‍ 🔻 جنگ نوابغ: میراث خونین مشتق و نبرد بر سر «اولین بودن»

🔹 تاریخ علم همیشه با آرامش و در محیط‌های آزمایشگاهی پیش نرفته است. گاهی، بزرگترین ابزارهای فکری بشر از دل نفرت‌ها، پنهان‌کاری‌ها و اتهامات سرقت علمی بیرون آمده‌اند. «مشتق»، که امروز ستون فقرات مهندسی و فیزیک است، محصول یک دوئل تاریخی بین دو قطب بزرگ فکری قرن هفدهم بود: اسحاق نیوتن در لندن و گوتفرید لایبنیتس در هانوفر.

🔸 پیش از آنکه این دو وارد صحنه شوند، جهان ریاضی درگیر یک بن‌بست بزرگ بود. از دوران یونان باستان تا رنسانس، ریاضی‌دانانی مثل فرما و دکارت می‌دانستند که برای فهم حرکت سیارات یا مسیر پرتاب یک گلوله، باید راهی برای محاسبه «تغییرات لحظه‌ای» پیدا کنند. آن‌ها به مرز کشف مشتق رسیده بودند، اما کسی نمی‌توانست این مفهوم گریزپا را به یک قانون کلی تبدیل کند.

🔺 نیوتن؛ نابغه‌ی منزوی در دوران قرنطینه

🔹 در سال ۱۶۶۵، وقتی طاعون بزرگ لندن را به تعطیلی کشاند، اسحاق نیوتنِ جوان به خانه روستایی‌اش پناه برد. در این دورانِ انزوا که به «سال‌های معجزه‌آسا» معروف شد، او روشی را ابداع کرد که خودش آن را «فلکسیون» (Fluxions) نامید. او از مشتق برای تحلیل حرکت زمین و ماه استفاده کرد، اما یک مشکل بزرگ داشت: نیوتن از نقد شدن وحشت داشت.

🔸 او کشف بزرگش را سال‌ها در کشوی میز خود پنهان کرد و فقط نسخه‌های دست‌نویس محدودی را به دوستان نزدیکش نشان داد. او معتقد بود ریاضیات یک ابزار شخصی برای فهم فیزیک است و نیازی به جار زدن ندارد. همین پنهان‌کاری، سال‌ها بعد شعله‌های یکی از بزرگترین رسوایی‌های تاریخ علم را برافروخت.

🔺 لایبنیتس؛ دیپلمات آلمانی و جادوی نمادها

🔹 ده سال بعد، در آلمان، گوتفرید لایبنیتس، که هم فیلسوف بود و هم دیپلمات، به طور کاملاً مستقل راه متفاوتی را در پیش گرفت. لایبنیتس به دنبال یک زبان جهانی برای تفکر بود. او به جای فیزیک، به منطق و هندسه علاقه داشت و توانست سیستمی از نمادها (مثل همان dy/dx معروف) را بسازد که کار با آن بسیار راحت‌تر از روش پیچیده نیوتن بود.

🔸 برخلاف نیوتن، لایبنیتس به سرعت یافته‌هایش را منتشر کرد. او می‌خواست همه از این ابزار جدید استفاده کنند. اما وقتی خبر به گوش پیروان نیوتن در انگلستان رسید، طوفانی به پا شد. آن‌ها لایبنیتس را متهم کردند که در سفرهایش به لندن، دست‌نویس‌های نیوتن را دزدیده و با تغییر نام، به نام خودش ثبت کرده است.

🔺 کمیته‌ی بازرسی یا دادگاه تفتیش عقاید؟

🔹 نبرد بالا گرفت. انجمن سلطنتی بریتانیا کمیته‌ای را برای بررسی این ادعا تشکیل داد. اما یک رسوایی بزرگ در جریان بود: ریاست این انجمن با خودِ «اسحاق نیوتن» بود! او خودش گزارش نهایی را علیه لایبنیتس نوشت و او را به سرقت علمی متهم کرد. این نبرد به یک جنگ ملی تبدیل شد؛ بریتانیا در برابر کل اروپا.

🔸 این لجاجتِ نیوتنی باعث شد ریاضیات بریتانیا برای یک قرن از اروپا عقب بماند. بریتانیایی‌ها به خاطر وفاداری به نیوتن، از نمادهای سخت او استفاده می‌کردند، در حالی که اروپایی‌ها با استفاده از روشِ ساده و روانِ لایبنیتس، به سرعت در حال پیشرفت در فیزیک و مهندسی بودند.

🔺 پایانِ نبرد و پیروزیِ سکوت

🔹 امروز می‌دانیم که هر دو نفر، به طور مستقل و با انگیزه‌های متفاوت، مشتق را کشف کردند. نیوتن برای فیزیک و لایبنیتس برای منطق. لایبنیتس در تنهایی و بدنامی از دنیا رفت، اما پیروز نهایی او بود؛ چرا که امروز تمام دانش‌آموزان و مهندسان جهان، از زبان و نمادهای او برای حل مسائل استفاده می‌کنند.

⭕️ نکته: جالب است بدانید که کلمه «دیفرانسیل» و «انتگرال» را لایبنیتس ابداع کرد، در حالی که نیوتن از کلماتی مثل «سیال» استفاده می‌کرد که امروزه کاملاً منسوخ شده‌اند.

🔸 مشتق، بیش از آنکه یک فرمول باشد، یادگارِ دورانی است که در آن علم با سیاست، ملی‌گرایی و غرورِ فردی گره خورده بود. فنجانی از تاریخ به ما یادآوری می‌کند که حتی در دنیای اعداد هم، ردپای احساسات انسانی پاک‌شدنی نیست.

📚 منابع:

● نیوتن در برابر لایبنیتس: نبرد بر سر حساب دیفرانسیل، اثر ای. آر. هال.

● تاریخ علم اکسفورد، بخش انقلاب علمی قرن هفدهم.

● زندگینامه لایبنیتس و تاثیر او بر ریاضیات قاره‌ای، ماریا رزا آنتونیو.

نویسنده: @MRpInGo

مجموعه فنجانی از تاریخ ☕️

Читать полностью…

‍ 3/4

🔹هارالد خود را وارثِ برحقِ تاج‌وتختِ دانمارک نیز می‌دانست؛ چراکه مانگنوس، پیش از مرگ، سوین را به‌عنوان جانشین خود در دانمارک منصوب کرده بود. از سال ۱۰۴۸ تا ۱۰۶۴، هارالد تقریباً هر سال به دانمارک لشکر می‌کشید و با «سوین دوم» (سوین استریدسون) درگیر جنگی طولانی و فرسایشی شد. با وجود آنکه یورش‌های او غالباً موفقیت‌آمیز بود، هرگز نتوانست دانمارک را به‌طور کامل اشغال کند. اوج این درگیری‌ها، نبردِ دریاییِ «نیسا» (Niså) در ۹ اوت ۱۰۶۲ بود؛ نبردی که هارالد با ۱۵۰ کشتی به مصافِ ۳۰۰ کشتیِ سوین رفت و پیروزیِ قاطعی به‌دست آورد. اما سوین و بسیاری از سربازانِ دانمارکی از مهلکه گریختند و همین فرار، پیروزیِ هارالد را بی‌نتیجه کرد. هارالد که از این نبردِ بی‌فرجام خسته شده بود، سرانجام در سال ۱۰۶۴، ادعای خود بر تاج‌وتختِ دانمارک را کنار گذاشت و دو پادشاه، یکدیگر را به‌عنوان فرمانروایِ ممالکِ خود به رسمیت شناختند.

🔸با وجود نبردهایِ دائم، هارالد موفق شد نروژ را به یکپارچه‌ترین و مقتدرترین دولت در اسکاندیناوی تبدیل کند. او شهرها را بازسازی کرد و روابط دیپلماتیک با کشورهای اروپایی برقرار ساخت. با این حال، روحِ ماجراجویِ وایکینگ‌ها هرگز در وجودِ هارالد آرام نگرفت. در سال ۱۰۶۶، «ادواردِ اعتراف‌گیر»، پادشاه انگلستان، درگذشت و جانشینیِ او محلِ مناقشه شد. هارالد، با تکیه بر پیمانی که میان «مانگنوسِ خوب» و «هارتاکانوت»، پادشاهِ دانمارک و انگلستان، بسته شده بود (که بر اساس آن، اگر یکی از آن‌ها بدون وارث بمیرد، دیگری بر هر دو کشور حکومت خواهد کرد)، خود را وارثِ برحقِ تاج انگلستان اعلام کرد. برای هارالدِ شصت‌ساله، این آخرین فرصت برای تحققِ رویایِ دیرینه‌ی وایکینگ‌ها بود: فتحِ انگلستان و ساختنِ امپراتوریِ شمالیِ پهناوری که از نروژ تا دانمارک و انگلستان امتداد یابد. او با تکیه بر دعوتِ «تاستیگ گادوینسون»، برادرِ تبعیدشده‌ی «هارولد گادوینسون» (پادشاهِ جدیدِ انگلستان)، سپاهی عظیم گرد آورد و در پاییزِ ۱۰۶۶، برای آخرین بار، بادبان‌هایِ کشتی‌هایِ وایکینگ را به سویِ سواحلِ انگلستان گشود.

🔻سرنوشت در استنفورد بریج؛ سقوطِ وایکینگ‌ها و طلوعِ نورمن‌ها

🔸در سپتامبر ۱۰۶۶، هارالدِ شصت‌ساله، پس از ماه‌ها آماده‌سازی، ناوگانی عظیم متشکل از بیش از ۳۰۰ کشتی جنگی و حدود ۱۰ هزار سرباز را از سواحل نروژ به سوی انگلستان گسیل داشت. این بزرگ‌ترین ناوگانی بود که از زمان «کانوت بزرگ» در قرن یازدهم، سواحل انگلستان را به خود دیده بود. هارالد با «توستیگ گادوینسون»، برادر تبعیدیِ «هارولد گادوینسون» (پادشاه تازه‌تاج‌گذاری‌شده‌ی انگلستان)، متحد شد تا از طریق این اتحاد، پادشاهی را از درون تضعیف کند. توستیگ که از سوی برادرش از قدرت کنار زده شده بود، با شور و اشتیاقی انتقام‌جویانه به هارالد پیوست و لشکر وایکینگ‌ها در سواحل «رودِ هامبر» واقع در شمال انگلستان پیاده شدند. اهالی منطقه که انتظار چنین حمله‌ی عظیمی را نداشتند، به‌سرعت در برابر آن‌ها تسلیم شدند.

🔹هارالد با تکیه بر تاکتیک‌های جنگیِ خود و تجربه‌ی فرماندهیِ چندین کارزار بزرگ، در ۲۰ سپتامبر ۱۰۶۶، در نبردِ «فولفورد» (Fulford) با سپاهیان محلیِ شمال انگلستان که به‌فرماندهی «ارل مورکار» و «ارل ادوین» گرد آمده بودند، درگیر شد. این نبرد که در حوالی شهر یورک رخ داد، با پیروزیِ قاطعِ وایکینگ‌ها به پایان رسید. «ارل مورکار» و «ارل ادوین» که از یارانِ نزدیکِ پادشاه هارولد بودند، شکست خوردند و مردم یورکشایر به هارالد تسلیم شدند. هارالد به‌عنوان فاتح وارد شهر یورک شد و گروگان‌هایی از میانِ اشرافِ محلی گرفت و به نظر می‌رسید که راه برای تصرف کل انگلستان، هموار شده است. اما او، در حالی که پیروزیِ خود را جشن می‌گرفت، از تحرکاتِ پادشاه انگلستان در جنوب، بی‌خبر ماند.

🔸هارولد گادوینسون، پادشاه انگلستان، در روزهای منتهی به حمله‌ی هارالد، در جنوب انگلستان مشغول دفاع در برابر تهدیدِ بزرگ‌تری بود: «ویلیام، دوک نرماندی»، که خود را وارثِ برحقِ تاج انگلستان می‌دانست و ناوگانِ عظیمی برای حمله آماده کرده بود. هارولد که سپاه خود را در امتدادِ سواحل جنوبی مستقر کرده بود، در ۸ سپتامبر، به‌دلیل کمبود آذوقه و پایانِ مدتِ خدمتِ سربازانش، بخشی از سپاه را مرخص کرد. درست سه روز بعد، خبرِ حمله‌ی هارالد به شمال انگلستان به او رسید. هارولد که نمی‌توانست با دو جبهه‌ی جنگیِ هم‌زمان روبرو شود، تصمیمی جسورانه گرفت: او با سپاهِ باقی‌مانده‌اش، در یک راهپیماییِ اجباریِ باورنکردنی، مسافت ۳۰۰ کیلومتری از لندن تا یورک را تنها در چهار روز پیمود. سربازانش که بی‌خوابی و خستگی را تحمل می‌کردند، در ۲۵ سپتامبر، ناگهان پشتِ دروازه‌هایِ شهر یورک ظاهر شدند.

🟢تصویر : شاه هارالد در سریال وایکینگز - این شخصیت در سریال برگرفته از شاه هارالد اول نروژ است.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 1/4
🔺آخرین شاه وایکینگ ، روایت زندگی هارالد هاردرادا

🔻شاهزاده‌ای که از خون برخاست؛ تبعید و سفر به سوی ثروت

🔸سال ۱۰۱۵ میلادی، در منطقه‌ی «رینگریکه» در جنوب نروژ، پسری از خاندان پادشاهی زاده شد که قرار بود نامش را در قاموس تاریخ به‌عنوان «آخرین شاه وایکینگ» ثبت کند. «هارالد سیگوردسون» فرزند «سیگورد سیر»، رئیس‌قبیله‌ای قدرتمند، و «آستا گودبراندسداتر» بود. مادرش پس از مرگ سیگورد، با «اولاف هارالدسون» (که بعدها به اولافِ قدیس معروف شد) ازدواج کرد و بدین‌ترتیب، هارالد ناتنیِ اولاف شد؛ نسبتی که سرنوشت او را برای همیشه تغییر داد. در همان سال‌های نوجوانی، نروژ صحنه‌ی رقابت‌های خونین بر سر قدرت بود. کانوت بزرگ، پادشاه دانمارک، نروژ را تصرف کرده بود و اولافِ ناتنیِ هارالد، که پادشاهی را از دست داده بود، مصمم بود تا با لشکرکشی آن را بازپس گیرد.

🔹هارالد در پانزده‌سالگی، همراه با برادرش اولاف، در نبرد سرنوشت‌ساز «استیکلستاد» در ۲۹ ژوئیهٔ ۱۰۳۰ شرکت کرد. این نبرد که در زیر خورشید گرفتگیِ نیمروز رخ داد، در فرهنگ عامهٔ اسکاندیناوی به‌عنوان نبردی با نشانه‌های شومی از خدایان تفسیر شد. اما برای هارالد نوجوان، نتیجهٔ آن چیزی جز فاجعه نبود. سپاه اولاف به‌کلی شکست خورد و خود او در میدان نبرد کشته شد. هارالد که به‌شدت زخمی شده بود، به‌سختی از مهلکه گریخت. «از بیشه‌ای به بیشه‌ای دیگر می‌خزیم و می‌خزیم، بی‌ارزش»، این را هارالدِ پانزده‌ساله پس از آن روز نوشت؛ اما در ادامه افزود: «چه کسی می‌داند که روزی چه‌گونه از من تجلیل خواهد شد؟». او از آن روز، دیگر یک شاهزادهٔ درباری نبود؛ او یک تبعیدهٔ تنها بود که برای بقا باید می‌جنگید.

🔸هارالد که از تعقیبِ نیروهای کانوت گریخته بود، راهی شرق شد. ابتدا به سوئد گریخت و از آنجا به سوی «کی‌یف روس» حرکت کرد؛ سرزمینی پهناور که شاهزاده‌نشین‌های اسلاو و وایکینگ در آن درآمیخته بودند. در آنجا، «یاروسلاوِ خردمند»، دوک اعظم کی‌یف، از او پناه گرفت. یاروسلاو که از طریق ازدواج با خاندان‌های اسکاندیناوی ارتباط داشت، گروهی از جنگجویان شمالی را در خدمت خود نگه می‌داشت و هارالدِ نوجوان به‌سرعت در میان آن‌ها جایگاه یافت. او چند سالی را در دربار کی‌یف به‌عنوان سردارِ سپاه یاروسلاو گذراند و در لشکرکشی‌های علیه لهستان و قبایل همسایه شرکت کرد. در همین دوران بود که هارالد دلبستهٔ «الیزاوتا»، دختر یاروسلاو، شد؛ اما شاهزادهٔ تبعیده‌ای که نه سرزمینی داشت و نه ثروتی، نمی‌توانست به همسریِ یک شاهزاده‌خانم امید ببندد. (در سریال وایکینگز نیز تقریبا اتفاقی مشابه برای هارالد جوان میفتد ، اما دقت داشته باشید این سریال رنگ و بویی افسانه ای نیز دارد و نباید آن را سریالی تماما تاریخی در نظر بگیرید) هارالد دریافت که اگر می‌خواهد به آرزوی خود برسد، باید راهی دیگر بیابد: راهِ شمشیر و غنیمت.

🔹حدود سال ۱۰۳۴، هارالد با همراهانش، راهیِ «میکلاگارد» شدند؛ نامی که وایکینگ‌ها بر قسطنطنیه، پایتخت امپراتوری بیزانس، نهاده بودند. این شهر در آن روزگار، ثروتمندترین کلان‌شهر جهان مسیحیت بود و دریایی از طلا، ابریشم و دسیسه‌های سیاسی به شمار می‌رفت. در اینجا بود که هارالد به «سپاه وارنگیان» پیوست؛ گروهی از جنگجویان نخبه که عمدتاً از اسکاندیناوی و انگلستان بودند و وظیفهٔ محافظت از امپراتور بیزانس را بر عهده داشتند. منابع معاصر آنان را چنین توصیف کرده‌اند: «با خشمِ بی‌پروا حمله می‌کردند و نه به ریختن خون اهمیت می‌دادند و نه به زخم‌هایشان». هارالد اما تنها یک سرباز عادی نبود. او که از نژاد پادشاهی بود و در دو سپاهِ پیشین تجربهٔ فرماندهی داشت، به‌سرعت در میان وارنگیان به شهرت رسید و به فرماندهیِ کلِ این سپاهِ نخبه منصوب شد. در منابع بیزانسی، از او با نام «آرالتس» یاد شده است؛ نامی که برگرفته از هارالدِ شمالی بود.

🟢تصویر : نقاشی معروف شاه هارالد ، به تصویر کشیده شده توسط بیزانس ها - نقاشی شاه آرالتس ، به شیوه ای که بیزانسی ها اورا به خاطر دارند

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

4/4
🔹برای مقایسهٔ عملکرد ایران با دیگر کشورهای جهان از رتبهٔ صدکی (percentile rank) ایران در این شاخص‌ها استفاده می‌کنیم که توسط تریدینگ اکونومیس بر اساس آمار بانک جهانی گردآوری شده است. رتبهٔ صدکی هر کشور نشان می‌دهد که عملکرد این کشور از چند درصد کشور ها بهتر است. به عنوان مثال اگر صدک کشوری ۷۰ باشد یعنی از ۷۰ درصد کشور ها وضعیت بهتری دارد. برای به دست آوردن یک رتبهٔ صدکی واحد برای ایران در شاخص های حکمرانی جهانی (با فرض این که همهٔ شاخص ها وزن برابر دارند) رتبهٔ‌های جداگانهٔ شاخص ها را میانگین می‌گیریم که در نهایت برابر ۶/۲۵ به دست می‌آید که یعنی ایران تنها از ۶/۲۵ درصد کشور ها وضعیت بهتری داشته یا به عبارتی دیگر از ۹۳/۷۵ درصد کشورها وضعیت بدتری دارد. از آنجا که ۶/۲۵ درصد از یک سوم کمتر است طبق فرض قراردادی ایران از این نظر نیز در جهان سوم قرار می‌گیرد.

