چشم‌و‌چراغ

25 February 2026 15:49

یادبود هفتادمین سال درگذشت علامه علی‌اکبر دهخدا
به مناسبت هفتادمین سال درگذشت شادروان علامه علی‌اکبر دهخدا، روز پنج‌شنبه هفتم اسفندماه ۱۴۰۴ از ساعت ۱۰:۳۰ صبح بر مزار او در آرامستان ابن‌بابویه گرد هم می‌آییم. این دیدار فرصتی است برای گرامی‌داشت یاد آن استاد بزرگ و پاسداشت میراث ماندگار او.
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/35312
@Dehkhodaicps

چشم‌و‌چراغ

25 February 2026 13:20

@cgie_org_ir

چشم‌و‌چراغ

22 February 2026 16:36

#وب_نشست
🎤 دکتر #علی_شیوا
🔗 پیوند: lit_gam1" rel="nofollow">https://shad.ir/@lit_gam1
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

19 February 2026 08:01

📺 فارسی را پاس بداریم
❌ هکسره

#تکه_فیلم
#قند_پارسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

17 February 2026 08:20

🌌 به مناسبت زادروز گالیلئو گالیله (۱۵ فوریهٔ ۱۵۶۴ – ۸ ژانویهٔ ۱۶۴۲)

‍ ☄️ آتش‌‏گوی: bolide
شهابی بسیار پرنور که منفجر و تکه‌‏تکه می‌‏شود و گاه صدای انفجار آن پس از مدتی به گوش می‌‏رسد

💫 آذرگوی: fireball, large meteor
شهاب پرنوری که به درخشش سیارۀ زهره یا پرنورتر از آن باشد

🔭 آسمان‌پا: coelostat
ابزاری مجهز به ساعت‌ران که همواره نقطۀ ثابتی از آسمان را دنبال می‌کند

⏰ ساعت‌ران: clock drive, drive
موتوری متصل به محور اصلی تلسکوپی با استقرار استوایی (equatorial mounting) که حرکت وضعی زمین را جبران می‌کند

⏳آهنگ ستاره‌زایی: star formation rate, SFR
آهنگ تشکیل ستاره در یک سحابی یا کهکشان برحسب جِرم خورشید بر سال

⭐️ اخترپا: siderostat
ابزاری مجهز به ساعت‌ران که حرکت ظاهری ستاره‌ها را در آسمان دنبال می‌کند

🌟 اخترش: astration
چرخۀ تبدیل مواد بین‌ِستاره‌ای به ستاره‌ها که در نتیجۀ این چرخه واکنش‌های هسته‌ای با عناصر سنگین غنی می‌شود و سپس به‌صورت باد ستاره‌ای یا سحابی سیاره‌ای یا اَبَرنواختر به فضای بینِ‌ستاره‌ای بازمی‌گردد

💨 باد ستاره‌‏ای (مترادف: اخترباد): stellar wind
شارش ماده از ستاره به فضای میان‌‏ستاره‌‏ای

🌓 سایه‌‏مرز: terminator
خط جداکنندۀ بخش‌های تاریک و روشن سیاره یا قمر

👑 تاج‌‏نگار: coronagraph
وسیله‌‏ای برای ثبت و مشاهدۀ تاج خورشید در زمانی غیر از زمان کسوف


🔴 اعضای گروه‌های واژه‌گزینی #نجوم و #نجوم_رصدی_و_آشکارسازها در فرهنگستان زبان و ادب فارسی: بابک امین‌تفرشی، محمدرضا بهاری، دکتر محمدرضا حیدری خواجه‌پور، دکتر مهدی خاکیان ‌قمی، مهرداد سرمدی، علی کوهپایی، دکتر حسین معصومی همدانی، دکتر رضا منصوری، دکتر محمدتقی میرترابی، دکتر ابوذر نجفی، دکتر منصور وصالی
#واژه
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

14 February 2026 07:03

🔹با سپاس از آقای #فرهاد_قربان_زاده، پژوهشگر
🖨سالگرد درگذشت #جعفر_صمیمی از پیشگامان صنعت چاپ در ایران و از سازندگان حروف #ایرانیک
👓دکتر #غلامحسین_مصاحب
📚#با_پیشگامان
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

