو و تجارت کم‌هزینه، بخشی از مواد مغذی لازم برای حفظ قدرت آن‌اند.
این بدن ممکن است مدتی از ذخایرش مصرف کند: کارخانه نوسازی نشود، زیرساخت فرسوده شود، خانواده پس‌اندازش را خرج کند و نیروی متخصص مهاجرت کند. فعالیت ادامه دارد، اما توان بازسازی ضعیف‌تر می‌شود.
بنابراین، فرونپاشیدن اقتصاد نه نشانه بی‌اثر بودن تحریم‌هاست و نه گواه موفقیت سیاست‌گذاری. پرسش اصلی فقط این نیست که «اقتصاد هنوز زنده است یا نه»؛ این است که با چه کیفیتی، به هزینه چه کسانی و با چه توانی برای آینده زنده مانده است.

✍️پیام زعفری

#اقتصاد #مسائل_روز

🆔 Telegram
🆔 Instagram