🔻بررسی شاخص های نظامی

🔸برای مقایسهٔ قدرت نظامی ایران با سایر کشور ها از شاخص قدرت نظامی جهانی (GFP) استفاده می‌کنیم که برآوردی جامع از بیش از ۶۰ عامل مختلف از جمله تعداد نیروهای نظامی فعال و ذخیره، تعداد هواپیماهای جنگی، بالگردها و پهپادها، تعداد تانک‌ها، توان دریایی، بودجهٔ دفاعی، موقعیت جغرافیایی و ... است. این شاخص توسط گلوبال فایرپاور منتشر می‌شود و به صورت یک عدد بیان می‌شود به طوری که عدد صفر نشانگر بیشترین قدرت است.

🔹طبق آمار گلوبال فایرپاور در سال ۲۰۲۶، شاخص قدرت نظامی جهانی برای ایران ۰/۳۲ برآورد شده است که از بین ۱۴۵ کشور آن را در رتبهٔ ۱۶ام قرار می‌دهد. این شاخص برای ایالات متحده ۰/۰۷، اسرائیل ۰/۲۷، عربستان ۰/۴۴، ترکیه ۰/۱۹ و کره شمالی ۰/۵۹ ارزیابی شده است. با این اوصاف ایران از نظر نظامی در جهان اول قرار می‌گیرد.

🔻شاخص نوآوری جهانی

🔸شاخص نوآوری جهانی (GII) شاخصی است که توسط سازمان جهانی مالکیت فکری با همکاری چند نهاد پژوهشی منتشر می‌شود و توانایی کشورها را در خلق، توسعه و به‌کارگیری نوآوری ارزیابی می‌کند. هدف این شاخص این است که نشان دهد یک کشور تا چه اندازه برای تولید دانش، فناوری و ایده‌های جدید ظرفیت دارد و این ظرفیت تا چه حد به نتایج واقعی تبدیل می‌شود. در این شاخص مواردی از جمله کیفیت نهادها، سرمایهٔ انسانی و آموزش، زیرساخت‌ها، ثبت اختراع، مقالات علمی، صادرات محصولات فناورانه، تولیدات خلاقانه و... در نظر گرفته می‌شوند.

🔹بر اساس آمار سازمان جهانی مالکیت فکری، شاخص نوآوری جهانی در سال ۲۰۲۵ برای ایران ۲۷/۳ از صد است که از میان ۱۳۹ کشور ایران را در رتبهٔ ۷۰ام قرار می‌گیرد. همچنین رتبهٔ ایران در کشورهای با درآمد متوسطِ بالا ۱۷ از ۳۶ ارزیابی شده است. بنابراین ایران در جهان دوم قرار می‌گیرد.

🔻جمع‌بندی

🔸پاسخ به این پرسش که آیا ایران یک کشور جهان سومی است بستگی به حوزهٔ مورد بررسی دارد. از منظر اقتصادی ایران کشوری جهان دومی، از منظر توسعهٔ انسانی میان جهان اول و دوم، از منظر سیاسی و حکمرانی در جهان سوم، از منظر نظامی در جهان اول و از منظر نوآوری در جهان دوم قرار می‌گیرد. بنابراین می‌توان به طوری کلی گفت که ایران کشوری جهان سومی نیست و عمدتا در جهان دوم قرار می‌گیرد.

📚منابع:
صندوق بین‌المللی پول
نرخ بیکاری و مشارکت ایران، مرکز آمار ایران
نرخ مشارکت اقتصادی سازمان بین‌المللی کار
نرخ بیکاری سازمان بین‌المللی کار
شاخص جینی بانک جهانی
تورم بانک جهانی
نرخ رشد اقتصادی بانک جهانی
شاخص توسعهٔ انسانی، سازمان توسعه انسانی بین الملل
شاخص دموکراسی اکونومیست
شاخص ادراک فساد، سازمان شفافیت بین الملل
شاخص آزادی رسانه، دیده‌بان گزارشگران بدون مرز
Worldwide Governance Indicators (WGI)
تریدینگ اکونومیس (مطالب مربوطه را جستجو کنید)
شاخص قدرت نظامی جهانی، گلوبال فایرپاور
شاخص نوآوری جهانی، سازمان جهانی مالکیت فکری


مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

2/4
📉ضریب جینی(Gini):

🔹ضریب جینی یک شاخص آماری برای سنجش نابرابری اقتصادی یا همان شکاف طبقاتی در یک جامعه است. به زبان ساده، این عدد نشان می‌دهد که ثروت یا درآمد یک کشور چقدر عادلانه بین مردم توزیع شده است. ضریب جینی به صورت درصدی از صفر درصد (برابری کامل) تا صد در صد (نابرابری کامل) اندازه‌گیری می‌شود. طبق آمار بانک جهانی ضریب جینی در ایران ۳۵/۹ درصد ارزیابی شده است. این عدد به اقتصاد های اسرائیل (۳۸/۳)، قطر (۳۵/۱)، چین (۳۶) و ژاپن (۳۲/۳) نزدیک است. به طور کلی نابرابری در ایران اندکی از اروپا بیشتر و اندکی از آمریکا کمتر است. در کل نابرابری در اقتصاد ایران بسیار زیاد نیست و می‌توان آن را از این نظر در مرز جهان اول و دوم قرار داد.

📉تورم (بر مبنای شاخص قیمت مصرف‌کننده CPI):

🔸به طور ساده تورم عبارت است از میانگین درصد افزایش قیمت کالاها یا خدمات یا به عبارتی دیگر درصد کاهش ارزش پول در یک بازهٔ زمانی. برای محاسبهٔ تورم سالانه قیمت یک سبد از کالا و خدمات را نسبت به قیمت همان سبد در سال قبل ارزیابی می‌کنند. طبق آمار بانک جهانی تورم ایران در سال ۲۰۲۵ برابر ۴۲/۲ درصد بوده است که پس از ونزوئلا، آرژانتین، سودان، سودان جنوبی و زیمباوه متورم‌ترین اقتصاد جهان به شمار می‌رود. این در صورتی است که میانگین تورم سالانه در جهان ۳ درصد، در خاورمیانه ۲/۱ درصد، در اتحادیهٔ اروپا ۲/۵ درصد و در آمریکای شمالی ۲/۷ درصد است. نکتهٔ جالب توجه دیگر استمرار تورم در پنجاه سال اخیر است به گونه‌ای که اکثرا تورم سالانه بالای ۲۰ درصد گزارش شده است. بنابراین ایران از لحاظ تورم در جهان سوم قرار می‌گیرد.

📉نرخ رشد اقتصادی:

🔹نرخ رشد اقتصادی، سرعت تغییر اندازه اقتصاد یک کشور در یک دوره مشخص (معمولاً یک سال) است. این نرخ نشان می‌دهد که ارزش کل کالاها و خدمات تولیدشده (تولید ناخالص داخلی یا GDP) نسبت به سال قبل، چند درصد افزایش یا کاهش پیدا کرده است. طبق آمار بانک جهانی رشد اقتصادی ایران در سال ۲۰۲۵ برابر با ۲/۸- درصد بوده است که یکی از پایین‌ترین درصدها در سطح جهانی به شمار می‌رود. اما با این حال نرخ رشد اقتصادی ایران ثابت نیست و نوسان دارد. به عنوان مثال این نرخ در سال ۲۰۲۴ برابر ۳/۷، در سال ۲۰۲۳ برابر ۵/۳، در سال ۲۰۲۲ برابر ۴/۴ و در سال ۲۰۲۱ برابر ۴/۱ درصد بوده است که به میانگین جهانی نزدیک هستند. اگر میانگین نرخ رشد اقتصادی ایران را از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ حساب کنیم به عدد ۳/۰۲ درصد می‌رسیم که به میانگین جهانی رشد اقتصادی در این بازه (۳/۱۱ درصد) بسیار نزدیک است.

🔸با وجود اینکه رشد اقتصادی ایران دارای بی‌ثباتی است اما نمی‌توان آن را بسیار عقب‌تر از دنیا دانست و می‌توان آن را از نظر نرخ رشد اقتصادی در جهان دوم قرار داد. البته در مقایسه نرخ رشد اقتصادی با جهان باید اثر پایه را نیز در نظر گرفت. اثر پایه زمانی رخ می‌دهد که هنگام محاسبهٔ درصد تغییرات، یک عدد پایهٔ بسیار کوچک یا بزرگ بر روی نرخ تغییرات اثر بگذارد. در مورد نرخ رشد اقتصادی، یک سرمایه‌گذاری، کشف یک منبع طبیعی و ... می‌توانند در یک اقتصاد کوچک رشد بسیار زیادی تولید کنند ولی در یک اقتصاد بزرگ چند تریلیون دلاری ارزشی که این موارد ایجاد می‌کنند نسبت به اندازهٔ کل اقتصاد بسیار کم به نظر برسد. بنابراین نباید پیشرفت اقتصادی را صرفا با استناد به نرخ رشد اقتصادی سنجید.

🔻بررسی شاخص توسعهٔ انسانی

🔹شاخص توسعه انسانی (HDI) معیاری ترکیبی از سه بعد امید به زندگی، آموزش و تحصیلات و درآمد سرانه است که توسط برنامه توسعه سازمان ملل برای سنجش سطح توسعه کشورها ارائه شده است. شاخص توسعهٔ انسانی تلاش می‌کند نشان دهد مردم یک کشور چقدر زندگی خوب و باکیفیتی دارند. این شاخص با میانگین هندسی آن سه بُعد محاسبه می‌شود و عددی بین صفر و یک به دست می‌آید به طوری که اعداد بزرگتر نشانگر توسعهٔ بیشتر هستند.

🔸طبق آمار برنامه توسعه سازمان ملل ایران با شاخص توسعهٔ انسانی ۰/۷۹۹ در سال ۲۰۲۳ در رتبهٔ ۷۵ام کشور های توسعه یافته و در دستهٔ کشور هایی با توسعهٔ انسانی بالا قرار گرفته است. برای ایران امید به زندگی برابر ۷۷/۷ سال، سال‌های مورد انتظار تحصیل برای کودکان ۱۴ سال، میانگین سال های تحصیل برای بزرگسالان ۱۰/۸ سال و درآمد سرانه برابر ۱۶,۰۹۶ دلار تخمین زده شده است. شاخص توسعهٔ انسانی در ایران از میانگین جهانی (۰/۷۳۳) و اتحادیهٔ عرب (۰/۷۱۹) بالاتر است و با توجه به رتبهٔ آن از بین ۱۹۵ کشور می‌توان آن را در مرز جهان اول و دوم قرار داد.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

#معرفی_فیلم

♦️ Braveheart (شجاع‌دل)
🔻۱۹۹۵
🟡IMDB: ۸.۴
🏆برنده ۵ جایزه اسکار از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی

🔴 پ.ن: این فیلم حماسی به کارگردانی و بازیگری مل گیبسون، یکی از مطرح‌ترین آثار سینمای تاریخی در مورد مبارزه برای آزادی است. داستان فیلم در اواخر قرن سیزدهم میلادی می‌گذرد و به زندگی ویلیام والاس، مبارز اسکاتلندی می‌پردازد که علیه سلطه ظالمانه انگلیسی‌ها به رهبری ادوارد اول (پادشاه انگلستان) قیام کرد. فیلم با وجود نقدهایی که به برخی از نادقّت‌های تاریخی آن وارد است، اما به دلیل فضاسازی فوق‌العاده، موسیقی ماندگار جیمز هورنر، نبردهای نفس‌گیر و دیالوگ‌های به یادماندنی (مثل "آزادی") به یک شاهکار کلاسیک تبدیل شده است. اگر به فیلم‌های حماسی و جنگجویانه علاقه دارید، دیدن این فیلم برای شما یک تجربه فراموش‌نشدنی خواهد بود.

🔺 نکته:
اگر از فیلم خوشتان آمد،پیشنهاد می‌کنم مجموعه‌هایی مثل «The Last Kingdom» یا فیلم «Gladiator» را هم ببینید که حال و هوای مشابهی دارند.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 12/12
🔺نظام دوگانهٔ حکومتی

🔸با استقرارِ شوگون‌سالاری کاماکورا، ژاپن وارد دوره‌ای از «نظامِ دوگانه‌ی حکومتی» شد. در کیوتو، امپراتور و دربارِ اشرافیِ او همچنان بر تختِ تشریفاتیِ خود نشسته بودند و مراسمِ کهنِ شینتویی و آیین‌هایِ بودایی را اجرا می‌کردند. امپراتور عملاً به یک «کشیشِ اعظمِ» نمادین، یعنی رئیسِ آیین‌هایِ مذهبیِ کشور، فروکاسته شده بود. در مقابل، در کاماکورا، شوگون به‌عنوانِ «فرمانده‌ی کلِ نظامی» و رئیسِ دولتِ عملیِ کشور، تمامِ قدرتِ اجرایی، قضایی و نظامی را در انحصار داشت.

🔹این دو دولت، گاه در تعامل و گاه در تقابل با یکدیگر بودند. دربارِ کیوتو برای مشروعیت‌بخشیِ فرامینِ شوگون، و شوگون‌سالاری برای تأمینِ امنیت و درآمدِ دربار، به یکدیگر نیازمند بودند. اما مرزِ قدرتِ این دو نهاد همواره محلِ منازعه بود. امپراتورانِ بازنشسته (上皇 – جوکō) که از قیدِ تشریفاتِ روزمره آزاد بودند، بارها کوشیدند تا با ائتلاف با خاندان‌هایِ ناراضیِ نظامی، قدرتِ ازدست‌رفته‌ی خود را بازپس گیرند. این کشمکشِ پنهان و آشکار، تا زمانِ «شورشِ جوکیو» در سال ۱۲۲۱ میلادی ادامه یافت؛ شورشی که سرنوشتِ این دو نظام را برای همیشه تعیین کرد.

🔸نظامِ دوگانه‌ی کیوتو-کاماکورا، اگرچه شکننده و آکنده از تنش بود، اما تا پایانِ دورانِ کاماکورا (و حتی تا حدودی در شوگون‌سالاری‌های بعدی) به‌عنوانِ یک ویژگیِ ساختاریِ سیاستِ ژاپن باقی ماند. این نظام، نمادِ گذارِ ژاپن از یک امپراتوریِ متمرکزِ کهن به یک جامعه‌ی فئودالیِ جنگاورمحور بود؛ جامعه‌ای که در آن، قدرتِ حقیقی در دستِ کسانی بود که شمشیر می‌زدند، نه کسانی که تبارِ الهی داشتند.

🔺شورش جوکیو (۱۲۲۱)

🔸شورشِ جوکیو (承久の乱) در سال ۱۲۲۱ میلادی، آخرین و جدی‌ترین تلاشِ خاندانِ امپراتوری برای بازپس‌گیریِ قدرتِ ازدست‌رفته‌ی خود بود. این شورش به‌دستورِ امپراتورِ بازنشسته‌ی «گوتوبا» (後鳥羽上皇) که از نفوذِ روزافزونِ خاندانِ هوجو (نایب‌السلطنه‌های شوگون) به‌خشم آمده بود، ترتیب داده شد. گوتوبا با صدورِ «فرمانِ امپراتوری» (院宣 – این‌زن) برای سرنگونیِ «هوجو یوشیتوکی» (執権 – نایب‌السلطنه‌ی شوگون)، شماری از خاندان‌هایِ نظامیِ ناراضی را به دورِ خود جمع کرد و آماده‌ی جنگ با شوگون‌سالاری شد.

🔹با این حال، محاسبه‌ی گوتوبا به‌شدت اشتباه بود. اگرچه در ابتدا، برخی از جنگاوران به او پیوستند، اما شوگون‌سالاریِ کاماکورا با سرعت و قاطعیتی بی‌نظیر واکنش نشان داد. نیروهایِ عظیمِ شوگون‌سالاری به‌فرماندهیِ «هوجو یوشیتوکی» و پسرش «هوجو یاسوتوکی»، در مدتِ کوتاهی از شرق به سوی کیوتو حرکت کردند و ارتشِ امپراتوری را به‌کلی در هم کوبیدند. این شکست، که تنها دو ماه پس از آغازِ شورش رخ داد، به فاجعه‌ای تمام‌عیار برای خاندانِ امپراتوری انجامید.

🔸پیامدهایِ شورشِ جوکیو، پایانِ قطعیِ هرگونه رویایِ بازگشتِ قدرتِ امپراتوری بود. شوگون‌سالاری، گوتوبا و دو امپراتورِ بازنشسته‌ی دیگر (توبا و جونتوکو) را به جزایرِ دورافتاده تبعید کرد. همچنین، امپراتورِ کودکی که توسطِ گوتوبا بر تخت نشانده شده بود، برکنار و امپراتورِ جدیدی از شاخه‌ای دیگرِ خاندانِ امپراتوری به دستورِ شوگون منصوب گردید. افزون بر این، شوگون‌سالاری املاکِ گسترده‌ای را که در اختیارِ دربار و خاندان‌هایِ هوادارِ آن بود، مصادره کرد و میانِ وفادارانِ خود تقسیم نمود. بدین‌ترتیب، امپراتور و دربارِ او نه فقط از قدرتِ سیاسی، بلکه از استقلالِ اقتصادی نیز محروم شدند و به‌طورِ کامل به ابزاری در دستِ شوگون‌سالاری تبدیل گشتند. با اینکه دودمان یاماتو تا به امروز نزدیک به ۱۷ قرن است که امپراتور رسمی سرزمین ژاپن است و طولانی ترین دوره حکومت یک دودمان در تمام تاریخ را دارد، «شورشِ جوکیو» مهرِ تأییدِ نهایی بر «به‌سایه‌رفتنِ» دودمانِ یاماتو بود.