11 February 2026 06:57

استاد #عباس_اقبال_آشتیانی (۱۲۷۵ – ۲۱ بهمن ۱۳۳۴)
#درست_نویسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

08 February 2026 08:00

‍ ✈️ روز نیروی هوایی
🏢 چند واژۀ مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی

هوایاد (مقلوب و کوتاه‌شدۀ «یادداشت هوایی»): notice for airman
دستورالعمل‌های سازمان هواپیمایی کشوری دربارۀ نحوۀ عمل فرودگاه‌ها و خطوط هوایی و هواپیماها

هوانگار دَمشی: aspiration meteorograph
هوانگاری که با هواکش تهویه می‌‏شود

هواگَرد فراسبک (مترادف: فراسبک): microlight aircraft/ microlight
هواگَرد کوچک با یک سرنشین با وزن بیشینۀ برخاست ۳۰۰ کیلوگرم در خشکی و ۳۳۰ کیلوگرم در دریا و با دو سرنشین با وزن بیشینۀ برخاست ۴۵۰ کیلوگرم در خشکی و ۴۹۵ کیلوگرم در دریا

هواگرد رادارشناخته: radar-identified aircraft
هواگردی که موقعیت آن با نشانۀ مشاهده‌شده بر روی صفحۀ رادار متناظر است

هوازِه: slat
صفحۀ متحرکی بر روی لبۀ حملۀ بال که با باز شدن آن شکافی بین صفحه و لبۀ بال ایجاد می‏شود و هوا به‌آرامی از زیر به روی بال حرکت می‌‏کند

هواراهۀ سوخت: fuel vent, fuel tank vent
هواکش یا لوله‌ای برای سرریز سوخت از مخزن و متعادل‌سازی فشار درون و بیرون آن

هواپویه: aerodyne
وسیله‌‏ای پرنده، سنگین‌‏تر از هوا، که با تولید نیروی آئرودینامیکی، ازجمله نیروی رانش مستقیم موتور، خود را در جوّ نگه ‏می‌‏دارد

هم‌شانه‌پَر: line abreast/ line-abreast, line-abreast formation
وضعیتی که در آن هواگردها یا شناورها پهلوبه‌پهلو در یک خط حرکت می‌کنند

واگویی: calling out
بازخوانی داده‌های گفتاری به‌وسیلۀ خدمه یا ناظر زمینی برای کمک به خلبان یا دیگر خدمه

🔴 اعضای گروه واژه‌گزینی حمل‌ونقل هوایی که تاکنون با فرهنگستان زبان و ادب فارسی همکاری کرده‌اند: مهندس ابراهیم ارتفاعی، مرحوم مهندس اکبر اسدالله‌خان والی، مهندس علی‌اکبر اکبرزاده، کاپیتان سید محمود تدیّن، سرهنگ اردشیر حسامی، مرحوم مهندس علی‌محمد خان‌محمدی، مهندس محمدتقی دیانی، جواد رستمی، دکتر حمید کتابی، مهندس ذبیح‌الله کریمی، مهندس فرج‌الله کریمی مجد، کاپیتان مهندس محمد گنجوی‌نیا، کاپیتان علیرضا مرتضی‌زاده، مهندس حسن هوشنگی

گروه‌های واژه‌گزینی #حمل‌_و_نقل_هوایی، #حمل‌_و‌نقل_دریایی، #علوم_نظامی، #حمل‌_ونقل_ریلی، #علوم_جوّ
#واژه
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

04 February 2026 07:20

☕️ اقدام پسندیدۀ شرکت تیمز

#یک_حس_خوب
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

08 January 2026 08:56

🏥 به مناسبت سالگرد تأسیس مریضخانۀ دولتی، نخستین بیمارستان دولتی ایران، در ۱۲۵۱ خورشیدی (تغییر نام به بیمارستان سینا در ۱۳۱۹)
🏢 چند واژۀ مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی

😷 بدحالی: illness 1
بدتر شدن حالت‌ها و کارکردهای جسمی و اجتماعی و عاطفی و ذهنی فرد در مقایسه با وضعیت قبلی او

