Telegram-канал abbasnaeemi - جامعه شناسی صلح: Unsorted

جامعه شناسی صلح

01 December 2025 19:48

🔻ارزیابی یک اتهام سیاسی؛
آیا میرزا کوچک تجزیه طلب بود؟!

➖ عباس نعیمی جورشری
| جامعه شناس، مولف کتاب جریان شناسی سیاسی جنبش جنگل
| انصاف نیوز _ ۱۰ آذر ۰۴

▪️از جمله شاخص ترین جنبش های تاریخ معاصر ایران همانا جنبش جنگل است. رهبر سیاسی-نظامی این جنبش هفت ساله، کوچک‌ خان ملقب به «میرزا» بوده که پیشتر در زمره مشروطه خواهان قرار داشت. سالهای اخیر عمدتاً در فضای مجازی گزاره ها و مطالبی با اتهام تجزیه طلبی کوچک خان منتشر و بازنشر می شود. این مطالب با بهره گیری از نارضایتی های اجتماعی، گزاره هایی را مطرح می نمایند که عمدتاً فاقد ارجاعات پژوهشی دقیق است. لذا می توان با تکیه بر اسناد و آثار تحقیقاتی پرسید آیا میرزا کوچک جنگلی فردی تجزبه طلب بوده است؟ نگارنده پیشتر طی آثاری (مکتوب و شفاهی) به واکاوی اسنادی این موضوع پرداخته است. حال از زاویه ای دیگر به ارزیابی تحلیلی این گزاره پرداخته خواهد شد.

۱. اسناد جنبش جنگل مهم‌ترین ستون استدلال تاریخی است. در این راستا آرشیو متنوع اسناد شامل نامه نگاری ها، گزارشات، ارگان، بیانیه ها و منشورها در دسترس است و می توان به آنها ارجاع داشت. در اینجا به چند نمونه اکتفا می شود. سه سند کلیدی که نشان می‌دهد میرزا کوچک‌خان تجزیه طلب نبوده است. اهمیت‌ این اسناد در این است که از زبان خود میرزا و رهبران جنگل است و هیچ برداشت پسینی یا ایدئولوژیک نیست.

۱.۱. نامه میرزا کوچک‌خان به نماینده دولت تهران (۱۳۳۶ق / ۱۹۱۸م)

این نامه یکی از روشن‌ترین شواهد نفی تجزیه‌طلبی است. محتوا و گزاره‌های اصلی نامه عبارت است از اینکه میرزا صریحاً اعلام می‌کند که هدفش جدایی نیست. او می‌نویسد (نقل به مضمون دقیق):
«ما استقلال ایران را می‌خواهیم، نه جدایی گیلان را.»
این گزاره تنها شعار نیست؛ در منطق سیاسی آن دوره، «استقلال ایران» یعنی مقابله با نفوذ روس و انگلیس، نه جداسازی یک استان.
او دولت مرکزی را به رسمیت می‌شناسد ولی آن را منحرف می‌داند. میرزا در این نامه می‌گوید مشکلش «بی‌عدالتی»، «تسلط اجانب» و «فساد حکام» است، نه اصل «ایران واحد».
در عین حال او از دولت مرکزی می‌خواهد که نیرو نفرستد اما می‌گوید اگر عدالت برقرار شود، ما تابع قانون مشروطه هستیم.
این نکته بسیار مهم است. تجزیه‌طلب اساساً تابعیت مشروطه و قانون اساسی را قبول ندارد. اما میرزا صریحاً می‌گوید:
«ما به مشروطه وفاداریم.»

۱.۲. اساسنامه‌ها و بیانیه‌های «هیئت اتحاد اسلام» و «جمهوری» جنگل

در بسیاری از بحث‌ها تصور می‌شود اینکه «جمهوری گیلان» یا «حکومت جمهوری» شکل گرفت، یعنی تمایل به استقلال.
اما اسناد جنبش چیز دیگری می‌گویند.
در هیچ سند رسمی، واحد سیاسی گیلان به عنوان «کشور» تعریف نشده. عنوان‌ها همیشه این‌ها بوده است:
«هیئت اتحاد اسلام»
«نهضت جنگل»
«حکومت جمهوری»
«جمهوری ایران در گیلان»
این دقیقاً مثل «جمهوری فرانسه در الجزایر» یا «جمهوری شوروی در باکو» نیست؛ اسم رسمی، جمهوری ایران است که به ناچار در گیلان تشکیل شده چون فقط آنجا پایگاه داشته‌اند.

هیچ‌کجا مرز سیاسی گیلان تعیین نمی‌شود. این یک شاخص اساسی است. وقتی دولت مستقل اعلام می‌شود، مرز تعریف می‌شود.
اما جنگل؛
مرز تعیین نمی‌کند.
پرچم جدید تعریف نمی‌کند.
واحد حقوقی «گیلان» را به‌عنوان کشور نمی‌شناسد.‌
تنها یک «حوزه عملیاتی» ذکر می‌شود: جنگل‌های گیلان.

ساختار دولت جنگل کاملاً با دولت‌سازی‌های تجزیه‌طلبانه تفاوت دارد. مجلس، دادگستری، وزارت خارجه و سفارتخانه طراحی نمی‌شود. تنها کمیته‌های محلی و اجرایی موقت تشکیل می‌شود. این ساختار یک «جنبش مسلح سیاسی» است، نه یک «دولت مستقل».

۱.۳. نامه میرزا به لنین، روتشتین و مقامات شوروی

این نامه از حیث گفتمانی فوق‌العاده مهم است. زیرا نقطه ای است که میرزا مستقیما با یک قدرت خارجی بزرگ صحبت می‌کند؛ اگر قصد او تجزیه بود، در اینجا بایستی درخواست حمایت خارجی و اعلام استقلال می‌کرد. اما دقیقاً برعکس است.
میرزا به شوروی می‌نویسد: «ما اجازه دخالت در تمامیت ارضی ایران را نمی‌دهیم.»
به لحاظ حقوق بین‌الملل، استفاده از عبارت «تمامیت ارضی ایران» به معنای پذیرش ایران واحد است. یک جریان تجزیه‌طلب اصلاً از این اصطلاح استفاده نمی‌کند.

خواستهٔ میرزا از شوروی همانا خروج نیروهایشان از بندر انزلی است.
این ثابت می‌کند که میرزا دنبال «استقلال گیلان» نیست، بلکه دنبال «پاک‌سازی منطقه از حضور خارجی» است. این عمل فقط از یک نیروی ملی‌گرا برمی‌آید، نه تجزیه‌طلب.

او در نامه تأکید می‌کند که هدف جنبش «استقلال، آزادی و عدالت برای ایران» است، نه برای «گیلان». اگر میرزا می‌خواست دولت مستقلی برای گیلان بسازد، باید از شوروی درخواست شناسایی دولت جدید می‌کرد. اما هیچ نشانی از چنین درخواستی در اسناد وجود ندارد. ...

📍متن کامل مقاله
📍ضمیمه فایل صوتی سخنرانی ۸ آذر

@abbasnaeemi