📚منابع اصلی:

تاریخ ژاپن از آغاز تا معاصر – هاشم رجب‌زاده

A History of Japan to 1334 – George Sansom

The Cambridge History of Japan (جلد اول و دوم)

The Tale of the Heike (平家物語 – منبعِ ادبیِ اصلیِ جنگِ گِنپِی)

Azuma Kagami (吾妻鏡 – تاریخ رسمیِ شوگون‌سالاری کاماکورا)

the genpei war 1180-85 نوشته استفن تورنبول

کوجیکی و نیهونشیکی - نوشته شده در قرن 8 ام میلادی

Genpei War – Wikipedia / Britannica

Battle of Dan-no-ura – Wikipedia / Britannica / nippon.com

Minamoto Yoritomo – Britannica

Kamakura period – Wikipedia / Britannica

Jōkyū War – Wikipedia

بعضی کتاب های دیگر مانند«بوشیدو ، روح ژاپن - اثر اینازو نیتوبه» و بسیار اثار دیگری برای بخش های مختلف این مقاله

📚منابع فرعی:

شینتوییسم – عبدالرحیم گواهی

بودیسم – پروفسور فنگ لی تیان (ترجمهٔ امیر صالحی طالقانی)

مقالات دایرةالمعارف بریتانیکا و پایگاه‌های علمی JSTOR

The Samurai Sourcebook – Stephen Turnbull

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 10/12
🔺شورش «هوگن» و «هِیجی» (میانهٔ قرن ۱۲)

🔸در سال ۱۱۵۶ میلادی، نخستین جرقه‌ی این دگرگونی با شورشِ «هوگن» (Hōgen Rebellion) زده شد. این شورش که بر سرِ جانشینیِ امپراتور برافروخته شد، درگیری ای کوتاه (تنها چند ساعت) اما سرنوشت‌ساز بود که در قلبِ کیوتو رخ داد. در این درگیری، خاندان‌هایِ تایرا و میناموتو که تا آن زمان بیشتر نقشِ مزدورانِ نظامیِ دربار را ایفا می‌کردند، برای نخستین‌بار به‌عنوانِ بازیگرانی مستقل در یک منازعه‌ی سیاسی ظاهر شدند؛ هرچند که اعضایِ هر خاندان در جناح‌هایِ مختلفی جنگیدند.

🔹تنها چهار سال بعد، در سال ۱۱۶۰ میلادی، شورشِ «هِیجی» (Heiji Rebellion) رخ داد. این بار، برخلافِ هوگن که بیشتر یک منازعه‌ی درون‌خاندانیِ امپراتوری بود، هِیجی به‌وضوح به یک نبردِ قدرت میانِ دو خاندانِ رقیبِ سامورایی تبدیل شد: تایرا و میناموتو. در این درگیری که بیش از دو هفته به طول انجامید، تایرا نو کیوموری با پیروزی بر میناموتو، رهبرانِ این خاندان را تبعید و قدرتِ خود را در پایتخت تثبیت کرد.

🔸اهمیتِ این دو شورش، فراتر از نتیجه‌ی نظامیِ آن‌ها بود. شورش‌های هوگن و هِیجی، پایانِ «دورانِ صلح‌آمیزِ هی‌آن» و آغازِ عصرِ جنگاوران را رقم زدند. برای نخستین‌بار در تاریخِ ژاپن، قدرتِ نظامیِ مستقل از دربار، نه فقط به‌عنوانِ ابزاری برای حفاظت، بلکه به‌عنوانِ نیرویی تعیین‌کننده در معادلاتِ قدرتِ ملی ظاهر شد. امپراتور که پیش از این، حتی اگر تشریفاتی بود، لااقل نمادِ وحدتِ ملی به شمار می‌رفت، اکنون به ابزاری در دستِ شوگون‌هایِ نوظهور تبدیل شده بود. این تحول، زمینه را برای تأسیسِ نخستین شوگون‌سالاریِ ژاپن در کاماکورا (۱۱۸۵ میلادی) و پایانِ هزارساله‌ی امپراتوریِ یاماتو به‌عنوانِ یک قدرتِ متمرکز فراهم کرد.

🔻جنگ گِنپِی (۱۱۸۰–۱۱۸۵)

🔸جنگ گِنپِی (源平合戦) که میان سال‌های ۱۱۸۰ تا ۱۱۸۵ میلادی به‌طول انجامید، سرنوشت‌سازترین منازعه‌ی نظامی در تاریخِ ژاپنِ قرون‌وسطی بود. این جنگ که در حقیقت دنباله‌ی طبیعیِ شورش‌های هوگن و هِیجی محسوب می‌شد، رقابتی تمام‌عیار برای کسبِ قدرتِ مطلق میان دو خاندانِ بزرگِ سامورایی، تایرا و میناموتو، بود. در این پنج سال، نبردهای بزرگی در خشکی و دریا رخ داد که از آن میان می‌توان به نبردهای «اوجی» (۱۱۸۰)، «یاهاگی‌گاوا» (۱۱۸۱)، «ایچی‌نوتانی» (۱۱۸۴) و «یاشیما» (۱۱۸۵) اشاره کرد که هر یک، تلفاتِ سنگینی بر دو طرف وارد ساختند.

🔹نقطه‌ی اوج و پایانِ این جنگِ خونین، نبردِ سرنوشت‌سازِ دریاییِ «دان نو اورا» (壇ノ浦の戦い) بود. این نبرد در تاریخ ۲۵ آوریل ۱۱۸۵ (یا به روایتی ۲۴ مارس ۱۱۸۵) در تنگه‌ی شیمونوسکی، در جنوبی‌ترین نقطه‌ی جزیره‌ی هونشو، رخ داد. ناوگانِ خاندانِ تایرا که به دریانوردی ماهر بودند، ابتدا با بهره‌گیری از جزر و مدِ مساعد، بر ناوگانِ میناموتو چیره شدند. اما با تغییرِ جریانِ آب در بعدازظهر، کشتی‌هایِ تایرا از حرکت بازماندند و源義経 (میناموتو نو یوشیتسونه)، فرمانده‌ی ناوگانِ میناموتو، با استفاده از این فرصت، حمله‌ی نهایی را آغاز کرد.

🔸نتیجه‌ی این نبرد، فاجعه‌ای تمام‌عیار برای خاندانِ تایرا بود. ناوگانِ آن‌ها به‌کلی نابود شد و بسیاری از بزرگانِ خاندان، از جمله «تایرا نو توموموری»، خود را به دریا انداختند و غرق شدند. امپراتورِ هفت‌ساله‌ی «آنتوکو» که همراه با مادربزرگش در میانِ ناوگانِ تایرا بود، به همراهِ «سه گوهرِ سلطنتی» (نمادهایِ اسطوره‌ایِ مشروعیتِ امپراتوری) به دریا افکنده شد و غرق گردید. (دو گوهر از سه گوهر (شمشیر و آینه) بعد ها از دریا بازپس گرفته شدند ، اما مروارید تا به امروز همچنان همراه امپراتور آنتوکو در دریا ناپدید است) با مرگِ امپراتور آنتوکو و نابودیِ کاملِ خاندانِ تایرا، جنگِ گِنپِی به پایان رسید و راه برای ظهورِ یک نظمِ سیاسیِ تازه، یعنی «شوگون‌سالاری»، گشوده شد.

🟢تصویر : کتاب جنگ گنپی ، اثر استفن تورنبول ، یکی از منابع این پست

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 8/12
🔻واگذاری زمین‌های دولتی به نظام اشرافی و شکل‌گیری املاک خصوصی (شوئِن)

🔸نظام زمین‌داریِ مبتنی بر مالکیت دولتی که در اصلاحات تایکا (۶۴۵ میلادی) پایه‌گذاری شده بود، تا سده‌ی هشتم و نهم میلادی به‌تدریج دچار فرسایش شد. علت اصلی این فرسایش، معافیت‌های مالیاتیِ گسترده‌ای بود که دربار به نیایشگاه‌های شینتویی، معابد بودایی، خاندان‌های اشرافی و اعضای خاندان امپراتوری اعطا می‌کرد. این معافیت‌ها که در ابتدا برای تشویق به احیای زمین‌های بایر و گسترش کشاورزی در نظر گرفته شده بودند، به‌مرور زمان به ابزاری برای ایجاد املاک خصوصیِ معاف از مالیات تبدیل شدند. به این املاک، «شوئِن» (荘園) می‌گفتند.

🔹در دوران هی‌آن (۷۹۴–۱۱۸۵ میلادی)، مالکان غایب (absentee proprietors) شامل اشراف، معابد، نیایشگاه‌ها و اعضای خاندان امپراتوری، با جمع‌آوری مجموعه‌ای از حقوقِ خصوصی (shiki) بر زمین‌هایِ احیا شده یا واگذارشده در سراسر ولایات، شوئِن‌های خود را گسترش دادند. این املاک به‌تدریج از نظارت اداری و قدرت مالیاتیِ مأموران دولتی جدا شدند و به پناهگاه‌هایی امن برای ثروتِ اشراف بدل گشتند. در هر شوئِن، یک مدیرِ مقیم (shokan, gesu, یا azukari dokoro) بر اداره‌ی روزمره‌ی آن نظارت داشت.

🔸نتیجه‌ی این فرایند، کاهش تدریجی زمین‌های مشمول مالیات و در نتیجه، تهی‌شدن خزانه‌ی دربار بود. درآمدهای دولتی که زمانی ستون‌فقراتِ امپراتوریِ متمرکز را تشکیل می‌دادند، به‌مرور به جیبِ خاندان‌هایِ اشرافی و نهادهایِ مذهبی سرازیر شدند. تا سده‌ی دوازدهم میلادی، در بیشتر ولایات ژاپن، الگوهایِ پیچیده‌ای از مالکیتِ زمین شکل گرفته بود که در آن، اراضیِ دولتی و املاکِ خصوصی چنان در هم آمیخته بودند که تشخیصِ مرزِ میانِ آن‌ها دشوار شده بود. این تحول، نه فقط قدرتِ اقتصادیِ دربار را تضعیف کرد، بلکه زمینه را برای ظهورِ یک طبقه‌ی نظامیِ مستقل از کنترلِ مرکزی فراهم ساخت.

🔺نایب‌السلطنه‌شدن خاندان «فوجیوارا»

🔸درست هم‌زمان با افولِ اقتصادیِ دربار، یک خاندانِ اشرافی به‌نام «فوجیوارا» با هوشمندیِ سیاسیِ کم‌نظیری، قدرتِ واقعیِ حکومت را در دست گرفت. راهبردِ اصلیِ این خاندان، ازدواجهایِ حساب‌شده بود: آن‌ها دخترانِ خود را به‌عنوانِ همسر به امپراتوران می‌دادند و سپس، به‌عنوانِ پدربزرگِ امپراتورِ کودک، عنوانِ «سِشو» (نایب‌السلطنه) را از آنِ خود می‌کردند. هنگامی که امپراتور به سنِ قانونی می‌رسید، عنوانِ آن‌ها به «کامپاکو» (مشاورِ ارشدِ امپراتور) تغییر می‌یافت و عملاً، تفاوتی در میزانِ قدرتِ آن‌ها ایجاد نمی‌شد.

🔹نخستین نایب‌السلطنه از خاندان فوجیوارا که عضوِ خاندانِ امپراتوری نبود، فوجیوارا نو یوشیفوسا بود که در سال ۸۵۸ میلادی به مقامِ سِشو رسید. پس از او، برادرزاده و پسرخوانده‌اش، فوجیوارا نو موتوتسونه، در سال ۸۸۷ میلادی به عنوانِ نخستین کامپاکو در تاریخِ ژاپن منصوب شد. از آن پس، این دو عنوان که در مجموع «سِکّان» (摂関) نامیده می‌شدند، به‌طورِ انحصاری در اختیارِ شاخه‌ی شمالیِ خاندان فوجیوارا (Fujiwara Hokke) قرار گرفت.

🔸دورانِ اوجِ حکومتِ نایب‌السلطنه‌ی فوجیوارا، که به «سِکّان سِیجی» (摂関政治 – حکومتِ نایب‌السلطنه) معروف است، از سال ۹۶۷ تا ۱۰۶۸ میلادی ادامه یافت. در این دوران، امپراتوران بیش‌تر نقشی تشریفاتی داشتند و اداره‌ی حقیقیِ کشور در دستِ نایب‌السلطنه‌هایِ فوجیوارا بود. آن‌گاه که امپراتورانِ بالغ می‌کوشیدند تا از زیرِ سایه‌ی فوجیوارا خارج شوند، اغلب مجبور به کناره‌گیری و سپردنِ تخت به فرزندی خردسال می‌شدند تا بار دیگر، نایب‌السلطنه‌ای از خاندانِ فوجیوارا بر مسندِ قدرت تکیه زند. این بازیِ سیاسیِ هوشمندانه، تا جایی پیش رفت که عملاً، امپراتور به یک نمادِ تشریفاتی و فوجیواراها به قدرتِ حقیقیِ پشت‌پرده‌ی کشور بدل شدند.

🟢 تصویر : پرچم خاندان فوجیوارا

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 6/12
🔻اصلاحات تایکا

🔸سال ۶۴۵ میلادی، نقطه‌عطفی در تاریخ ژاپن بود. در این سال، شاهزاده «ناکا نو اوئه» (امپراتور تنجی آینده) و «ناکاتومی نو کاماتاری» (بنیاد‌گذار خاندان فوجیوارا) با یک کودتای کاخی، خاندان سوگا را که نیم‌قرن بر دربار سلطه داشتند، سرنگون کردند. امپراتور کوتوکو که با این کودتا به قدرت رسید، نام عصر جدید را «تایکا» (به معنای «دگردیسی بزرگ») نهاد و موجی از اصلاحات بنیادین را آغاز کرد که به «اصلاحات تایکا» شهرت یافت. این اصلاحات که الگویی تمام‌عیار از نظام سیاسی و اداری دودمان تانگ چین بود، در فرمانی رسمی در آغاز سال ۶۴۶ میلادی ابلاغ شد.

🔹مهم‌ترین محور این فرمان، الغای مالکیت خصوصی زمین و مردم توسط خاندان‌های اشرافی (اوجی‌ها) بود. بر اساس نظام جدید، تمام زمین‌ها و جمعیت‌ها به‌طور رسمی در تملک امپراتور اعلام شدند. به‌جای آن، نظام «تقسیم زمین» (Handen-Shūju) پیاده شد: زمین‌های کشاورزی به‌صورت عادلانه میان دهقانان واجدشرایط تقسیم می‌شد و آن‌ها در ازای دریافت زمین، موظف به پرداخت مالیات ثابت به دولت مرکزی بودند. برای اجرای این نظام، سرشماری دقیقی از جمعیت و ثبت‌نام همگانی خانوارها انجام شد و دیوان‌سالاریِ جدیدی بر پایه‌ی شایستگی و آموزش، جایگزین ساختار قبیله‌ایِ پیشین گردید.

🔸معماران اصلی این اصلاحات، یعنی ناکا نو اوئه و کاماتاری، در نظر داشتند تا با تمرکز قدرت در دست امپراتور، نه‌تنها به رقابت‌های خونین خاندان‌ها پایان دهند، بلکه ژاپن را به یک دولتِ متمرکز و کارآمد بدل کنند. هرچند اجرای کامل این نظام تا تدوین «قوانین تایهو» در سال ۷۰۲ میلادی به طول انجامید، اما اصلاحات تایکا، سنگ‌بنای دولت‌سازیِ مدرن در ژاپن بود و مسیر تحول از یک اتحادیهٔ قبیله‌ای به یک امپراتوری متمرکز را هموار ساخت.

🔺تأسیس پایتخت‌های دائمی

🔸یکی از پیامدهای مهم تمرکزگرایی، ضرورت داشتن پایتختی ثابت و باشکوه بود. پیش از این، دربار امپراتوری همواره در حال کوچ بود و هر امپراتور، کاخ خود را در مکانی جدید می‌ساخت. این سنت کهن، سرانجام در سال ۶۹۴ میلادی شکسته شد؛ زمانی که امپراتریس جیتو، نخستین پایتخت برنامه‌ریزی‌شده‌ی ژاپن را به نام «فوجیوارا-کیو» بنا نهاد. این شهر که بر اساس نقشه‌ی شبکه‌ایِ چانگ‌آن، پایتخت دودمان تانگ، طراحی شده بود، اولین نمونه از شهرسازیِ منظمِ چینی در ژاپن محسوب می‌شد.

🔹اما فوجیوارا-کیو تنها شانزده سال دوام آورد. در سال ۷۱۰ میلادی، امپراتریس گنمِی، پایتخت را به «هیجوئو-کیو» (نارای امروزی) منتقل کرد. هیجوئو-کیو که باز هم بر اساس الگوی چانگ‌آن ساخته شده بود، به اولین پایتختِ واقعاً دائمی و باشکوه ژاپن تبدیل شد. خیابان‌های عریض و منظم، کاخ باشکوه امپراتوری در شمال شهر، و جمعیتی بالغ بر پنجاه تا صد هزار نفر، هیجوئو-کیو را به یک کلان‌شهر بین‌المللی و مرکز سیاسی و فرهنگی امپراتوری بدل کرد. با این حال، این شهر نیز در سال ۷۸۴ میلادی رها شد و پایتخت به «ناگائوکا-کیو» و سپس در سال ۷۹۴ به «هیآن-کیو» (کیوتوی امروزی) منتقل گردید.

🔸این جابه‌جایی‌های پایتخت، هرچند پرهزینه بود، اما نشان‌دهنده‌ی تلاشِ مستمر خاندان امپراتوری برای ساختن نمادهای ماندگار از شکوه و اقتدار خود بود. هر یک از این شهرها، با نظم هندسی و کاخ‌های عظیم خود، نه فقط مرکز حکومت، بلکه نمایشگاهِ قدرتِ یک دولتِ نوپا بودند که می‌کوشید جایگاه خود را در میان تمدن‌های بزرگ شرق آسیا تثبیت کند.

🟢 تصویر : امپراتور کوتوکو

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 4/12
🔺رقیب قدرتمند، قوم امیشی

🔸در سوی دیگر مجمع‌الجزایر، در شمال‌شرقی جزیره‌ی هونشو، یاماتو با چالشی دیگر روبه‌رو بود: قوم «امیشی» (蝦夷) که در متون چینی و ژاپنی با عنوان «بربرهای شرق» از آن‌ها یاد شده است. برخلاف کوماسو، امیشی‌ها تنها یک قبیلهٔ محلی نبودند، بلکه مجموعه‌ای از گروه‌های کوچ‌نشین و نیمه‌یکجانشین بودند که به شکار، ماهیگیری و کشاورزی ابتدایی اشتغال داشتند و فرهنگ و زبان متفاوتی با اقوام مهاجرِ یاماتو داشتند. مرز میان قلمرو یاماتو و سرزمین امیشی در طول سده‌های پنجم تا هشتم میلادی همواره در نوسان بود و جنگ‌های مرزیِ طولانی، بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ این دوره محسوب می‌شود.
این قوم دلیل تفاوت ژاپنی های جزیره هوکایدو با باقی ژاپنی ها در حال حاضرند .
توصیه میکنیم این پست را مطالعه کنید.

🔹برای مهار حملات امیشی، خاندان یاماتو دست به ساخت دژهای مرزی و استحکامات تدافعی در مناطق شمالی هونشو زد. مهم‌ترین این دژها در منطقه‌ی «موتسو» (در استان فوکوشیمای امروزی) و «دِوا» ساخته شدند که بعدها در قرن هشتم میلادی به پایگاه‌های اصلی لشکرکشی‌های ضد امیشی تبدیل گشتند. در «نیهونشوکی» و نیز «شوکو نیهونگی» (تاریخ رسمی بعدی) گزارش‌های متعددی از درگیری‌های خونین و گاه آتش‌بس‌های موقت میان دو طرف وجود دارد. این درگیری‌ها اما هرگز به نابودی کامل امیشی نیانجامید و آن‌ها تا قرن نهم میلادی، یعنی تا پایان دوره‌ی هیان، به‌عنوان یک نیروی مزاحمِ جدی در شمال باقی ماندند.