🤕 بیماری (مترادف: مرض): disease, malady, illness 2
هرنوع وضعیت غیرطبیعی در ساختار یا کارکرد بافت‌ها یا اعضا یا دستگاه‌های بدن که با مجموعه‌ای از علائم و نشانه‌ها مشخص می‌شود

🚰بیماری آب‌زاد: waterborne disease
بیماری‌ای که ازطریق آب منتقل می‌شود

🍽 بیماری غذازاد: foodborne disease
بیماری‌ای که براثر خوردن غذای حاوی باکتری یا انگل یا سموم طبیعی و شیمیایی یا مواد پرتوزا عارض می‌شود

💭 خودبیمارانگار: hypochondriac
فرد دچار خودبیمارانگاری (اختلالی جسمی‌نمود که مهم‌ترین تظاهر آن نگرانی مفرط از وجود بیماری در خود است)

🌡دردپای (کوتاه‌شدۀ دردزُدای بیمارپای؛ مترادف: پمپ مسکن): patient controlled analgesia/ PCA
دستگاه تسکین‌دهندۀ درد حاد که با استفاده از آن بیمار می‌تواند بدون نیاز به دیگران در هنگام درد با فشردن دکمه‌ای داروی مسکن را به بدن خود برساند

💊 مبارزه با بیماری (مترادف: مهار بیماری): disease control
رساندن میزان ابتلای به بیماری به حد کمینۀ ممکن ازطریق برنامه‌های مختلف

🩺 مدیریت بیماری: disease management
نظام هماهنگ ارتباطات و مداخلات مربوط به مراقبت‌های سلامت

💉 ریشه‌کنی بیماری: disease eradication
قطع انتقال بیماری و پیدا نشدن مورد جدیدی از آن در مدت معین

🛌 سامان‏‌بخشی بیمار: case management
مدیریت و هماهنگی همۀ خدمات و امکانات لازم برای مراقبت از بیمار

🔪 کالبدشناسی بیمارنگر (مترادف: کالبدشناسی آسیب‌شناختی): morbid anatomy
شاخه‌ای از کالبدشناسی که به بررسی ساختار اندام‌ها و بافت‌های بیمار و آسیب‌دیده می‌پردازد

🤧 بیماری واگیر: communicable disease, transmissible disease
بیماری‌ای که مستقیم یا از طریق ناقل از یک فرد یا حیوان به دیگری منتقل می‌شود

🤒 بیماری غیرواگیر: non-communicable disease, non-transmissible disease
بیماری‌ای که از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود

🦠 بیماری‌زا: pathogenic
ایجادکنندۀ بیماری یا نشانه‌‏های بیماری‌گونه

گروه‌های واژه‌گزینی #پزشکی، #میکرب_شناسی، #کوووید_۱۹، #علوم_تشریحی #علوم_سلامت، #تغذیه، #روان_شناسی، پزشکی شاخۀ #علوم_پایه
#واژه
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

06 January 2026 06:57

دورۀ ویراستاری در فرهنگستان برگزار می‌شود

دورۀ ویرایش و پاکیزه‌نویسی با همکاری استادان فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سی و چهار جلسه برگزار خواهد شد.
این جلسه‌ها، سه روز در هفته (یکشنبه، دوشنبه و سه‌شنبه) و هر روز در دو جلسه (۱۸۰ دقیقه) خواهد بود.
در این جلسه‌ها مباحثی چون دستور خط فارسی، عربی در فارسی، تاریخ زبان فارسی، نشانه‌گذاری، کارگاه ویرایش، ویرایش زبانی و آشنایی با فرهنگ‌‌های فارسی تدریس خواهد شد.
از سرفصل‌های این کارگاه‌ها می‌توان به «پیوسته‌نویسی و جدانویسیِ انواع واژه‌ها و ترکیب‌های فارسی‌تبار و غیرفارسی‌تبار»، «پیوسته‌نویسی و جدانویسی انواعِ وندها و وندواره‌ها»، «کارکرد دستور زبان در ویرایش»، «نشانه‌گذاری و مهم‌ترین کارکردهای آن در ویرایش»، «مهم‌ترین کاربردهای حروف اضافه» اشاره کرد.

