Telegram-канал book_phi - کتابها و مقولات فلسفی℡: Unsorted

کتابها و مقولات فلسفی℡

27 December 2025 04:21

در اخلاقیات، انگاره‌ی اصلی انگاره‌ی «ذات» است. هر چیزی، فرد یا مصداقی از ذاتی کلی است. هر انسانِ مشخصی، هر ویژگیِ منحصر-به‌-فردی که داشته باشد، فردی است که ذیلِ انگاره‌ی کلیِ انسانیت می‌گنجد: برای مثال، حیوانی است ناطق، مصداقی از مفهومِ کلیِ انسان. در اخلاقیات، مسئله‌ی اصلی تحققِ ذات است. این بدان معناست که ذات ضرورتاً تحقق ندارد. این مسئله‌ی اخلاقیاتی در واژگانِ متافیزیکِ سنتی در قالبِ «امکان» به بیان در می‌آید. هدفِ اصلیِ اخلاقیات تحقق بخشیدن به ذاتِ ممکن است. به همین دلیل است که می‌توان گفت فرمان‌هایِ اخلاقیاتی چیزی نیستند جز واریاسیون‌هایی از یک فرمانِ بنیادین‌: هوادرانِ اخلاقیات به نامِ یک ذات فرمان می‌دهند. «زن که این‌گونه رفتار نمی‌کند!»، «مرد که چنین سخن نمی‌گوید!»، «دخترها از آن حیث که دخترند باید چنین و چنان کنند»... اما اگر هر چیز ذاتی دارد، چه نیازی به فرمان دادن هست؟ مفهومِ «بالقوگی» است که «ذات» را با «فرمان» آشتی می‌دهد: ذات بالقوه است. انسانْ بالقوه عاقل است، این عقلِ بالقوه هدیه و امانتی است نزدِ انسان و انسان شایسته‌ی این امانت نیست مگر در صورتی که این قوه و استعداد را فعلیت بخشد. همین بالقوگی است که ذات را در قالبِ یک «غایت» به وظیفه تبدیل می‌کند، و تنشِ میانِ ذات و تحققِ آن یا میانِ قوه و فعل است که کینه‌توزی و وجدانِ معذب را جان می‌بخشد. در همین معناست که ارسطو در اخلاقِ نیکوماخوس از «غایت» و «خیرِ» هر موجود سخن می‌گوید. درست است که «اخلاقی شدن» فعلیت یافتنِ ذاتِ بالقوه است، اما تحققِ آن در گروِ تحقق‌ناپذیر بودنِ ذات است؛ به عبارتِ دیگر، شدنی است که از «تعالیِ درمان‌ناپذیر» یا دور از دست بودنِ جاودانه‌ی غایت نیرو می‌گیرد: توفیقِ فرآیندِ «اخلاقی شدن» در گروِ شکستِ آن است. اخلاقیات ساز-و-برگی برایِ فعلیت بخشیدن به ذاتی است که بالقوه تلقی می‌شود، اما هدفِ اصلیِ این ساز-و-برگ، نه فعلیتِ ذاتِ بالقوه، بلکه «قضاوت» است. آن‌گاه که خود را و دیگران را با ارجاع به «غایت» قضاوت می‌کنم سراپا «اخلاقی» شده‌ام.

👤 #ژیل_دلوز
📘 #نیچه_و_فلسفه
ترجمه‌ی #عادل_مشایخی

@book_phi