🔸نکته‌ی جالب در مورد جنگ‌های یاماتو با امیشی، تأثیر متقابل فرهنگی این منازعات است. یاماتو برای رویارویی با تاکتیک‌های جنگیِ امیشی، از سوارکاران و کمانداران ماهر استفاده کرد و خود نیز در این فرایند فنون رزمی جدیدی آموخت. همچنین، برخی از سران امیشی به‌مرور با دربار یاماتو متحد شدند و حتی به صفوف اشرافیت درآمدند. به‌گفته‌ی «کارل اف. فریزر» در مطالعات خود درباره‌ی امیشی، این برخوردها را نه یک جنگ تمام‌عیار، بلکه «یک تعامل دوسویه در مرزهای تمدن» باید تفسیر کرد؛ که در آن، خشونت و صلح، دشمنی و هم‌پیمانی، دست‌به‌دست هم پیش می‌رفتند.

🔺مدل هابسبورگی در امپراتوری یاماتو، قرن‌ها پیش از هابسبورگ

🔸شاید یکی از هوشمندانه‌ترین تاکتیک‌های یاماتو برای گسترش نفوذ خود، تکیه بر دیپلماسی ازدواج به‌جای جنگ‌های پرهزینه بود. خاندان یاماتو با انعقاد پیمان‌های زناشویی با خاندان‌های قدرتمند محلی، نه‌تنها آن‌ها را مطیع خود می‌کرد، بلکه به‌تدریج خون خود را در رگ‌های اشراف مناطق مختلف جاری می‌ساخت. این روش که قرن‌ها بعد در اروپا توسط خاندان هابسبورگ با شعار «بگذار دیگران جنگ کنند، تو ای اتریش خوشبخت ازدواج کن» به شهرت رسید، در ژاپن سده‌های چهارم تا ششم میلادی، نقشی بنیادین در یکپارچگی سیاسی داشت.

🔹بر اساس «کوجیکی» و «نیهونشوکی»، بسیاری از امپراتوران یاماتو با زنان سران اوجی‌های قدرتمند ازدواج می‌کردند تا هم وفاداری آن‌ها را تضمین کنند و هم فرزندان حاصل از این ازدواج‌ها، به‌عنوان وارثانی با تبار دوگانه، مشروعیت مضاعفی برای تداوم سلطنت به ارمغان آورند. برای نمونه، ازدواج امپراتور «کِیتای» (قرن ششم میلادی) با زنان خاندان‌های مختلف، نه فقط باعث صلح میان آن‌ها شد، بلکه به افزایش چشمگیر قلمرو تحت کنترل یاماتو انجامید. پژوهشگران برآورد کرده‌اند که بیش از نیمی از هم‌پیمانانِ یاماتو در این دوره، از طریق پیوندهای خویشاوندی به دربار متصل شده‌اند و نه از طریق سلطه‌ی نظامی.

🔸این شبکه‌ی گسترده‌ی زناشویی، با وجود کارآمدی، آسیب‌های خود را نیز داشت. رقابت میان ملکه‌ها و شاهزادگانِ حاصل از ازدواج‌های مختلف، گاه به درگیری‌های داخلی و حتی جنگ‌های جانشینی دامن می‌زد. اما در مجموع، یاماتو با این راهبرد، هزینه‌های نظامی را به شدت کاهش داد و توانست در فاصله‌ای کوتاه‌تر از آنچه با جنگ ممکن بود، اتحادیه‌ای گسترده از خاندان‌های پراکنده را زیر چتر خود جمع کند. این روش، تا قرن‌ها بعد، یعنی تا دوره‌ی سنگوکو (دوره‌ی جنگ‌های داخلی)، یکی از ابزارهای اصلی سیاستِ قدرت در ژاپن باقی ماند.

🟢 تصویر : پرچم خاندان یاماتو ، پرچمی‌ که ۱۷ قرن است برافراشته است ، قدیمی ترین پرچمه برافراشته جهان.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 2/12
🔺خاندان یاماتو و تشریفات خاندانی

🔸بارزترین شاهد باستان‌شناختی بر قدرت و تشریفات خاندان یاماتو، تپه‌های تدفینی عظیم به نام «کوفون» هستند که در سده‌های چهارم تا ششم میلادی در سراسر ژاپن، به‌ویژه در منطقه‌ی کینای (نارا و اوساکای امروزی) ساخته شدند. این تپه‌ها که برخی به طول بیش از ۴۰۰ متر می‌رسند، دارای شکل منحصربه‌فرد «قفل‌کلیدی» هستند؛ ترکیبی از یک دایره و یک مربع که به هم متصل شده‌اند. بزرگ‌ترین آن‌ها، یعنی «دایسِن‌کوفون» در اوساکا، به امپراتور نینتوکو (سده‌ی پنجم میلادی) نسبت داده می‌شود و ساختاری عظیم دارد که برای احداث آن، به چندین هزار کارگر و منابع فراوان نیاز بوده است.

🔹درون این آرامگاه‌ها، اشیای گران‌قیمتی یافت شده: آینه‌های برنزی (نماد خورشید و الههٔ آماتراسو)، شمشیرها و نیزه‌های آهنی، زیورآلات از جنس جاسپر و مروارید، و پیکره‌های سفالی «هانیوا» که حلقه‌ای از سربازان، اسبان، کاخ‌ها و زنان آیینی را در اطراف گور بازنمایی می‌کنند. این اشیاء نشان می‌دهند که خاندان یاماتو، افزون بر قدرت نظامی، به شدت به تشریفات آیینی و نمایش مشروعیت الهی اهمیت می‌داده‌اند. آینه‌ها به عنوان نماد پیوند با الههٔ خورشید و شمشیرها به عنوان نماد اقتدار زمینی، با هم مفهوم «فرمانروایی مطلق» را منتقل می‌کردند.

🔸توزیع جغرافیایی کوفون‌ها نیز نشانگر شبکهٔ نفوذ یاماتو است. در سده‌ی چهارم، این تپه‌ها بیشتر در نارا و اوساکا متمرکز هستند، اما در سده‌ی پنجم، نمونه‌هایی از آن‌ها در مناطق دورتری مثل کیوشو و شمال هونشو نیز دیده می‌شود. این گسترش، همزمان با افزایش توان نظامی و دیپلماتیک یاماتو است و نشان می‌دهد که این خاندان توانسته بود با اتحاد یا زور، خاندان‌های محلی را زیر چتر خود درآورد. به گفتهٔ «کوجی میزوگوچی» در کتاب باستان‌شناسی ژاپن، «کوفون‌ها نه تنها آرامگاه، بلکه سندهای سیاسی یک نظام نوپای حاکمیتی هستند.» ساخت این تپه‌ها تا سده‌ی هفتم ادامه یافت، اما از اواخر سده‌ی ششم به بعد با ورود آیین بودایی به ژاپن، شیوه‌های تدفین دگرگون شد و کوفون‌ها جای خود را به معابد و آرامگاه‌های ساده‌تر دادند.

🔺یاماتو، رئیس اتحاد قبایل

🔸در قرون چهارم تا ششم میلادی، جامعهٔ ژاپن بر پایهٔ نظام «اوجی» (خاندان‌های قبیله‌ای) سازمان‌یافته بود. هر اوجی یک گروه خویشاوندی بزرگ را شامل می‌شد که دارای سرزمین، نیروی نظامی، حرفهٔ خاص (آهنگری، بافندگی، دام‌داری، جادوگری) و آیین‌های نیایشی ویژه‌ای بود. این خاندان‌ها با یکدیگر روابط متزلزل اتحاد و رقابت داشتند. خاندان یاماتو در این شبکه، نه به‌عنوان یک پادشاه مطلق، بلکه به‌عنوان «رئیس‌الاتحاد» یا برترین خاندان عمل می‌کرد؛ جایگاهی که بر اساس تبار الهی، قدرت نظامی و کنترل بر مراسم آیینی مقدس استوار بود.

🔹با این حال، فرمانروایی یاماتو هیچ‌گاه یکه‌و مطلقه نبود. خاندان‌های قدرتمندی مانند «اُتومو» (متولی امور نظامی) و «مونونوبه» (متولی امور آیینی و نگهبان سلاح‌ها) در دربار یاماتو نفوذ فراوان داشتند و گاه در تصمیم‌گیری‌های کلان، از جمله در پذیرش یا رد آیین‌های جدید، نقش تعیین‌کننده ایفا می‌کردند. «نیهونشوکی» بارها به کشمکش میان این خاندان‌ها اشاره کرده است. برای نمونه، در سده‌ی ششم میلادی، خاندان مونونوبه و اُتومو با یکدیگر بر سر پذیرش بودیسم به شدت درگیر شدند و این نشان می‌دهد که قدرت یاماتو تا چه حد به توازن میان این خاندان‌های اشرافی وابسته بوده است.
ساختاری که تا حدی به قدرت های خاندان های پهلو (در دوره اشکانی و هخامنشی و ساسانی به خاندان های قدرتمند سیاسی ایران پهلو میگفتند ، مثل خاندان اسپهبدان ، سورن و ..) در دوره های مختلف ایران تا پیش از خلیفه مأمون شباهت دارد.

🔸نظام اوجی در واقع نوعی قرارداد نانوشته بود: خاندان‌ها به یاماتو خراج و نیروی نظامی تقدیم می‌کردند و در مقابل، از حمایت سیاسی و مشروعیت آیینی آن بهره می‌بردند. یاماتو نیز با اعطای مناصب و القاب به سران اوجی‌ها و نیز ترتیب دادن آیین‌های مشترک در نیایشگاه‌های اصلی (مانند نیایشگاه بزرگ ایسه)، وحدت ظاهری اتحادیه را حفظ می‌کرد. این ساختار اگرچه انسجام نسبی داشت، اما همواره در معرض فروپاشی بر اثر رقابت‌های درونی بود و همین ضعف ذاتی، بعدها در سده‌های هفتم و هشتم، زمینه‌ساز اصلاحات متمرکزکنندهٔ تایکا و تغییر بنیادین نظام سیاسی شد.

🟢 تصویر : نقاشی از الهه آماتراسو با آینه و شمشیر‌ در دست و درخشش خورشید بر پشت ، نماد سیاسی خاندان یاماتو ، نماد مشروعیت بخشی که ۱۷ قرن امپراتوری ژاپن از آن بهره میبرد.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ #موسیقی
🔺The Star-Spangled Banner

🔸 شعر سرود ملی ایالات متحده را «فرانسیس اسکات کی»، وکیل و شاعر آمریکایی، در سال ۱۸۱۴ و در جریان جنگ ۱۸۱۲ میان آمریکا و بریتانیا سرود. او هنگام بمباران دژ «فورت مک‌هنری» توسط نیروی دریایی بریتانیا، از روی یک کشتی شاهد نبرد بود و پس از آنکه با طلوع آفتاب دید پرچم آمریکا همچنان بر فراز دژ برافراشته است، شعری با عنوان Defence of Fort M'Henry نوشت. این شعر بعدها بر روی ملودی یک ترانهٔ قدیمی بریتانیایی به نام To Anacreon in Heaven قرار گرفت.

🔹 با وجود آنکه این اثر از سال‌های نخست قرن نوزدهم در مراسم رسمی و نظامی آمریکا اجرا می‌شد، تا سال ۱۹۳۱ جایگاه رسمی نداشت. سرانجام، بیش از یک قرن پس از سروده شدن شعر آن، کنگره ایالات متحده این قطعه را به عنوان سرود ملی رسمی آمریکا برگزید.

⭕️متن شعر :

,O say, can you see, by the dawn's early light,

در این اولین نور سپیده دم، بگو آیا می‌بینی

What so proudly we hailed at the twilight's last gleaming,

آنچه در سوسوی غروب دیروز با افتخار بر آن سلام میدادیم؟

Whose broad stripes and bright stars, through the perilous fight,

پرچمی که خطوط راه راه پهن و ستارگان درخشانش را در طول این نبرد پر خطر

O’er the ramparts we watched, were so gallantly streaming?

بر روی استحکامات همواره نظاره گر بودیم،آیا شجاعانه در اهتزاز بود؟

And the rockets’ red glare, the bombs bursting in air,

و تابش سرخ نور انفجار راکتها و بمبهای دشمن در هوا

Gave proof through the night that our flag was still there.

در طول شب نشان از این داشت که پرچم ما همچنان باقی است

O say, does that star spangled banner yet wave

بگو آیا آن پرچم ستاره نشان

O’er the land of the free, and the home of the brave?

بر روی سرزمین آزادگان و وطن شجاعان هنوز در اهتزاز است؟

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 4/5
🔺 آیا نامنکلاتورا با کمونیسم در تضاد بود؟

🔹 از منظر نظری، پاسخ کوتاه این است: بله، در تنش جدی با کمونیسم بود.
چون کمونیسم، دست‌کم در صورت‌بندی کلاسیک آن، جامعه‌ای بی‌طبقه می‌خواهد؛ جامعه‌ای که در آن، شکاف پایدار میان فرمان‌دهنده و فرمان‌بر، یا برخوردار و محروم، از میان برود.

🔸 اما در شوروی، یک لایه‌ی ممتاز شکل گرفت که هرچند مالک خصوصیِ رسمیِ کارخانه‌ها نبود، ولی کنترل واقعیِ منابع، انتصاب‌ها، توزیع کالا، و مسیرهای تصمیم‌گیری را در اختیار داشت. این یعنی در عمل، نوعی مالکیتِ سیاسی-اداری شکل گرفت؛ مالکیتی که سند رسمی نداشت، اما قدرت واقعی داشت.

🔹 بنابراین، مسئله فقط این نبود که «آیا این افراد صاحب کارخانه‌اند یا نه؟» مسئله مهم‌تر این بود که چه کسی تصمیم می‌گیرد؟ چه کسی توزیع می‌کند؟ چه کسی دسترسی را کنترل می‌کند؟ در نظام شوروی، پاسخ این پرسش‌ها به‌طور فزاینده‌ای به یک لایه محدود از مدیران و کادرهای حزبی برمی‌گشت.

🔸 همین‌جاست که اصطلاحاتی مثل طبقه جدید یا کاست بوروکراتیک معنا پیدا می‌کنند. چون این لایه، به‌تدریج از بقیه جامعه جدا شد: دسترسی بهتر به مسکن، درمان، کالاهای کمیاب، سفر، و امکانات ویژه داشت. پس حتی اگر نامش «طبقه» در معنای کلاسیک مارکسی نبود، کارکردی نزدیک به طبقه پیدا کرده بود.


🔺 تروتسکی درباره این وضعیت چه می‌گفت؟

🔹 لئون تروتسکی از مهم‌ترین چهره‌های انقلاب روسیه بود، اما بعدها در نقد شوروی استالینی به یکی از مهم‌ترین منتقدان همان نظام تبدیل شد. او در کتاب انقلابی که به آن خیانت شد تلاش کرد توضیح دهد که چه‌طور انقلاب از درون دچار انحراف شد.

🔸 تروتسکی معمولاً نمی‌پذیرفت که شوروی یک جامعه تماماً طبقاتیِ جدید ساخته است. او ترجیح می‌داد از مفهوم «کاست بوروکراتیک» استفاده کند. یعنی چه؟ یعنی بوروکراسی را نه یک طبقه در معنای کامل، بلکه یک لایه‌ی ممتاز و انگل‌مانند می‌دانست که بر پیکر دولت کارگری نشسته است.

🔹 از دید تروتسکی، شوروی هنوز می‌توانست «دولت کارگریِ منحرف‌شده» تلقی شود؛ یعنی نظامی که در اصل انقلابی بود، اما بوروکراسی آن را از مسیر خود خارج کرده بود. او مشکل را بیشتر در فساد بوروکراتیک، حذف دموکراسی درون‌حزبی، و تمرکز قدرت می‌دید.

🔸 در مقابل، نویسندگانی مانند میلووان ژیلاس صریح‌تر بودند و گفتند که این بوروکراسی دیگر فقط انحراف نیست، بلکه خودش طبقه‌ای جدید است. تفاوت این دو نگاه مهم است:
تروتسکی می‌گفت «دولت کارگری منحرف شده است»؛
ژیلاس می‌گفت «یک طبقه تازه به‌وجود آمده است».

⭕️ نکته تحلیلی:
اگر بخواهیم ساده کنیم، تروتسکی هنوز امید داشت که با اصلاح سیاسی، این نظام به مسیر اولیه برگردد؛ اما تحلیل طبقه جدید می‌گفت خودِ ساختار، دیگر یک الگوی تازه از سلطه ساخته است.

🔺 تفویض مرجع یعنی چه؟ توضیحی ساده‌تر و روشن‌تر

🔹 این اصطلاح اگر بدون توضیح رها شود، ممکن است پیچیده به نظر برسد. پس ساده‌اش کنیم.

🔸 تفویض مرجع یعنی:
«ما اختیارِ تشخیص و تصمیم را از یک سطح پایین‌تر یا جمعی، به یک نهاد یا فردِ واسطه می‌دهیم.»

🔹 در سیاست، این یعنی مردم یا یک طبقه، به‌جای آنکه خودشان مستقیم تصمیم بگیرند، تصمیم‌گیری را به حزب، دولت، رهبر، کمیته، یا نهاد نماینده واگذار می‌کنند. خودِ واگذاری همیشه بد نیست؛ جامعه‌ی بزرگ بدون نمایندگی نمی‌تواند اداره شود. مشکل از جایی شروع می‌شود که این واگذاری موقت، قابل بازخواست و محدود نباشد.

🔸 حالا چرا این مفهوم برای فهم شوروی مهم است؟ چون در نظریه بلشویکی، حزب قرار بود نماینده و مفسر منافع طبقه کارگر باشد. اما اگر این نمایندگی به‌گونه‌ای شود که دیگر هیچ‌کس نتواند آن را نقد کند، در عمل مرجعیت از مردم به حزب منتقل شده است.

🔹 ساده‌تر:

اگر کارگر بگوید «من خودم می‌خواهم در سرنوشت سیاسی‌ام نقش داشته باشم»، اما حزب بگوید «نه، ما بهتر می‌دانیم منافع تو چیست»، اینجا یک تفویض مرجعِ نامحدود شکل گرفته است.
یعنی حزب فقط سخنگو نیست؛ صاحبِ تفسیر درست هم می‌شود.

🔸 از نظر فلسفی، این لحظه خطرناک است. چون مرجعِ واسطه، کم‌کم از ابزار به اصل تبدیل می‌شود. یعنی به‌جای آنکه حزب وسیله‌ای برای رهایی باشد، خودِ حزب به معیارِ رهایی تبدیل می‌شود. و این دقیقاً همان جایی است که فاصله میان آرمان و نهاد زیاد می‌شود.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 2/5
🔺 از سوسیالیسم جنگی تا استالین: غلبه منطق بقا بر منطق رهایی

🔹 این تضاد در سیر تاریخی شوروی به‌وضوح دیده می‌شود:

۱. سوسیالیسم جنگی (۱۹۱۸-۱۹۲۱): سیاستی اضطراری برای حفظ دولت در متن جنگ داخلی، که در آن تمرکز قدرت، کنترل توزیع و نظامی‌سازی کار، بیش از آنکه رهایی‌بخش باشد، تابع منطق بقا بود.