🔸مهلت نام‌نویسی تا ۲۱ دی‌ماه است.

🔸برای دریافت اطلاعات بیشتر و ‌نام‌نویسی با شمارۀ ۰۲۱۸۸۶۴۲۴۵۸ (از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۴) تماس بگیرید یا در تلگرام به شمارۀ ۰۹۳۰۵۵۲۳۰۲۷ پیام دهید.

🔸 پس‌از پایان دوره، درصورت قبولی در آزمون به شرکت‌کنندگان، گواهی‌نامه داده می‌شود.

@theapll

چشم‌و‌چراغ

04 January 2026 08:27

👨🏻‍🏫 آموزگاران و واژه‌های مصوب #زیست_‌شناسی
🎤 #نسرین_پرویزی، معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی


🔗 پیوند خبر در وبگاه ایسنا

#خودمان_زبان_داریم
#نوواژه_ستیزی
#تکه_فیلم
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

31 December 2025 07:52

📺 فارسی را پاس بداریم
⌨️ نیم‌فاصله

#تکه_فیلم
#شبکه_آموزش
#درست_نویسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

28 December 2025 06:49

⚫️ استاد #بهرام_بیضایی (۵ دی ۱۳۱۷ – ۵ دی ۱۴۰۴)
#تسلیت
#پرسه_در_متون
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

25 December 2025 08:23

📜 بزرگداشت #رودکی، پدر شعر فارسی

#شعر
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

25 February 2026 13:20

پیام تسلیت رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در پی درگذشت «عبدالمجید ارفعی»

▪️دبا: «عبدالمجید ارفعی»، ایلام‌شناس برجسته و عضو شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، صبح چهارشنبه، ششم اسفند در ۸۶ سالگی دار فانی را وداع گفت.

▪️به‌همین‌مناسبت رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی پیام تسلیتی صادر کرد که در متن آن آمده است:

▪️«فقدان ایلام‌شناس برجسته و استاد بی‌همانند فرهنگ و زبان‌های باستانی و‌ مترجم خطّ میخیِ ایلامی، جناب آقای دکتر عبدالمجید ارفعی مایۀ تأسّف و اندوه بی‌پایان شد.

▪️ترجمۀ «گل‌نبشته‌های باروی تخت‌جمشید» در قالب کتاب‌ سه‌جلدی در سال ١٣٨٧ و نیز «فرمان کوروش بزرگ» در سال ١٣٨٩ که از سوی انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی منتشر شد، یکی از فراوان‌خدمات این ایران‌شناس فقید به میهن‌ ماست.

▪️اینجانب درگذشت استاد ارفعی را به خانواده، دوستان، شاگردان و جامعۀ باستان‌پژوهی و زبان‌شناسی ایران تسلیت می‌گویم و آرامش روان‌ او را از درگاه پروردگار مسئلت می‌کنم.»

کاظم موسوی بجنوردی
۶ اسفند ١۴٠۴

▪️به اطلّاع می‌رساند آیین تشییع شادروان دکتر عبدالمجید ارفعی، جمعه، هشتم اسفند، ساعت ١٠ صبح در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به‌نشانی میدان شهید باهنر (نیاوران)، خیابان شهید پورابتهاج (کاشانک)، نرسیده به سه‌راه آجودانیه، شمارۀ ٢١٠ و آیین تدفین ایشان، یک‌شنبه، دهم اسفند، ساعت ١٠ صبح در حافظیّۀ شیراز برگزار می‌شود.
@cgie_org_ir

چشم‌و‌چراغ

24 February 2026 06:44

✈️ پنجم اسفند، سالروز تأسیس #هما

انسان‌ها به‌طور ذاتی تمایل به کم‌کوشی دارند. یکی از بازتاب‌های آن در زبان، «اختصارسازی» است که طی آن از روش‌های مختلفی استفاده می‌شود.
«سرنام‌سازی» یکی از روش‌های شناخته‌شدۀ اختصارسازی است که با چسباندن حروف اول کلمات یک عبارت ساخته می‌شود. این کلمه ممکن است معنی داشته باشد، مانند «هما» که سرنام «هواپیمایی ملی ایران» است، یا «سَمَن» (نام گل) که دربرابر اصطلاح سازمان مردم‌نهاد (NGO) ساخته شده است، و یا معنایی نداشته باشد، مانند «ساواک» که سرواژۀ «سازمان اطلاعات و امنیت کشور» پیش از انقلاب بوده است.
🦅 پرندهٔ «هما» در ادبیات فارسی مظهر شکوه و سعادت است. سرواژه‌هایی که واژه‌ای معنادار در زبان فارسی بسازند، سریع رواج می‌یابند.