۲. نپ (۱۹۲۱): عقب‌نشینی تاکتیکی به سوی بازار و مالکیت خصوصی کوچک، که نشان داد دولت انقلابی ناگزیر شده از آرمان‌گرایی اولیه فاصله بگیرد.

۳. برنامه‌های پنج‌ساله استالین: در این مرحله، دولت به کارفرمای مطلق و برنامه‌ریز فراگیر تبدیل شد. صنعتی‌سازی شتاب‌زده و اشتراکی‌سازی اجباری، جامعه را بسیج کرد، اما نه به‌مثابه خودحکمرانی کارگران، بلکه به‌مثابه انضباطی که از بالا اعمال می‌شد.

🔸 بنابراین، منطق مسلط بر شوروی به‌تدریج از «رهایی کار» به «اداره و بسیج نیروی کار» تغییر یافت. کارگر دیگر سوژه‌ی انقلاب نبود؛ به موضوع برنامه‌ریزی، کنترل و سازماندهی بدل شد.

🔺 آیا بورژوازی از میان رفت یا فقط دگرگون شد؟

🔹 اگر کمونیسم را جامعه‌ای بی‌طبقه، بی‌دولت و خودگردان بدانیم، اتحاد شوروی هرگز به آن نرسید. هرچند بورژوازی خصوصی حذف شد، اما این حذف الزاماً به معنای الغای سلطه طبقاتی نبود. کنترل بر ابزار تولید، تخصیص منابع، تعریف اولویت‌های اقتصادی و مدیریت زندگی اجتماعی، در دست لایه‌ای بوروکراتیک متمرکز شد که اگرچه مالک خصوصی به معنای کلاسیک نبود، اما عملاً کارکردی مشابه در سازماندهی سلطه ایفا می‌کرد.

🔸 از این منظر، می‌توان گفت شوروی نه تحقق کمونیسم، بلکه نوعی دولت‌گراییِ ضدسرمایه‌دار با ساختار سلطه‌ی بوروکراتیک بود. به همین دلیل، بسیاری آن را نه جامعه‌ای کمونیستی، بلکه شکلی از سرمایه‌داری دولتی یا دست‌کم نظامی مبتنی بر تمرکز غیرمردمیِ قدرت اقتصادی و سیاسی می‌دانند.

⭕️ نکته تاریخی-نظری: ترکیبِ «حزب پیشاهنگ» با «تفویض مرجع» باعث شد که شکاف میان مردم و قدرت، به‌جای آنکه از میان برود، فقط صورت‌بندی تازه‌ای پیدا کند. در این الگو، دولت قرار بود ابزار گذار باشد، اما خود به موضوع اصلیِ قدرت تبدیل شد؛ و طبقه‌ای که قرار بود حاکم شود، در عمل از حاکمیتِ مستقیم کنار گذاشته شد.

مجموعه فنجانی از تاریخ ☕️

Читать полностью…

‍ 4/4

🔹نبردِ نهایی در پلِ چوبیِ «استنفورد بریج» (Stanford Bridge) در شرقِ یورک رخ داد. هارالد و سربازانش که انتظار حمله‌ی از جنوب را نداشتند، بسیاری از زره‌های خود را در کشتی‌ها رها کرده بودند و در ساحلِ شرقیِ رودخانه، غافلگیر شدند. نبرد با حمله‌ی غافلگیرانه‌ی انگلیسی‌ها آغاز شد و به‌سرعت به کشتاری خونین بدل گشت. در یکی از مشهورترین لحظاتِ تاریخ نظامیِ انگلستان، یک وایکینگِ تنومند به‌تنهایی از پلِ چوبیِ استنفورد دفاع کرد و به‌تنهایی، چهل تن از مهاجمانِ انگلیسی را از پای درآورد. او با تبرِ دوطرفه‌ی خود، تا ساعت‌ها مانع از عبورِ انگلیسی‌ها از پل می‌شد، تا آنکه یک سربازِ انگلیسی با قایقی زیرِ پل رفت و با نیزه‌ای از میانِ تخته‌های چوبی، به او ضربه زد و او را از پا درآورد. با سقوطِ این مدافعِ تنومند، سیلِ سربازانِ انگلیسی از پل عبور کرد و بر وایکینگ‌های بی‌زره و خسته تاختند. این شخص بعد ها در بعضی افسانه ها به تورکل غول شهرت یافت ، نامی که در بازی های ویدیویی ، انیمه ها و فیلم ها و سریال های مرتبط با وایکینگ ها به چشم میخورد.

🔸در میانه‌ی نبرد، تیری به گلویِ هارالد اصابت کرد و «آخرین شاه وایکینگ» بر زمین افتاد. منابعِ اسکاندیناویایی روایت‌های متفاوتی از نحوه‌ی مرگ او ارائه داده‌اند: «هایم‌سکرینگلا» (حماسه‌های پادشاهان نورس) نوشتهٔ «اسنوری استورلوسون»، مرگ او را بر اثر اصابتِ تیر به گلو ثبت کرده است، در حالی که یک منبعِ انگلیسیِ هم‌عصر از اصابتِ نیزه به بدن او سخن گفته است. اما هر دو روایت بر یک نکته هم‌داستانند: هارالدِ سخت‌گیر، به‌عنوان یک جنگاورِ وایکینگ، با شمشیر در دست و در میدانِ نبرد، جان سپرد. با مرگ او، مقاومتِ وایکینگ‌ها فروپاشید. از ۳۰۰ کشتیِ عظیمی که او را به انگلستان آورده بودند، تنها ۲۴ کشتی (به روایتی ۲۵ کشتی) با بازماندگانِ شکست‌خورده، از جمله «اولاف»، پسرِ هارالد، به نروژ بازگشتند. این واقعه، نه فقط مرگِ یک پادشاه، بلکه پایانِ دورانِ وایکینگ‌ها را اعلام کرد؛ دوره‌ای که در آن، کشتی‌هایِ شمالی، از سواحلِ آمریکای شمالی تا دریای مدیترانه را درنوردیده بودند.

🔸اما این پایانِ ماجرا نبود. سه هفته بعد، هارولدِ انگلیسی نیز در نبردِ «هاستینگز» (۱۴ اکتبر ۱۰۶۶) در برابر ویلیامِ نورمن شکست خورد و کشته شد. بدین‌سان، انگلستان برای همیشه به دست نورمن‌ها افتاد و ساختارِ سیاسی، زبانی و فرهنگیِ آن دگرگون شد. هارالدِ نروژی، که هرگز موفق به فتحِ انگلستان نشد، نقشی کلیدی در رقم‌خوردنِ این سرنوشت ایفا کرد: لشکرکشیِ او و راهپیماییِ اجباریِ هارولدِ انگلیسی، نیروهایِ پادشاهِ انگلستان را چنان خسته و تحلیل‌برده بود که در نبردِ هاستینگز، توانِ مقابله با ویلیامِ نورمن را نداشتند. «سقوطِ هارالد در استنفورد بریج، مقدمه‌ی سقوطِ هارولد در هاستینگز بود»، این را تاریخ‌نگاران بارها تکرار کرده‌اند. با مرگِ هارالدِ هاردرادا، عصرِ وایکینگ‌ها، که بیش از سیصد سال طول کشیده بود، به‌طورِ رسمی به پایان رسید؛ عصرِ ماجراجویانِ شمالی که از نیوفاندلند تا قسطنطنیه را درنوردیده بودند و ردپایِ خود را در فرهنگ، زبان و تاریخِ نیمی از اروپا برجای نهاده بودند.

📚منابع:

-The Last Viking: The True Story of King Harald Hardrada - نوشته دون هالوی در سال 2021

-God's Viking: Harald Hardrada -نوشته Nic Fields

-Thunderbolt of the North: Harald Hardrada, Viking King - نوشته W.B.Bartlett

(هر سه این کتاب ها بعد از سال 2019 منتشر شده اند و منابع دسته اول و به روز و فوقالعاده ای هستند ، هرچند از انجا که همگی به تازگی نوشته شده اند ، نسخه فارسی آنها در دسترس نیست و شما تنها به نسخه اصلی میتوانید دسترسی داشته باشید)

📖منابع فرعی :

ویکی پدیای انگلیسی - هارالد هاردرادا

بریتانیکا - هارالد اول ، پادشاه نروژ

ویکی پدیای انگلیسی - نبرد استنفورد بریدج

🟢 تصویر : استنفورد بریج

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 2/4

🔸دورانِ خدمت هارالد در گارد وارنگیان، چیزی فراتر از یک مأموریت نظامیِ معمولی بود. او در لشکرکشی‌های امپراتوری بیزانس در سراسر دریای مدیترانه و خاورمیانه شرکت کرد: از سیسیل و ایتالیا گرفته تا آناتولی، سوریه، فلسطین و بلغارستان. مهم‌ترین کارزار او، لشکرکشی به سیسیل به فرماندهیِ «جورج مانیاکس»، یکی از بزرگ‌ترین سرداران بیزانس، میان سال‌های ۱۰۳۸ تا ۱۰۴۱ بود. در این نبردها، هارالد و وارنگیانِ او در کنار مزدوران نورمن (که بعدها ایتالیای جنوبی را فتح کردند) می‌جنگیدند و شهرهای مهمی چون مسینا و سیراکوز را از چنگِ ساراسن‌ها (مسلمانانِ مسلط بر سیسیل) بازپس گرفتند. منابعِ اسکاندیناویایی، داستان‌های شگفت‌انگیزی از حیله‌گری‌های هارالد در این کارزار نقل کرده‌اند: از تظاهر به مرگ برای فتح یک شهر گرفته تا استفاده از پرندگانِ آتش‌زده برای به آتش کشیدن دژهای دشمن. گرچه برخی از این روایتها رنگِ افسانه دارند، اما همگی بر یک نکته تأکید می‌کنند: هارالد در جنگ، نه تنها شجاع، بلکه حیله‌گر و بی‌رحم بود. فرانک مکلین، مورخ، او را چنین توصیف کرده: «نیرومند، مصمم، شجاع، خوش‌فراست، با استعدادی برای جنگ، مجذوب‌کننده برای زنان، اما همچنین انضباط‌گری وحشیانه، جاه‌طلبی سرد و بیرحم، و طمعی افسانه‌ای برای غارت».

🔹ثمرهٔ این سال‌ها جنگ و غارت، ثروتی افسانه‌ای بود. هارالد بخش عظیمی از غنایم خود را به کی‌یف، نزد یاروسلاو، فرستاد تا در امان بماند. اما ثروت، تنها دستاورد او نبود. در جریان شورش‌های درونیِ بیزانس، هارالد در کنار امپراتورانِ مختلف قرار گرفت و حتی نقشی کلیدی در کور کردنِ امپراتور میخائیل پنجم ایفا کرد. شهرتِ او چنان بود که «آدام برمن»، وقایع‌نگار آلمانیِ سدهٔ یازدهم، او را «توفانِ شمال» (Thunderbolt of the North) نامید. با این همه، تا سال ۱۰۴۲، هارالد دریافت که زمانِ بازگشت فرا رسیده است. او دیگر آن نوجوانِ زخمیِ بی‌نامه‌و‌نشان نبود؛ اکنون ثروتمندترین و نامدارترین سردارِ شمال اروپا بود، مردی که با سه کشتیِ پر از طلا و نقره (چنان که افسانه‌ها می‌گویند) به سوی وطن حرکت کرد تا تاج‌وتختی را که روزگاری از آنِ برادرش بود، از آنِ خود کند.

🔻پادشاهیِ آهنین؛ حکومتِ مقتدرانه و جنگ با دانمارک

🔸هارالد در سال ۱۰۴۶ با ثروتی افسانه‌ای و شهرتی که در سراسر اروپا پیچیده بود، به اسکاندیناوی بازگشت. اما در نروژ، برادرزاده‌اش «مانگنوس خوب» بر تخت نشسته بود. هارالد به‌جای رویارویی نظامی، راهی هوشمندانه برگزید: او با «سوین دوم»، مدعی تاج‌وتخت دانمارک، متحد شد و سواحل دانمارک را غارت کرد. مانگنوس که نمی‌خواست با عمویِ نامدارش بجنگد، به‌واسطه‌ی «ارل روگنوالد» (که هم هارالد را در استیکلستاد نجات داده بود و هم مانگنوس را بزرگ کرده بود) پیشنهاد صلح داد. بر اساس این توافق که در «Åker» منعقد شد، هارالد نیمی از ثروت عظیم خود را به مانگنوس بخشید و در مقابل، مانگنوس نیمی از نروژ را به او واگذار کرد. هارالدِ تبعیده، پس از پانزده سال، به‌عنوان پادشاهِ نیمی از سرزمینِ پدری به وطن بازگشت.

🔹اما این مشارکت، دیری نپایید. کمتر از یک سال بعد، در ۲۵ اکتبر ۱۰۴۷، مانگنوس در جریان یک لشکرکشی مشترک به دانمارک درگذشت. هارالد به‌تنهایی بر تخت نروژ نشست و لقبی را که تاریخ او را با آن خواهد شناخت، برازنده‌ی خود یافت: «هاردرادا» (Harðráði) در زبان نورس باستان، به معنای «مشاورِ سخت‌گیر» یا «فرمانروایِ بی‌رحم». منابع هم‌عصر، او را «هارالدِ سخت‌گیر» یا «هارالدِ بیرحم» خوانده‌اند و «آدام برمن»، وقایع‌نگار آلمانی، او را «توفانِ شمال» (Thunderbolt of the North) نامید. لقبی که حاصلِ پانزده سال جنگ و غارت در سرزمین‌های دور بود، اکنون بر تختِ پادشاهیِ نروژ نشسته بود.

🔸هارالد با مشتی آهنین بر کشور حکم راند. او که تمام عمر خود را در اردوگاه‌های نظامی و کارزارهای جنگی سپری کرده بود، هیچ‌گاه روحیه‌ی یک سردارِ جنگاور را رها نکرد. شورشیان را با شدت تمام سرکوب می‌کرد و مخالفانِ خود را از میان برمی‌داشت. سرکوبِ خشنِ او از خاندان‌هایِ اشرافیِ ناراضی، هرچند کشور را آرام نگه‌داشت، اما در درازمدت، پشتیبانیِ نظامیِ آن‌ها را در لشکرکشی‌هایِ خارجی از او گرفت. هارالد نظام مالیاتی را بازسازی کرد و کلیسای نروژ را نیز تحت کنترل خود درآورد؛ او با پاپ «الکساندر دوم» و «آدالبرت»، اسقف‌اعظم برمن و نماینده‌ی امپراتور مقدس روم در کشورهای اسکاندیناوی، بر سر استقلال کلیسای نروژ به‌شدت درگیر شد و استقلال آن را حفظ کرد. او همچنین انحصار سلطنتی بر ضرب سکه را در نروژ ایجاد کرد و سکه‌های رسمیِ خود را در سراسر کشور به جریان انداخت. حکومتِ او، هرچند خشن و بی‌امان بود، اما نروژ را به یکی از مقتدرترین دولت‌های اسکاندیناوی تبدیل کرد.

🟢تصویر : مجسمه شاه هارالد ، واقع در زادگاه وی

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ #تاریخ_سنجی

🔻آیا خاندان صفوی از نسل امامان شیعه (سید) بودند؟

🔸در بسیاری از منابع مخصوصا کتاب صفوةالصفا نوشته ابن بزاز، از زبان خود شیخ صفی الدین اردبیلی گفته شده که: ما از نسل ائمه هستیم و ائمه را دوست داریم!

🔹اما دوتا از بزرگترین کاوشگران راجع به خاندان صفویه یعنی منوچهر پارسادوست و ادوارد براون خاورشناس معروف، بر این باور هستند که تهماسب اول صفوی (دومین پادشاه صفویه) تمام منابع راجع به دودمان صفوی را تصحیح و تحریف کرده است.

🔸این پژوهشگران و خاورشناسان بر این استدلال میکنند که چون شیخ صفی الدین اردبیلی در جوانی به دامنه کوه سبلان برای جست و جوی مرشد میرفت و تمام مرشدان دور دامنه سبلان در دشت مغان و خود اردبیل در آن زمان سنی مذهب بوده اند، پس نه تنها صفویان از نسل ائمه شیعه نیستند، بلکه شیخ صفی الدین اردبیلی و نسل های قبل او همگی سنی مذهب بوده اند!

🔹یکی دیگر از استدلال های پژوهشگران بر این است که برادر شیخ صفی الدین اردبیلی یعنی صلاح الدین رشید تا 10 سال بعد از تغییر عقیده شیخ صفی از سنی مذهب به شیعه مذهب همچنان سنی مذهب ماند و مخالف برادرش اما در اواخر عمرش او هم شیعه شد.

🔺در نتیجه تمامی شواهد و مدارک بر آن است که شیخ صفی الدین اردبیلی اولین شیعه مذهب کل این خاندان است و صفویان هیچ ارتباط خونی یا بیعتی با امامان ندارند.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

3/4
🔻بررسی شاخص های سیاسی

🔹شاخص‌های سیاسی، ابزارهایی برای سنجش و ارزیابی وضعیت یک نظام سیاسی، عملکرد دولت‌ها، یا سطح مشارکت و آزادی شهروندان هستند. با استفاده از این شاخص ها می‌توان نشان داد که شهروندان یک کشور از نظر حقوق مدنی، مردم‌سالاری، ادراک فساد و آزادی ها در چه وضعیتی قرار دارند. در این مورد ما به بررسی شاخص های دموکراسی، ادراک فساد، آزادی رسانه‌ها، و شاخص حکمرانی جهانی می‌پردازیم.

📑شاخص دموکراسی (مردم‌سالاری):

🔸شاخص دموکراسی توسط واحد اطلاعات اکونومیست (EIU) منتشر می‌شود و وضعیت دموکراسی را در ۱۶۷ کشور جهان می‌سنجد. این شاخص بر پایه‌ی ۶۰ شاخص دقیق، در پنج حوزه‌ی اصلی تدوین شده است:

روند انتخاب و کثرت‌گرایی: آزادانه و عادلانه بودن انتخابات را بررسی می‌کند.

کارکرد دولت: پاسخگویی و کارآمدی دولت را بررسی می‌کند.

مشارکت سیاسی: میزان مشارکت مردم در امور سیاسی را بررسی می‌کند.

فرهنگ سیاسی: میزان باور مردم به دموکراسی را بررسی می‌کند.

آزادی‌های مدنی: میزان حفاظت از حقوق اساسی شهروندان را بررسی می‌کند.

پس از بررسی این پنج مورد به هر کشور در هر حوزه امتیازی از صفر تا ۱۰ داده می‌شود و شاخص دموکراسی از میانگین این پنج حوزه به دست می‌آید به طوری که اعداد بزرگتر نشانگر دموکراسی کامل‌تر هستند.

🔹طبق آمار اکونومیست این شاخص در سال ۲۰۲۴ در ایران برابر ۱/۹۲ بوده است که در دستهٔ نظام های اقتدارگرا قرار می‌گیرد. این مقدار ایران را از میان ۱۶۸ کشور در رتبهٔ ۱۵۵ام قرار می‌دهد در صورتی که میانگین جهانی ۵/۱۷، اروپا ۷/۴۱، آمریکای شمالی ۵/۶۴ و آسیا ۴/۰۶ برآورد می‌شوند که همگی از مقدار این شاخص برای ایران بالاترند. همچنین تنها ۱۳ کشور در جهان از جمله افغانستان، تاجیکستان، کره شمالی، میانمار و سوریه شاخص دموکراسی پایین‌تری از ایران دارند. با این اوصاف ایران از نظر شاخص دموکراسی در جهان سوم قرار می‌گیرد.

📑شاخص ادراک فساد:

🔸شاخص ادراک فساد (CPI) یک شاخص جهانی است که توسط سازمان شفافیت بین‌الملل منتشر می‌شود و میزان فساد در بخش عمومی را در کشورهای مختلف، بر اساس ادراک کارشناسان و فعالان کسب‌وکار اندازه‌گیری می‌کند. این شاخص عددی بین صفر تا صد را نشان می‌دهد به طوری که اعداد بزرگتر نشانگر فساد کمتر هستند. سازمان شفافیت بین الملل فساد را "سوءاستفاده از قدرت واگذار شده برای منافع شخصی" تعریف می‌کند.

🔹طبق آمار سازمان شفافیت بین الملل در سال ۲۰۲۵ این شاخص برای ایران ۲۳ از ۱۰۰ ارزیابی شده است که آن را از بین ۱۸۲ کشور در رتبهٔ ۱۵۳ام قرار می‌دهد. میانگین این شاخص در قارهٔ آمریکا ۴۲، در اروپا ۶۵، در اتحادیه عرب ۳۴ و میانگین جهانی آن ۴۲ است. با توجه به عدد و رتبهٔ بسیار پایین شاخص ادراک فساد در ایران نسبت به میانگین جهانی، ایران از این نظر در جهان سوم قرار می‌گیرد.

📑شاخص آزادی رسانه ها:

🔸شاخص آزادی رسانه‌ها، مهم‌ترین ابزار سنجش میزان آزادی خبرنگاران در جهان است که هر ساله توسط دیده‌بان گزارشگران بدون مرز (RSF) منتشر می‌شود. این شاخص به هر کشور عددی بین صفر تا صد را نسبت می‌دهد به طوری که اعداد بزرگتر نشانگر آزادی بیشتر هستند.
‌
🔹طبق آمار سازمان دیدبان گزارشگران بدون مرز در سال ۲۰۲۶ این شاخص ۱۷/۴۵ از ۱۰۰ ارزیابی شده است که آن را از بین ۱۸۰ کشور در رتبهٔ ۱۷۷ام قرار می‌دهد. در سراسر جهان تنها سه کشور چین، کره شمالی و اریتره امتیاز کمتری از ایران دارند. با این اوصاف ایران از این نظر در جهان سوم قرار می‌گیرد.

📑 شاخص‌های حکمرانی جهانی:

🔸شاخص‌های حکمرانی جهانی (WGI) مجموعه‌ای از شاخص‌ها هستند که توسط بانک جهانی از سال ۱۹۹۶ منتشر می‌شوند. هدف آن‌ها سنجش کیفیت حکمرانی در بیش از ۲۰۰ کشور و قلمرو است. این شاخص‌ها کشور ها را از شش نظر بررسی می‌کند. بانک جهانی به هر یک از این شش مورد، نمره‌ای جداگانه از ۲/۵- تا ۲/۵+ نسبت می‌دهد که طبق آمار سال ۲۰۲۴ در انتهای آنها نمرهٔ ایران نیز ذکر شده است:

حق اظهار نظر و پاسخگویی: میزان مشارکت مردم در انتخاب حکومت، آزادی بیان، آزادی تشکل‌ها و آزادی رسانه‌ها. (۱/۵۴-)

ثبات سیاسی و نبود خشونت: احتمال بی‌ثباتی سیاسی، کودتا، شورش، تروریسم یا سرنگونی دولت. (۱/۵۸-)

اثربخشی دولت: کیفیت خدمات عمومی، توانایی دولت در اجرای سیاست‌ها، استقلال نسبی بوروکراسی و کیفیت مدیریت دولتی. (۰/۷۱-)

کیفیت مقررات: توانایی دولت در تدوین و اجرای قوانین و مقرراتی که از فعالیت‌های اقتصادی و بخش خصوصی حمایت می‌کنند. (۱/۵۱-)

حاکمیت قانون: میزان اجرای قانون، امنیت قراردادها، استقلال دستگاه قضایی، امنیت شهروندان و اعتماد مردم به نظام حقوقی. (۱/۲۳-)

کنترل فساد: میزان استفاده از قدرت عمومی برای منافع شخصی، از جمله رشوه، اختلاس و سوءاستفاده از مقام. (۱/۱۵-)

‌
مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

#تاریخ‌سنجی #اقتصاد

1/4

🔺 آیا ایران یک کشور جهان سومی است؟

⭕️ در سال های اخیر باور به این که ایران یک کشور جهان سومی و توسعه نیافته (در حال توسعه) است قوت پیدا کرده تا جایی که این گفته به طنز رواج یافته که کسی که به ایران جهان سومی گفته است تا سه بیشتر نمی‌توانسته بشمارد!
جهان سوم اصطلاحی بود که در طول جنگ سرد به کشور های تازه استقلال یافته آفریقایی و کشور های بی طرف اطلاق می‌شد و همچنان به عنوان یک اصطلاح برای اشاره به کشور های توسعه نیافته استفاده می‌شود. در این پست به طور قراردادی «جهان سوم» را به عنوان یک سوم بدتر جهان در نظر می‌گیریم و سعی می‌کنیم با بررسی شاخص های اقتصادی، انسانی، سیاسی، نظامی و شاخص نوآوری و مقایسه با سایر کشور ها و میانگین جهانی آن به این پرسش که آیا ایران یک کشور جهان سومی است پاسخ دهیم.

🔻بررسی شاخص های اقتصادی در ایران

🔸شاخص های اقتصادی مجموعه‌ای از داده‌ها و آمارهای برآمده از اقتصاد هستند که آنها را به طور مختصر شرح می‌دهند. با استفاده از این شاخص ها می‌توان سلامت، اندازه و بهینگی اقتصادها را اندازه‌گیری و مقایسه کرد. در این مورد ما به بررسی شاخص های درآمد سرانه بر مبنای برابری قدرت خرید، نرخ بیکاری و مشارکت، نرخ فقر، ضریب جینی، تورم و نرخ رشد اقتصادی می‌پردازیم:

📉درآمد سرانه بر مبنای برابری قدرت خرید:

🔹این شاخص ترکیبی از دو شاخص «درآمد سرانه» و «برابری قدرت خرید» است. برابری قدرت خرید شاخصی است که نشان می‌دهد یک واحد پول در یک کشور، وقتی برای خرید یک سبد استاندارد کالا و خدمات استفاده شود، معادل چند واحد از ارز مرجع (مثلاً دلار آمریکا) خواهد بود. به عنوان مثال اگر در ایران یک سبد کالا و خدمات ۱۰۰ هزار تومان و در آمریکا ۲ دلار باشد، برابری قدرت خرید تومان نسبت به دلار می‌شود ۵۰ هزار تومان به ازای هر دلار. درآمد سرانه نیز شاخصی است که نشان می‌دهد افراد یک جامعه به طور میانگین در سال چقدر درآمد دارند. مقدار این شاخص از تقسیم کل درآمدها (GDP) بر جمعیت به دست می‌آید.

🔸بنابراین برای محاسبهٔ درآمد سرانه بر مبنای برابری قدرت خرید در ایران کافیست میانگین درآمد هر فرد را به تومان به دست آورد و با استفاده از برابری قدرت خرید (و نه نرخ ارز) به دلار تبدیل کرد. طبق آمار های صندوق بین‌المللی پول درآمد سرانه بر مبنای برابری قدرت خرید در ایران در سال ۲۰۲۶ برابر ۲۰,۲۷۹ دلار است که در رتبهٔ ۹۸ام قرار می‌گیرد. این مقدار از میانگین جهانی (۲۵,۵۹۱ دلار) پایین‌تر است و ایران را از بین ۱۹۰ کشور در میانهٔ جهان دوم (بین یک سوم بهتر و یک سوم بدتر جهان) قرار می‌دهد.

📉نرخ بیکاری و مشارکت اقتصادی:

🔹بر خلاف تصور عموم نرخ بیکاری دقیقا درصد افراد بیکار در جامعه را بیان نمی‌کند. نرخ بیکاری در اصل برابر با درصد افراد بیکار در نرخ مشارکت است. نرخ مشارکت اقتصادی نشان می‌دهد که چند درصد از جمعیت یک جامعه در اقتصاد فعالند یا قصد فعالیت در آن را دارند. به عنوان مثال بازنشستگان، دانشجویان و دانش‌آموزان، کودکان زیر ۱۵ سال و زنان خانه‌دار در نرخ مشارکت و در نتیجه در نرخ بیکاری محاسبه نمی‌شوند. طبق آمار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۲ نرخ مشارکت ۴۱/۳ درصد و نرخ بیکاری ۸/۱ درصد اعلام شده است.

🔸مقایسهٔ نرخ بیکاری با جهان اندکی دشوار است زیرا همهٔ کشور ها نرخ مشارکت یکسانی ندارند. نرخ بیکاری طبق آمار سازمان بین‌المللی کار (ILO) در قارهٔ آمریکا ۵ درصد، در آفریقا ۶/۲ درصد، در اتحادیه عرب ۹/۷ درصد، در اتحادیه اروپا ۵/۸ درصد و میانگین جهانی ۴/۸ درصد است. نرخ مشارکت اقتصادی نیز به ترتیب ۶۲/۲، ۶۴/۸، ۴۵، ۵۶ و میانگین جهانی نیز ۶۰/۵ درصد است. با توجه به این ارقام نرخ بیکاری در ایران از میانگین جهانی بالاتر و نرخ مشارکت اقتصادی در ایران از میانگین جهانی پایین‌تر است و می‌توان نتیجه گرفت که نسبت به میانگین جهانی درصد بسیار بیشتری از مردم ایران صاحب شغل نیستند. با این حال نمی‌توان ایران را در این زمینه در جایگاه دقیقی بین سه جهان قرار داد. آنچه که می‌توان نتیجه گرفت این است که ایران در زمینهٔ اشتغال از میانگین دنیا عقب‌تر است.

📉نرخ فقر:

🔹طبق تعریف بانک جهانی، نرخ فقر به درصد جمعیت یک جامعه گفته می‌شود که در روز درآمدی کمتر ۳ دلار بر مبنای برابری قدرت خرید دارند. طبق آمار بانک جهانی از میان ۱۳۹ کشور، ایران با نرخ فقر ۲/۵ درصد در رتبهٔ ۶۴ام قرار دارد. اگرچه نرخ فقر در ایران از میانگین جهانی آن (۱۰/۳ درصد) کمتر است اما در رتبه‌بندی در نیمه بالای جدول فقیرترین‌ها قرار می‌گیرد. بنابراین می‌توان با اندکی ارفاق نتیجه گرفت که نرخ فقر در ایران از میانگین جهانی آن پایین‌تر است و در جهان دوم جای می‌گیرد.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ #معرفی_کتاب

🔺قرارداد اجتماعی

🔸کتاب «قرارداد اجتماعی» اثر ژان ژاک روسو که نخستین بار در سال ۱۷۶۲ منتشر شد، از مهم‌ترین آثار فلسفه سیاسی دوران روشنگری به شمار می‌رود. روسو در این اثر می‌کوشد به این پرسش بنیادین پاسخ دهد که چگونه می‌توان جامعه‌ای سیاسی بنا کرد که در آن انسان، با وجود زندگی در کنار دیگران، همچنان آزاد باقی بماند. او با طرح نظریه «قرارداد اجتماعی» استدلال می‌کند که منشأ مشروعیت حکومت نه قدرت، سنت یا اراده فرمانروایان، بلکه توافق آزادانه شهروندان برای تشکیل یک اجتماع سیاسی است؛ اجتماعی که در آن حاکمیت به مردم تعلق دارد و اراده عمومی مبنای قانون‌گذاری و اداره کشور محسوب می‌شود.

🔹این کتاب تأثیری عمیق بر شکل‌گیری اندیشه‌های مدرن درباره آزادی، حاکمیت مردمی، دموکراسی و حقوق شهروندی گذاشته و از آثار الهام‌بخش بسیاری از جنبش‌های سیاسی، به‌ویژه انقلاب فرانسه، بوده است. روسو در خلال چهار کتاب این اثر، مفاهیمی چون حاکمیت، قانون، اراده عمومی، آزادی مدنی و نقش دولت را با رویکردی فلسفی تحلیل می‌کند و نشان می‌دهد که اطاعت از قانونی که شهروندان خود در تدوین آن سهیم بوده‌اند، نه محدودکننده آزادی، بلکه ضامن آزادی واقعی انسان است. به همین دلیل، «قرارداد اجتماعی» همچنان یکی از بنیادی‌ترین متون کلاسیک در فلسفه سیاسی، حقوق عمومی و نظریه دولت به شمار می‌آید.

نویسنده : @PARSATGV

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 11/12
🔺میناموتو نو یوریتومو

🔸پیروزیِ قاطع در جنگِ گِنپِی، اگرچه به‌نامِ خاندانِ میناموتو ثبت شد، اما این «میناموتو نو یوریتومو» بود که از ثمراتِ آن بهره‌ی اصلی را برد. او که از سال ۱۱۸۰ در منطقه‌ی «ایزو» (در شرقِ ژاپن) علمِ شورش بر ضدِ تایرا را برافراشته بود، در طولِ جنگ، به‌تدریج توانست یک شبکه‌ی گسترده از وفادارانِ نظامی (御家人 - گوکِه‌نین) را در شرقِ کشور سازماندهی کند. برادرانِ کوچک‌ترش، نورییوری و یوشیتسونه، اگرچه فرماندهانِ میدانِ نبرد بودند، اما یوریتومو با هوشیاریِ سیاسی، آن‌ها را از قدرتِ واقعی دور نگه‌داشت و مرکزِ فرماندهیِ خود را در شهرِ «کاماکورا» در شرقِ ژاپن استوار ساخت.

🔹با پایانِ جنگ، یوریتومو در سال ۱۱۸۵ میلادی، نهادهایِ کلیدیِ دولتِ نظامیِ خود را تأسیس کرد: «سامورایی-دوکورو» (نظامی‌گاه – دیوانِ امورِ جنگاوران) برای کنترلِ وفاداران، «کومونجو» (دیوانِ اسنادِ عمومی) برای امورِ اداری، و «مونچوجو» (دیوانِ پرسش‌ها) برای رسیدگیِ قضایی. با این حال، مشروعیتِ رسمیِ این دولتِ نوپا، نیازمندِ تأییدِ دربارِ کیوتو بود. سرانجام در سال ۱۱۹۲ میلادی، دربارِ امپراتوری ناچار شد لقبِ «سی‌ای تایشوگون» (征夷大将軍 – فرمانده‌ی کلِ سرکوب‌کننده‌ی بربرها) را به یوریتومو اعطا کند. این لقب که تا پیش از آن صرفاً یک عنوانِ نظامیِ موقت بود، از این پس به نمادِ فرمانرواییِ مطلقِ جنگاوران بر سراسرِ ژاپن تبدیل شد.

🔸اگرچه برخی از مورخان، تأسیسِ عملیِ شوگون‌سالاری را به سال ۱۱۸۵ (زمانِ استقرارِ نهادهایِ حکومتیِ یوریتومو) نسبت می‌دهند، اما دریافتِ رسمیِ لقبِ «شوگون» در سال ۱۱۹۲، نقطه‌ای نمادین در تاریخِ ژاپن محسوب می‌شود. از این سال، نظامی که تا سال ۱۸۶۷ (یعنی نزدیک به ۷۰۰ سال) بر ژاپن حاکم بود، به‌طورِ رسمی متولد شد.

🔺برپایی «شوگون‌سالاری کاماکورا» در شرق ژاپن

🔸شوگون‌سالاریِ کاماکورا که به «باکوفو» (幕府 – دولتِ چادری) نیز شهرت دارد، در حقیقت یک دولتِ موازیِ نظامی بود که در شرقِ دور از پایتختِ تشریفاتیِ کیوتو، یعنی در شهرِ کاماکورا، مستقر گردید. این دولت، برخلافِ نظامِ اشرافیِ پیشین که مبتنی بر زادگانِ درباری و تشریفات بود، بر پایه‌ی رابطه‌ی «ارباب-نوکر» (Lord-Vassal) میانِ شوگون و جنگاورانِ وفادارش (گوکِه‌نین) استوار بود. یوریتومو با اعطایِ زمین و مناصبِ حکومتی به گوکِه‌نین‌های خود در سراسرِ ولایات، شبکه‌ای از قدرت را ایجاد کرد که به‌طورِ مستقیم به او وفادار بود و نه به دربارِ کیوتو.

🔹برای تحققِ این کنترلِ سراسری، یوریتومو دو منصبِ کلیدی را در هر ولایت ایجاد کرد: «شوگو» (守護 – محافظ) که مسئولِ امورِ نظامی و پلیسیِ ولایت بود، و «جیتو» (地頭 – سرزمین‌دار) که مسئولِ جمع‌آوریِ مالیات و اداره‌ی املاکِ محلی می‌شد. این دو منصب که در ابتدا به‌عنوانِ نمایندگانِ شوگون در ولایات منصوب می‌شدند، به‌مرور تمامِ قدرتِ اجرایی و قضاییِ محلی را در دست گرفتند و عملاً، اختیاراتِ فرماندارانِ منصوبِ دربار را به حاشیه راندند. بدین‌ترتیب، شوگون‌سالاری کاماکورا تمامِ قدرتِ نظامی، اقتصادی و قضاییِ کشور را در انحصار خود درآورد و دربارِ امپراتوری را به نهادی صرفاً تشریفاتی فروکاست.

🔸با مرگِ زودهنگامِ یوریتومو در سال ۱۱۹۹، قدرتِ واقعی در شوگون‌سالاری به‌سرعت به خاندانِ «هوجو» (خانواده‌ی همسرِ یوریتومو) منتقل شد. خاندانِ هوجو با عنوانِ «شیکّن» (執権 – نایب‌السلطنه‌ی شوگون)، عملاً اداره‌ی کشور را در دست گرفتند و شوگون‌ها را به عروسک‌هایِ دستِ خود تبدیل کردند. با این حال، ساختارِ قدرتِ نظامیِ بنیادگذاری‌شده توسط یوریتومو، یعنی حاکمیتِ یک دولتِ نظامیِ متمرکز بر کلِ کشور، تا پایانِ دورانِ کاماکورا (۱۳۳۳ میلادی) پابرجا ماند.