#واژه‌_شناسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

21 February 2026 10:21

📺 توضیحاتی دربارۀ واژه‌گزینی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی
🎤 دکتر #علی_شیوا، عضو هیئت‌علمی فرهنگستان

#تکه_فیلم
#بی_چارچوب (۲۷ شهریور ۱۴۰۰)
#شوخی_با_فرهنگستان
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

18 February 2026 07:01

👓 #صادق_هدایت (۲۸ بهمن ۱۲۸۱ – ۱۹ فروردین ۱۳۳۰)
#نوواژه_ستیزی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

15 February 2026 09:54

‍ 🍃 به مناسبت زادروز چارلز داروین (۱۲ فوریهٔ ۱۸۰۹ – ۱۹ آوریل ۱۸۸۲)
🏢 چند واژۀ مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی

🧠 هَمایه: synapse
محل اتصال دو یا چند یاختۀ عصبی

🌱 هم‌پوش: imbricate
ویژگی برگ‌ها یا ساختارهای دیگری که با یکدیگر هم‌پوشانی دارند

🧬 همتابی: annealing , DNA annealing
جفت‌ شدن دو تک‌زنجیرۀ دِنا (DNA) و رِنا (RNA) در دمای مناسب

🔬همتایه: replicon
عنصر ژنی که در خلال همتاسازی دِنا به‌عنوان واحدی خودمختار عمل می‏کند

🎋آوندسا: tracheid
نوع نیایی عناصر آوندی‌ای که منفذدار هستند و از منافذ خود آب و مواد معدنی را در بین یاخته‌های مجاور پخش می‌کنند
👈🏻 این واژه پیش از این با معادل «نایدیس» به تصویب رسیده بود که با توجه به نظرات رسیده مورد تجدیدنظر گرفت.

🕳 انبانک: follicle
حفرۀ کوچک و گرد در میان بافت یا اندام

🌳 اَنگُم (مترادف: رزین): resin
دسته‌‏ای از ترکیبات اسیدی و چسبناک که بسیاری از درختان و درختچه‌‏ها به‌ویژه مخروطیان از خود ترشح می‌‏کنند

📝 بخشه: section
یکی از واحدهای رسمی رده‌‏بندی که پایین‌‏تر از سرده و بالاتر از گونه است

☘️ بُن‌‏بهاری: vernal
ویژگی آن دسته از پدیده‌‏های مربوط به نمو که در اواخر فصل بهار اتفاق می‌‏افتد

🔤 بن‌نام: basionym
نام اصلی ولی منسوخی که بخشی از آن در ترکیب جدید به کار می‌رود

🗣 بیانایی: expressivity
میزان و شدت بیان یک ژن (بیان ژن: gene expression، به‌معنی رونویسی و ترجمه و تظاهر رُخ‌‏نمودی ژن)

🪶 پَرسان: plumose
ویژگی نوعی کرک‌پوش پوشیده از زوائد مژه‌ای ریز و طویل با ظاهری شبیه به پَر

🫀سرخرگ کاروتید (مترادف: خواب‌رگ): carotid artery
هریک از دو سرخرگ عمدۀ گردن که خون را به سر می‏رساند و در صورت وارد آمدن فشار بر آن، حالت گیجی و خواب‌‏آلودگی به شخص دست می‌‏دهد

گروه‌ واژه‌گزینی #زیست‌شناسی در شاخه‌های: عمومی، #علوم_گیاهی، #ژن_‌شناسی و #زیست_‌فناوری
#واژه
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