🟢 تصویر : مجسمه شوگون یوریتومو واقع در محل امروزی معبد کوراما

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 9/12
🔺پیدایش طبقهٔ «سامورایی» (بوشی) از دل کشاورزان مسلح و مأموران مالیاتی

🔸نظامِ سربازیِ همگانیِ ژاپن در سال ۷۹۲ میلادی لغو شد. از آن پس، خاندان‌هایِ اشرافی و مالکانِ شوئِن که بیش‌ترِ اوقات خود را در پایتخت (هی‌آن‌کیو، کیوتوی امروزی) سپری می‌کردند، برای حفاظت از املاکِ خود در ولایات، به نیروهایِ نظامیِ خصوصی نیاز پیدا کردند. این نیروها که در ابتدا از میانِ کشاورزانِ مسلح، مأمورانِ جمع‌آوریِ مالیات و شکارچیانِ ماهرِ مناطقِ مرزی (به‌ویژه در جنگ با قومِ امیشی در شمال) گزینش می‌شدند، به‌مرور به یک طبقه‌ی نظامیِ حرفه‌ای تبدیل شدند. آن‌ها را «بوشی» ( Bushi – جنگاور) یا «سامورایی» (از واژه‌ی saburai به معنای «خدمت‌گذار») می‌نامیدند. دقت کنید سامورایی ها واژه بوشی را برای خطاب کردن خود بیشتر استفاده میکردند و از واژه سامورایی که پس از ورود غربی ها به این کشور جا افتاد بیزار بودند (دلیل آن در دل معنای هر کدام از کلمات مشخص است)

🔹این جنگاورانِ نوظهور، ابتدا صرفاً محافظانی برای اربابانِ خود بودند، اما با گسترشِ شوئِن‌ها و افزایشِ منازعاتِ محلی بر سرِ زمین و منابع، نقشِ آن‌ها روزبه‌روز پررنگ‌تر شد. آن‌ها که به سلاح‌هایِ آهنیِ پیشرفته، اسب‌هایِ جنگی و مهارت‌هایِ کمان‌گیری و شمشیرزنی مسلح بودند، به نیرویی تعیین‌کننده در معادلاتِ قدرتِ محلی تبدیل گشتند. در سده‌ی دهم میلادی، سامورایی‌ها به‌عنوانِ یک طبقه‌ی اجتماعیِ متمایز، با هویتی مستقل از دربارِ اشرافی، در صحنه‌ی تاریخِ ژاپن ظاهر شدند.

🔸آن‌چه این طبقه‌ی نوظهور را از شبه‌نظامیانِ پیشین متمایز می‌کرد، شکل‌گیریِ تدریجیِ یک «کُد افتخار» و وابستگیِ وفادارانه به اربابِ خود بود؛ ارزش‌هایی که بعدها در آیینِ «بوشیدو» (راهِ جنگاور) تدوین و نهادینه شد. سامورایی‌ها با تکیه بر این ارزش‌ها و نیز برتریِ نظامیِ خود، به‌تدریج از نقشِ صرفاً محافظ، به بازیگرانی سیاسی بدل شدند که می‌توانستند توازنِ قدرت را در سراسرِ کشور به نفعِ خود تغییر دهند. بدین‌ترتیب، انحصارِ نیرویِ نظامی که تا پیش از این در دستِ دربار بود، برای همیشه از آن خارج شد و زمینه برای رویاروییِ خاندان‌هایِ بزرگِ نظامی فراهم آمد. آن هم نظامیانی که تا به امروز جزو خطرتناک ترین و قدرتمند ترین سربازان نخبه تاریخ حساب میشوند. نظامیانی که زندگی خود را وقف شمشیر میکردند ، افرادی چون میاموتو موساشی افسانه ای.

🔺رقابت خونین دو خاندان بزرگ نظامی

🔸در اواخرِ دورانِ هی‌آن، دو خاندانِ بزرگِ نظامی از میانِ طبقه‌ی سامورایی سر برآوردند: خاندانِ «تایرا» (که به «هِیکِه» نیز معروفند) و خاندانِ «میناموتو» (که به «گِنجی» شهرت دارند). هر دو خاندان، از نوادگانِ خاندانِ امپراتوری بودند که به‌مرور، با گسترشِ نفوذِ نظامیِ خود در ولایات، به قدرتِ عظیمی دست یافته بودند. این دو خاندان که در ابتدا به‌عنوانِ متحدانِ نظامیِ دربارِ فوجیوارا به‌کار گرفته می‌شدند، به‌تدریج خود به رقبایی جدی برای کسبِ قدرت در پایتخت تبدیل شدند.

🔹رقابتِ میانِ تایرا و میناموتو، در بستری از کشمکش‌هایِ درونیِ دربار و منازعات بر سرِ جانشینیِ امپراتوران، شعله‌ور شد. هر یک از این دو خاندان، با ائتلاف با جناح‌هایِ مختلفِ دربار، می‌کوشیدند تا نفوذِ خود را افزایش دهند و رقیب را به حاشیه برانند. این رقابت، اگرچه در آغاز در چارچوبِ مناسباتِ اشرافیِ پایتخت تعریف می‌شد، اما به‌سرعت به درگیری‌هایِ نظامیِ خونینی انجامید که نشان داد «دورانِ صلح‌آمیزِ هی‌آن» به پایان خود نزدیک می‌شود.

🔸نتیجه‌ی نهاییِ این رقابت، جنگی تمام‌عیار میانِ دو خاندان بود که به «جنگِ گِنپِی» (源平合戦 – به تلفظِ چینیِ دو نامِ تایرا و میناموتو) شهرت یافت. این جنگ که از سال ۱۱۸۰ تا ۱۱۸۵ میلادی به طول انجامید، با پیروزیِ قاطعِ میناموتو و نابودیِ تایرا به پایان رسید. اما پیش از آن که جنگِ گِنپِی به‌وقوع بپیوندد، دو رویدادِ کوچک‌تر اما سرنوشت‌ساز، نقطه‌ی عطفِ انتقالِ قدرت از دربارِ اشرافی به جنگاورانِ سامورایی را رقم زدند.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 7/12
🔺ورود و نهادینه شدن بودیسم

🔸بودیسم که از سده‌ی ششم میلادی از طریق پادشاهی بَکجه‌ی کره به ژاپن وارد شده بود，در سده‌ی هشتم میلادی به اوج نفوذ سیاسی و فرهنگی خود رسید. نقطه‌ی اوج این نهادینه‌سازی، ساخت معبد عظیم «تودای‌جی» (معبد بزرگ شرقی) در شهر نارا بود. این پروژه‌ی عظیم در سال ۷۴۳ میلادی به فرمان امپراتور شومو آغاز شد و هدف آن، ایجاد نمادی از وحدت ملی و مشروعیت‌بخشیِ الهی به حکومت از طریق آیین بودا بود. امپراتور شومو خود را «خدمتگزارِ سه گوهرِ بودا» خواند و از تمام مردم ژاپن خواست تا در ساخت این معبد و تندیس عظیم بودا مشارکت کنند.

🔹نتیجه، تالار بودای بزرگ (Daibutsuden) بود که تا مدتی بزرگ‌ترین سازه‌ی چوبی جهان به شمار می‌رفت و در آن، تندیس عظیم برنزیِ «بودای واروکانه» (بودای پرفروغ) به ارتفاع بیش از پانزده متر قرار داشت. ساخت این مجسمه، که یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای فلزکاریِ جهان باستان است، نیازمند بسیجِ منابع عظیم و نیروی کارِ فراوان از سراسر کشور بود. تودای‌جی و بودای بزرگ آن، نه فقط یک معبد، بلکه اعلامیه‌ای بود از پیوندِ ناگسستنیِ میان «دولت» و «دین» در ژاپنِ قرن هشتم؛ پیوندی که در آن، بودیسم به‌عنوان دینی فراگیر و فراقبیله‌ای، نقشِ «چسبِ وحدت‌بخش» امپراتوریِ نوپای یاماتو را ایفا می‌کرد.

🔸با این حال، این نفوذِ بی‌حدِ بودیسم در سیاست، بعدها خود به معضلی تبدیل شد و دخالتِ راهبانِ قدرتمند در امور حکومتی، یکی از دلایلِ اصلیِ انتقال پایتخت از نارا در سال ۷۸۴ میلادی بود. با این وجود، تودای‌جی تا به امروز، به‌عنوان میراثی ماندگار از آن دوران، همچنان بر فراز شهر نارا قد علم کرده است.

🔺شکوفایی فرهنگ و ادب

🔸هم‌زمان با تمرکز سیاسی و شکوفایی معماری، فرهنگ و ادب ژاپنی نیز در این دوره به بلوغی چشمگیر رسید. مهم‌ترین دستاورد ادبی این عصر، گردآوری مجموعه‌ی شعر «مانیوشو» (به معنای «مجموعه‌ی ده‌هزار برگ») بود. این گنجینه‌ی بی‌نظیر که در حدود سال ۷۵۹ میلادی تدوین شده است، کهن‌ترین مجموعه‌ی شعرِ موجود در ژاپن به‌شمار می‌رود. مانیوشو شامل بیش از ۴۵۰۰ قطعه شعر در قالب‌های بلند (چوکا) و کوتاه (تانکا) است که سرایندگان آن، از امپراتور و اشراف گرفته تا سربازانِ مرزبان و دهقانان عادی را در بر می‌گیرد.

🔹این تنوعِ بی‌سابقه در طبقه‌ی اجتماعیِ شاعران، نشان‌دهنده‌ی عمقِ نفوذِ فرهنگِ نوشتاری در جامعه‌ی آن روزگار است. اشعار مانیوشو که با استفاده از نشانه‌های چینی به‌صورتِ آوایی (جهت ثبتِ زبانِ ژاپنی) نوشته شده‌اند，از عشق، طبیعت، جنگ و سوگ سخن می‌گویند و تصویری زنده و بی‌واسطه از زندگی در ژاپنِ قرن هشتم به دست می‌دهند.

🔸در کنار شکوفایی ادبیات، تأسیس نهادهای آموزشیِ دولتی نیز گامِ دیگری در مسیرِ تمدن‌سازی بود. دولت مرکزی با الگوگیری از نظام آموزشی تانگ، دانشگاهی دولتی (Daigaku-ryō) تأسیس کرد تا دیوان‌سالارانی کارآمد و آشنا به متون کلاسیک چینی (کنفوسیوسی) تربیت کند. این دانشگاه، به‌تدریج، جایگاهِ خاندان‌های اشرافی را به‌عنوانِ تنها منابعِ دانش و مدیریت، به چالش کشید و زمینه را برای شکل‌گیریِ یک طبقه‌ی اداریِ شایسته‌سالار، هرچند محدود، فراهم آورد.

🔺روابط خارجیِ پرنوسان

🔸در عرصه‌ی دیپلماسی، ژاپنِ عصر نارا، سیاستی دوگانه و هوشمندانه را در پیش گرفته بود. از یک سو، اعزامِ هیأت‌های رسمی به چین، که به «کنتوشی» (فرستادگان به دودمان تانگ) معروف بودند، به‌طور منظم و در مقیاسی گسترده ادامه یافت. میان سال‌های ۶۳۰ تا ۸۳۸ میلادی، نوزده هیأتِ رسمیِ ژاپنی به چین اعزام شدند. هر هیأت، متشکل از چندین کشتی و صدها نفر از دیپلمات‌ها، دانشمندان، هنرمندان و بازرگانان بود. مأموریت این فرستادگان، تنها مناسباتِ سیاسی نبود؛ آن‌ها مأمور بودند تا نظامِ اداری، حقوقی، معماری، دین و حتی آدابِ غذاییِ چین را فراگیرند و به ژاپن منتقل کنند.

🔹از سوی دیگر، ژاپنِ این دوره، همواره نگرانِ امنیتِ مرزهای خود نیز بود. اگرچه ارتباط با پادشاهی‌های کره (به‌ویژه شیلا که متحدِ چین بود) ادامه داشت، اما حملاتِ دزدان دریایی به سواحلِ غربیِ کیوشو و نیز تهدیداتِ نظامیِ احتمالی از سوی همسایگانِ کره ای، همواره یکی از دغدغه‌های اصلیِ دولت مرکزی بود. به‌همین دلیل، هم‌زمان با اعزامِ هیأت‌های دیپلماتیک به چین، استحکاماتِ دفاعی در سواحل غربی تقویت می‌شد و نظامِ خدمتِ سربازیِ اجباری برای مقابله با تهدیداتِ خارجی به‌کار گرفته می‌شد.

🔸این رویکردِ دوگانه – «دیپلماسیِ فعال برای فراگیری» و «دفاعِ همه‌جانبه برای بقا» – نشان می‌دهد که ژاپنِ قرن هشتم، اگرچه شیفته‌ی تمدنِ چین بود، اما هرگز استقلال و امنیتِ خود را فدای این شیفتگی نکرد.

🟢 تصویر : معبد بزرگ تودایجی

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 5/12
🔺اولین گام‌ها برای یک دولت متمرکز

🔸از اواخر سده‌ی ششم و به‌ویژه در سده‌ی هفتم میلادی، خاندان یاماتو دریافت که نظام اتحادیه‌ایِ مبتنی بر خویشاوندی و اتحادهای شکننده، دیگر پاسخگوی نیازهای یک قلمرو در حال گسترش نیست. بنابراین، گام‌های نخستین برای پی‌ریزی یک دولت متمرکز برداشته شد. مهم‌ترین این گام‌ها، الگوبرداری از نظام اداری سلسله‌ی تانگ در چین بود؛ سیستمی که بر پایه‌ی قوانین مدون، دیوان‌سالاریِ شایسته‌سالار و مالکیت دولتی زمین استوار بود. این نظام که در ژاپن با نام «ریتسوریو» (律令 – قوانین جزایی و مدنی) شناخته می‌شود، مبنای تحولات بعدی در عصر تایکا (۶۴۵ میلادی) قرار گرفت.

🔹پیش‌درآمدهای نظام ریتسوریو را می‌توان در اقدامات شاهزاده‌ی شوتوکو تایشی (۵۷۴–۶۲۲ م.) مشاهده کرد که با تدوین «قوانین هفده ماده‌ای»، نخستین چهارچوب اخلاقی-اداریِ غیرقبیله‌ای را به دربار ارائه داد. هرچند این قوانین بیش از آنکه جنبه‌ی حقوقی داشته باشند، اصولی اخلاقی و کنفسیوسی بودند، اما راه را برای اصلاحات بعدی هموار کردند. در دهه‌های پس از شوتوکو، خاندان فوجیوارا (که از مهاجران و تبارزادگان بومی بودند) و دیگر اشراف، با مطالعه‌ی نظام تانگ، به‌تدریج ساختارهای جدیدی را برای جمع‌آوری مالیات، ثبت اراضی و ساماندهی نیروهای نظامی طراحی کردند.

🔸در سال ۶۴۵ میلادی، اصلاحات تایکا به‌طور رسمی آغاز شد و زمین‌ها و جمعیت‌ها را به‌عنوان ملک دولت اعلام کرد. اما این تحول یک‌شبه رخ نداد و در سده‌های ششم و هفتم، یعنی دوران پایانی فرمانرواییِ اتحادیه‌ایِ یاماتو، زمینه‌های آن فراهم آمده بود. مهاجران کره ای و چینیِ حاضر در دربار، نقش کلیدی در ترجمه و تفسیر متون حقوقی چینی داشتند و آن‌ها بودند که مفاهیمی مانند «مالیاتِ سرانه»، «ثبت نفوس» و «ساختار وزارت‌خانه‌ها» را به دربار یاماتو معرفی کردند. بدین‌ترتیب، یاماتو از یک رئیس‌الاتحادِ قبیله‌ای، به‌تدریج به یک پادشاهیِ نسخه‌برداری‌شده از مدل چینی تبدیل می‌شد؛ تحولی که در نهایت به تأسیس نخستین پایتخت دائمی در نارا (هیجو-کیو) در سال ۷۱۰ میلادی انجامید.

🔺دین و مشروعیت

🔸هنگامی که خاندان یاماتو مرزهای خود را به کیوشو و شمال هونشو گسترش می‌داد، با چالشِ مشروعیت‌بخشی به این فتوحات روبه‌رو بود. چگونه می‌توانستند اقوامی با آیین‌های بومیِ متفاوت را به اطاعت از خدای خورشیدِ خود (آماتراسو) وادارند؟ پاسخ در دو راهبرد موازی نهفته بود: نخست، ترویج نیایشگاه‌های شینتوییِ یاماتو در مناطق تازه‌فتح‌شده و دوم، بهره‌گیری از آیین بودایی به‌عنوان دینی جهان‌شمول و فراقبیله‌ای. یاماتو با ساختن نیایشگاه‌های نمادین برای آماتراسو یا دیگر ایزدان شینتو در کیوشو و نواحی مرزی، می‌کوشید تا «حضور الهی» خود را در هر گوشه از قلمرو به نمایش بگذارد و پیوندِ دین و سرزمین را به رخ همگان بکشد.

🔹از سوی دیگر، آیین بودایی که از طریق بَکجه وارد ژاپن شد، ابزاری کارآمد برای یکپارچگی فرهنگی فراهم آورد. برخلاف شینتو که با خاندان و قبیله گره خورده بود، بودیسم پیامی جهانی داشت و می‌توانست به‌عنوان یک آیین مشترک، خاندان‌های مختلف را زیر چتر واحدی گرد آورد. در سده‌ی ششم میلادی، خاندان سُگا که از پیشگامان پذیرش بودیسم بودند، معابد بزرگی در نارا و کیوشو ساختند و راهبان کره ای و چینی را برای تبلیغ این آیین به مناطق مختلف فرستادند. ساخت معبد «هوریو-جی» در اوایل سده‌ی هفتم (که بعدها به عنوان قدیمی‌ترین بنای چوبی جهان شناخته شد) نمونه‌ای از تلفیق معماریِ بودایی با مشروعیت‌بخشی به قدرت یاماتو بود.

🔸با این حال، این دو آیین در سده‌های ششم و هفتم، همواره در رقابت و گاه تعارض با یکدیگر بودند. خاندان سنتی‌گرای مونونوبه و اُتومو که بودیسم را تهدیدی برای آیین‌های بومی می‌دانستند، بارها در برابر نفوذ آن ایستادگی کردند و حتی درگیری‌های مسلحانه‌ای میان طرفداران شینتو و بوداییان رخ داد. اما در نهایت، یاماتو با هوشمندی توانست از هر دو آیین بهره بگیرد؛ شینتو را برای مشروعیت‌بخشیِ الهی به تبار امپراتوری و بودیسم را برای نظم‌بخشیِ اخلاقی و فرهنگیِ جامعه‌ی در حال گسترش خود. این ترکیبِ دوسویه، تا قرن‌ها یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد نظام سیاسی ژاپن باقی ماند.

🟢تصویر : معبد هوریو-جی ، قدیمی ترین بنای چوبی دنیا

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 3/12
🔺مهاجران و تغییر تکنولوژی و فرهنگ

🔸یکی از کلیدی‌ترین عوامل پیشرفت و تحول دربار یاماتو در سده‌های پنجم و ششم میلادی، حضور مهاجران ماهر از شبه‌جزیره‌ی کره، به‌ویژه از پادشاهی بَکجه بود. این مهاجران که در متون ژاپنی با عنوان «تورای‌جین» (مردم آمده از فرادریا) از آن‌ها یاد می‌شود، به‌دلیل جنگ‌های داخلی در کره، به ژاپن پناه آوردند (این دوره جنگ های کره به دوره سه پادشاهی کره مشهور است که سه دولت گوگوریو ، بکجه و شیلا مدام بر سر تصاحب تمام کره در نزاع بودند ، به زودی پست هایی نیز راجع به تاریخ باستان کره خواهیم ساخت (دقت داشته باشید آن افسانه جومونگ معروف یا همان دانگ میونگ که پایه گزار پادشاهی گوگوریو بود ، مربوط به ۵ قرن پیش از این جنگ هاست. این دو دوره را اشتباه نگیرید)) و مورد استقبال خاندان یاماتو قرار گرفتند. آن‌ها دانش و فناوری‌هایی را با خود آوردند که در آن زمان در ژاپن ناشناخته یا ابتدایی بود: آهنگری پیشرفته، استخراج و ذوب فلزات، ساخت زره و شمشیرهای برتر، خط‌نویسی چینی و دانش حسابداری و پزشکی.