12 February 2026 06:45

به مناسبت روز جهانی حبوبات ⁧🫘
#آشپزی
#واژه
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

09 February 2026 07:04

‍ 🏢 خلاصه‌ای از توضیح استاد #ابراهیم_پورداوود دربارۀ واژۀ «فرهنگستان»، چاپ‌شده در نامۀ فرهنگستان [قدیم]، سال ۱۳۲۲
برخی پنداشته‌اند «فرهنگستان» ترکیب غلطی است... . فرهنگستان در زبان پهلوی رایج بوده و در کارنامک ارتخشیر پاپکان به‌کار رفته: «اینچنین اردوان اردشیر را به آخور ستوران فرستاد و به او فرمود: هش دار که هیچگاه، نه در روز نه در شب، از نزدیک ستوران دور نگشته، به نخجیر و چوگان‌بازی و فرهنگستان نروی». در اینجا فرهنگستان به‌معنی «دانشگاه» یا «دبستان» است. دیگر از اینگونه اسماء «نیرنگستان» و «اَئِرپَتستان» (= هیربَدستان) است، که نام دو کتاب پهلوی است؛ «نیرنگ» و «اَئِرپَت» به‌معنی «دعا» و «تعلیم دینی» است. داتستان دینیک، که یکی از کتاب‌های معروف پهلوی است، با واژۀ «دات» (= قانون) و -ستان ترکیب یافته، یعنی «احکام دینی». ماتیگان هزارداتستان کتابی است در حقوق مدنی روزگار ساسانیان؛ این نام یعنی «کتاب هزارقانون»... . اگر باز نسنجیده گفته شود که این کلمات پهلوی است و ربطی به فارسی ندارد، مثال‌هایی داریم که هرگونه شبهه را برمی‌دارد... . از «کارستان» و «شکارستان» گذشته، «شبستان» در ادبیات ما به‌معنی «حرمسرای» یا «حرمخانه» آمده. #فردوسی گوید:
شبستان مر او را برون از صد است/ شهنشاه زن‌باره باشد بد است
در مثنوی جلال‌الدین [#مولوی] واژۀ «داد» و کلمات «حیات» و «غیب» و «عیب» با -ستان ترکیب یافته:
چون بُوَد آن چون که از چونی رهد/ در حیاتستان بیچونی رسد
زآنکه نیمِ او ز عیبستان بُده‌ست/ وآن دگر نیمش ز غیبستان بُده‌ست
دو مثال دیگر که در سرِ زبان‌های ماست: «تابستان» و «زمستان». در این دو واژه هم -ستان به اسماء معنیِ «گرما» و «سرما» پیوسته است. «تاب» از مصدر «تابیدن» به‌معنی «گرم کردن» است. «تَپ» در اوستا و مشتقات آن «تفت» (تبدار) و «تفنو» (تب) در این نامۀ مینوی بسیار است. در فارسی ناخوشیِ «تب» و جزء دومیِ واژۀ «آفتاب» و «تابه» و «تابش» و «تافتن» و «تافته» و «تفسیدن» و «تفتیدن» و جز آن‌ها از همین بنیاد است؛ چنانکه «زم» در زبان‌های ایران باستان مشتقات بسیار دارد و در #شاهنامه جداگانه بدون -ستان به‌معنی «باد سخت زمستانی» به‌کار رفته است.

#واژه_شناسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

06 February 2026 07:00

🔥 «اجاق/اوجاق» برگرفته از ترکی ojaq، به‌معنی «آتشدان» (احتمالاً از öt به‌معنی «آتش» و ǰaq- که پسوند مکان است)*، «جای مخصوص افروختن آتش برای پختن غذا یا گرمازایی» است. آن را به‌مجاز به‌معنی «دودمان و خانوادۀ بزرگ» هم آورده‌اند. در زبان پهلوی کوره و اجاق را brēzan (از ریشه‌ای به‌معنای «برشتن» و «سرخ کردن»)* می‌گفتند که ازجمله در گویش سدهیِ اصفهان در ترکیب «نخودبریز» (-brēz: «برشتن»)* به‌معنی «نخودپز» یا «کسی که نخود را در اجاق برشته می‌کند و نخود بوداده می‌سازد» بازمانده و در کتاب صنایع دستی ایران (وولف، ۱۹۷۵) نیز از نوعی کوره به نام «بریز» نام برده شده اما شرح و محل جغرافیایی کاربرد آن مشخص نشده است.
واژۀ «اجاق» در ایران پیشینۀ درازی ندارد و کاربرد آن ظاهراً از اواخر سدۀ نهم یا اوایل سدۀ دهم ه‍.ق بوده و تا نیمۀ دوم سدۀ یازدهم هجری قمری در لغت‌نامه‌های قدیم فارسی، حتی برهان قاطع (۱۰۶۲ ه‍.ق) راه نیافته بود. قدیم‌ترین اشاره به اجاق را محمدعلی باورچی بغدادی در رسالۀ آشپزی خود، کارنامه (۹۲۷ ه‍.ق)، کرده است. واژه‌های مترادف و هم‌معنای اجاق که در فرهنگ و زبان مردم ایران از دیرباز رواج داشته و در متون فارسی به‌کار می‌رفته‌ «چال» یا «چاله»، «آتشدان»، «دیگدان»، «دیگپایه»، و «تژگا» (لفظ لری تشگاه/آتشگاه) بوده‌اند.
افراد و گروه‌هایی که به دودمان و خاندانی بزرگ و شریف یا به شخصیتی روحانی و مقدس منتسب بوده‌اند «اجاقی»، «اجاق‌زاده»، و «اجاقلو» (لو: پسوند نسبت در زبان لری) نامیده‌اند. در لرستان به زن و مردی که تازه ازدواج کرده و به خانه‌ای جدا رفته‌اند یک ‌‌«اجاق» به‌شمار می‌آیند. در ایل بویراحمد هریک از واحدهای کوچک پدرتبار ایل از یک «اولاد»، «تش» (آتش، چاله، یا اجاق) نامیده می‌شده و در ایل بختیاری تش شاخه‌ای از یک تیره است که به چند اولاد تقسیم می‌شود. «اجاق‌کور» (دارای اجاق سرد و خاموش) کنایه از «نازا» و «بی‌فرزند» است؛ «کور» به‌معنی «تاریک» و «نابینا» و «کور شدن» به‌معنی «خاموش شدن آتش و روشنایی».

برگرفته از: #علی_بلوکباشی، مردم‌شناسی فرهنگ و کار و تولید و فرآوری خوراک و پوشاک، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۳، ص ۱۵۱–۱۷۲.
* از فرهنگ ریشه‌شناختی فارسی (دکتر محمد حسن‌دوست)

#واژه_شناسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

02 February 2026 06:51

📺 زبان‌های ایرانی
🎤 دکتر #حسینعلی_رحیمی، عضو هیئت‌علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی

#تکه_فیلم
#صبح_به_خیر_ایران (۲۰ آذر ۱۴۰۲)
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

07 January 2026 07:14

🤼‍♂️ به مناسبت سالگرد درگذشت جهان‌پهلوان #غلامرضا_تختی (۵ شهریور ۱۳۰۹ – ۱۷ دی ۱۳۴۶)
#واژه_‌شناسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

05 January 2026 09:08

دکتر #محمدرضا_باطنی (۱۵ دی ۱۳۱۳ – ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۰)
#گزین_گویه
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

02 January 2026 07:24

📺 کاسه زیر نیم‌کاسه یا نیم‌کاسه زیر کاسه؟
🎤 دکتر #حسینعلی_رحیمی، عضو هیئت‌علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی

#تکه_فیلم
#فارسی_بان (۵ اردیبهشت ۱۴۰۱)
#امثال_و_حکم
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

29 December 2025 08:20

سالگرد گشایش #دارالفنون
#واژه
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

27 December 2025 06:26

📺 فارسی را پاس بداریم

#تکه_فیلم
#قند_پارسی
#خودمان_زبان_داریم
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh

چشم‌و‌چراغ

24 December 2025 08:04

‏🪪 به مناسبت روز ملی ثبت احوال
#واژه‌_شناسی
#گروه_واژه_گزینی_فرهنگستان_زبان_و_ادب_فارسی
@cheshmocheragh