🔹بکجه، به‌عنوان یکی از سه پادشاهی کره، روابط نزدیکی با دربار یاماتو داشت و نه‌تنها کالا، بلکه کتاب‌های بودایی، متون کنفسیوسی و حتی معماران و نقاشان را به نارا فرستاد. در سال ۵۳۸ (یا ۵۵۲ به روایتی دیگر)، پادشاه بکجه، «سِونگ» (圣王)، هیأتی را با هدایایی از جمله تصویر بودا و نسخه‌هایی از سوتراها به دربار یاماتو فرستاد و این واقعه را در تاریخ‌نگاری ژاپن به‌عنوان «ورود رسمی بودیسم» ثبت کرده‌اند. هرچند بودیسم در ابتدا با مقاومت خاندان‌های سنتی‌گرای مونونوبه و اُتومو روبه‌رو شد، اما پشتیبانی خاندان سُگا (که نسبتی با مهاجران داشت) سرانجام آن را به آیینی پرمخاطب در دربار تبدیل کرد.

🔸تأثیر مهاجران تنها به بودیسم محدود نشد. آن‌ها الفبای کانجی (خط چینی) را برای ثبت وقایع و قوانین به کار گرفتند و این سرآغاز تاریخ‌نگاری مکتوب در ژاپن بود ، الفبایی که امروزه نیز یکی از سه الفبای مورد استفاده در زبان ژاپنی است. همچنین، آن‌ها روش‌های نوین آبیاری، ساخت سد و مدیریت منابع آب را آموزش دادند که به افزایش بهره‌وری کشاورزی و افزایش جمعیت انجامید. به‌گفتهٔ «ویلیام وین فاریس» در کتاب باستان‌شناسی ژاپن اولیه، «مهاجران کره ای نه صرفاً منتقل‌کننده، بلکه حلقهٔ مفقوده ای بودند که ژاپن را از یک اتحادیهٔ قبیله‌ای به یک دولت اولیه تبدیل کردند.» این تعامل فرهنگی-فناورانه، زمینه‌ساز اصلاحات گستردهٔ تایکا (۶۴۵ میلادی) و شکل‌گیری نخستین امپراتوری متمرکز در ژاپن شد.

🔻لشکرکشی به کیوشو

🔸در سده‌های چهارم و پنجم میلادی، خاندان یاماتو پس از تثبیت قدرت در دشت نارا، توجه خود را به جنوب‌غربی مجمع‌الجزایر، یعنی جزیره‌ی کیوشو، معطوف کرد. این منطقه که از دیرباز محل تلاقی راه‌های تجاری با شبه‌جزیره‌ی کره و چین بود، از نظر راهبردی برای یاماتو اهمیت حیاتی داشت. با این حال، تسلط بر کیوشو بدون درگیری میسر نبود؛ چراکه اقوام بومی قدرتمندی به نام «کوماسو» (熊襲) در این جزیره ساکن بودند و سال‌ها در برابر نفوذ خاندان‌های مهاجر از شرق مقاومت می‌کردند. «نیهونشوکی» از لشکرکشی‌های متعدد امپراتوران اسطوره‌ای و تاریخی یاماتو به کیوشو یاد کرده و آن‌ها را به‌عنوان سرکوب «وحشیان جنوب» توصیف نموده است.

🔹باستان‌شناسی اما روایت ساده‌ای از این فتوحات ارائه نمی‌دهد. کاوش‌های انجام‌شده در کیوشو نشان می‌دهد که از اواخر سده‌ی سوم میلادی، تپه‌های تدفینی (کوفون) با الگوی مشابه نارا در این جزیره ظاهر می‌شوند، اما این ظاهر شدن به معنای اشغال نظامیِ یک‌دست نیست. به نظر می‌رسد یاماتو با ترکیبی از فشار نظامی، اتحاد با خاندان‌های محلیِ طرفدار خود و نفوذ فرهنگی، به‌تدریج توانست بر کوماسو چیره شود. برخی پژوهشگران، از جمله «جینا ال. بارنز»، معتقدند که روایت تاریخی لشکرکشی‌های یاماتو به کیوشو، بیش از آنکه گزارش وقایع عینی باشد، بازتابی از «فرایند طولانیِ هم‌سان‌سازی فرهنگی» در منطقه است که قرن‌ها به طول انجامید.

🔸نتیجه‌ی این لشکرکشی‌ها، هرچند تدریجی، دستاوردهای چشمگیری برای یاماتو داشت. تسلط بر کیوشو، کنترل بر مسیرهای تجاری با بَکجه و دیگر پادشاهی‌های کره را ممکن ساخت و دروازه‌ای به سوی فناوری‌ها و کالاهای قاره‌ای گشود. توجه داشته باشید این ارتباط با چین و کره ای است که تا قرن ۱۷ میلادی ، پیشرفته ترین سرزمین های جهان محسوب میشدند .همچنین، خاندان‌های محلی کیوشو که با یاماتو متحد شدند، به‌عنوان «اوجی»های تازه‌وارد به نظام اتحادیه افزوده گشتند و قدرت نظامی یاماتو را افزایش دادند. بدین‌ترتیب، کیوشو از یک تهدید مرزی به یک پایگاه پیشرو برای گسترش بیشتر نفوذ یاماتو به سوی کره و چین تبدیل شد.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 1/12
🔺امپراتوری یاماتو، از ظهور و گسترش تا به سایه رفتن توسط شوگونت

🔻نارا، گهوارهٔ تمدن ژاپن

🔸دشت نارا در جنوب‌غربی جزیرهٔ هونشو، از دیرباز یکی از مهم‌ترین کانون‌های جمعیتی و سیاسی ژاپن بوده است. این منطقه با برخورداری از زمین‌های حاصلخیز، منابع آبی کافی و موقعیت ارتباطی میان مناطق مرکزی و ساحلی، شرایط ایده‌آلی برای شکل‌گیری جوامع کشاورزی پایدار فراهم آورد. بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی، نخستین نشانه‌های سکونت منظم در این دشت به اواخر دوره‌ی جومون (حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد) بازمی‌گردد، اما شکوفایی واقعی آن از دوره‌ی یایویی (حدود ۳۰۰ پیش از میلاد تا ۳۰۰ میلادی) و هم‌زمان با ورود کشت برنج آبی آغاز شد. توصیه میشود برای درک بهتر این پست را مطالعه کنید .

🔹دشت نارا، که در متون کهن با نام «یاماتو» شناخته می‌شود، به دلیل تمرکز تدریجی منابع و جمعیت، به عرصه‌ای برای رقابت خاندان‌های محلی بدل گشت. خاندان‌هایی که در این منطقه توانستند بر منابع آبی و زمین‌های حاصلخیز مسلط شوند، به‌سرعت قدرت اقتصادی و نظامی یافتند. از سده‌ی سوم میلادی به بعد، شواهد باستان‌شناسی مانند تپه‌های تدفینی عظیم (کوفون‌ها) در این منطقه نشان از تمرکز ثروت و قدرت در دست خاندانی خاص دارد؛ خاندانی که بعدها به «یاماتو» شهرت یافت و هسته‌ی نخستین دولت متمرکز ژاپن را شکل داد.

🔸نکته‌ی مهم این است که انتخاب نارا به‌عنوان خاستگاه یاماتو تصادفی نبود. این منطقه در مسیر ارتباطی میان دریای داخلی ستو و سواحل اقیانوس آرام قرار داشت و از طریق راه‌های باستانی به شبه‌جزیره‌ی کره و حتی مناطق دورتر چین متصل می‌شد. این موقعیت، یاماتو را به دریافت‌کننده‌ی مستقیم تأثیرات فرهنگی و فناورانه از قاره تبدیل کرد و در عین حال امکان کنترل مبادلات تجاری منطقه‌ای را برای آن فراهم ساخت. بدین‌ترتیب، دشت نارا نه فقط یک زیست‌بوم طبیعی، بلکه یک «تقاطع تمدنی» بود که نقش مادرزادی در تولد امپراتوری ژاپن ایفا کرد.

🔺یک الهه، یک امپراتوری

🔸در کهن‌ترین متون تاریخی ژاپن یعنی «کوجیکی» (گردآوری‌شده در ۷۱۲ میلادی) و «نیهونشوکی» (گردآوری‌شده در ۷۲۰ میلادی)، بنیاد امپراتوری ژاپن به اسطوره‌ای الهی پیوند خورده است. بر اساس این روایات، الههٔ خورشید، آماتراسو، پس از نزاع با برادرش سوسانائو، فرمانروایی زمین را به نوهٔ خود «نینی‌گی» سپرد و نینی‌گی نیز با فرود بر قلهٔ تاکاچیهو در کیوشو، سلطنت زمینی را آغاز کرد. چهار نسل پس از او، «جیمو»، نخستین امپراتور اسطوره‌ای ژاپن، در سال ۶۶۰ پیش از میلاد (بر اساس گاهشماری سنتی) لشکرکشی از کیوشو به سوی نارا را آغاز کرد و پس از پیروزی بر خاندان‌های محلی، سلطنت خود را در یاماتو تثبیت نمود.

🔹باستان‌شناسی و تاریخ‌نگاری نوین اما نگاه دیگری به این روایت دارند. هیچ سند معاصری برای وقایع قرن‌های هفتم و ششم پیش از میلاد در ژاپن وجود ندارد و نخستین نشانه‌های مکتوب به قرن‌ها پس از تاریخ مفروض جیمو بازمی‌گردد. به نظر می‌رسد اسطورهٔ آماتراسو و لشکرکشی جیمو، بازتابی نمادین از مهاجرت گروهی از خاندان‌های کیوشو به دشت نارا در سده‌های سوم تا پنجم میلادی باشد؛ مهاجرانی که خود را دارای تبار برتر و مشروعیت الهی معرفی می‌کردند تا بر خاندان‌های بومی چیره شوند. به تعبیر برخی پژوهشگران، این اسطوره‌پردازی کارکردی سیاسی داشت: «تبدیل یک کوچ‌نشینی نظامی به یک سلطنت آسمانی».

🔸در متون کوجیکی و نیهونشوکی، میان اسطوره و تاریخ مرز مشخصی وجود ندارد. همان گونه که «جورج سانسم» در کتاب خود اشاره کرده، این متون بیش از آنکه ثبت وقایع عینی باشند، «بیانیه‌های مشروعیت‌ساز» برای خاندان یاماتو هستند. آنچه روشن است، این که خاندان یاماتو از اواخر سده‌ی چهارم میلادی به بعد، با بهره‌گیری از این روایت الهی، خود را نه یک خاندان محلی، بلکه «فرمانروایان برگزیدهٔ خورشید» معرفی کردند و به‌تدریج توانستند برتری خود را بر دیگر خاندان‌های رقیب تحمیل کنند. این تلفیق اسطوره و قدرت، میراثی ماندگار در هویت سیاسی ژاپن شد.

🟢تصویر : امپراتور‌ افسانه ای ، جیمو ، اولین امپراتور خاندان یاماتو

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 5/5
🔺 سرمایه‌داری دولتی چیست؟ و چرا این مفهوم درباره شوروی مطرح شد؟

🔹 این یکی از مهم‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین مفاهیم در تحلیل شوروی است.
سرمایه‌داری دولتی یعنی وضعیتی که در آن، به‌جای سرمایه‌دار خصوصی، دولت نقش اصلیِ مالک، مدیر، کارفرما و سازمان‌دهنده تولید را بر عهده دارد؛ اما منطق اقتصادی همچنان شبیه منطق سرمایه‌داری باقی می‌ماند.

🔸 یعنی چه منطق سرمایه‌داری باقی می‌ماند؟
یعنی:
- کارگر همچنان از کار جداست؛
- دستمزد می‌گیرد؛
- بر روند تولید کنترل مستقیم ندارد؛
- تولید بر اساس برنامه، انباشت، رشد و افزایش قدرت سازمان می‌یابد؛
- و دولت مانند یک سرمایه‌دار بزرگ، نیروی کار و منابع را بسیج می‌کند.

🔹 پس تفاوت چیست؟
در سرمایه‌داری کلاسیک، مالکان خصوصی شرکت‌ها و سرمایه‌داران این نقش را دارند.
در سرمایه‌داری دولتی، این نقش را دولت بازی می‌کند.

🔸 به همین دلیل، بعضی تحلیلگران گفته‌اند که شوروی اگرچه سرمایه‌داری خصوصی نبود، اما از نظر روابط کار و شیوه سازمان تولید، به نوعی سرمایه‌داری دولتی شبیه بود. البته این دیدگاه مورد اجماع همه نیست و میان پژوهشگران اختلاف وجود دارد.

⭕️ نکته مهم:
نباید سرمایه‌داری دولتی را فقط به معنای «دولت مالک است، پس سرمایه‌داری است» گرفت. بحث اصلی این است که آیا روابط سلطه، کار مزدی، انباشت و جدایی کارگر از کنترل تولید همچنان وجود دارد یا نه. اگر این‌ها باقی مانده باشند، بعضی نظریه‌پردازان می‌گویند روحِ رابطه سرمایه‌دارانه هنوز زنده است، هرچند شکل مالکیت تغییر کرده باشد.


🔺 چرا این بحث برای فهم شوروی مهم است؟

🔹 چون شوروی تنها با «مالکیت دولتی» تعریف نمی‌شود. اگر فقط مالکیت را ببینیم، ممکن است نتیجه بگیریم که هرچه دولتی است، پس سوسیالیستی است. اما در علوم اجتماعی و تاریخ، مسئله فقط مالکیتِ رسمی نیست؛ مسئله قدرت واقعی، کنترل، مشارکت، و رابطه انسان با کار هم هست.

🔸 به همین دلیل است که برخی می‌گویند شوروی را باید به‌عنوان تجربه‌ای دید که در آن:
- مالکیت خصوصیِ بورژوایی تضعیف شد،
- اما کنترل مرکزی تقویت شد،
- و یک لایه بوروکراتیکِ ممتاز شکل گرفت.

🔹 این نگاه کمک می‌کند هم از ساده‌سازیِ تبلیغاتی دور شویم، هم از نفیِ کاملِ تجربه شوروی. یعنی نه بگوییم «همه چیز کاملاً کمونیستی بود»، و نه بگوییم «هیچ تفاوتی با سرمایه‌داری نداشت». واقعیت تاریخی معمولاً میان این دو سرِ ساده‌سازی قرار می‌گیرد.

🔺 جمع‌بندی: سه پرسش برای پایان بحث

🔹 اگر بخواهیم این پارت را در چند جمله جمع کنیم، سه پرسش اصلی پیش روی ماست:

1. کرونشتات نشان داد که انقلاب می‌تواند در نامِ خود، مخالفان درونی‌اش را هم سرکوب کند.
2. نامنکلاتورا نشان داد که جامعه‌ای که می‌خواست بی‌طبقه باشد، می‌تواند لایه‌ای ممتاز و پایدار تولید کند.
3. سرمایه‌داری دولتی نشان داد که حذف سرمایه‌دار خصوصی، لزوماً به معنای حذف منطق سلطه و انباشت نیست.

🔸 به همین دلیل، پرسش «آیا شوروی کمونیست بود؟» شاید دقیق‌تر این‌گونه مطرح شود:
شوروی تا چه اندازه به آرمان کمونیسم نزدیک شد، و در کجا از آن فاصله گرفت؟
و پاسخ تاریخی احتمالاً این است: فاصله‌ها کم نبودند، و بعضی از آن‌ها نه فقط در اجرا، بلکه در خودِ سازوکارهای قدرت ریشه داشتند.



📚 منابع

الف) منابع اصلی
- کارل مارکس، نقد برنامه گوتا
- کارل مارکس و فریدریش انگلس، مانیفست حزب کمونیست
- کارل مارکس، سرمایه
- ولادیمیر ایلیچ اولیانف (لنین)، چه باید کرد؟
- ولادیمیر ایلیچ لنین، دولت و انقلاب
- ولادیمیر ایلیچ لنین، مالیات جنسی
- لئون تروتسکی، انقلابی که به آن خیانت شد

ب) منابع تاریخی و تحلیلی
- ادوارد هالت کار، تاریخ روسیه شوروی
- رابرت سرویس، لنین
- رابرت سرویس، تاریخ روسیه مدرن
- شِیلا فیتزپاتریک، انقلاب روسیه
- موشه لوین، قرن شوروی
- استیون کوتکین، استالین: پارادوکس‌های قدرت
- الک نوو، تاریخ اقتصادی اتحاد شوروی
- مارسل لیبمن، لنینیسم در زمان لنین
- پل آوریچ، Kronstadt 1921

ج) منابع تکمیلی و تفسیری
- میلووان ژیلاس، طبقه جدید
- میخائیل وسلنسکی، نامنکلاتورا
- جورج اورول، ۱۹۸۴
- ولاديمير واینوویچ، شوروی ضدشوروی

نویسنده : @MRpInGo


مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 3/5
🔺 شورش کرونشتات: وقتی انقلابی‌ها علیه انحصار حزب برخاستند

🔹 کرونشتات نام دژی دریایی در نزدیکی پتروگراد بود؛ جایی که ملوانان آن در ۱۹۱۷ از نیروهای مهمِ پشتیبان انقلاب به‌شمار می‌رفتند. اما در مارس ۱۹۲۱، همین نیروها علیه دولت بلشویکی شورش کردند.

🔸 خواسته‌های اصلی آنان ساده و در عین حال بسیار مهم بود: آزادی بیشتر برای شوراها، انتخابات واقعی‌تر، آزادی بیان برای سوسیالیست‌ها و گروه‌های چپ، و کاهش انحصار حزب بر تصمیم‌گیری سیاسی. به زبان روشن‌تر، آنان نمی‌گفتند «انقلاب باید برگردد به گذشته»، بلکه می‌گفتند «انقلاب نباید در دست یک حزب واحد منجمد شود».

🔹 این نکته مهم است که کرونشتات را نمی‌توان فقط به‌عنوان یک شورش نظامی دید. این رویداد، نشانه‌ی یک بحران سیاسی درون خودِ انقلاب بود. مسئله فقط نان و جنگ نبود؛ مسئله این بود که چه کسی حق دارد به نام انقلاب حرف بزند.

🔸 دولت بلشویکی، به رهبری لنین، این شورش را بسیار خطرناک دید. از دید آنان، در شرایطی که کشور هنوز از جنگ داخلی و قحطی و فروپاشی اقتصادی بیرون نیامده بود، هر شکافی در نظم مرکزی می‌توانست به بازگشت ضدانقلاب منجر شود. به همین دلیل، کرونشتات با نیروی نظامی سرکوب شد و تروتسکی در مقام یکی از رهبران اصلی ارتش سرخ، از این سرکوب دفاع کرد.

⭕️ نکته تحلیلی:
کرونشتات فقط یک حادثه نبود؛ یک علامت بود. این حادثه نشان داد که در عمل، «حاکمیت شوراها» می‌تواند آرام‌آرام جای خود را به حاکمیت حزب بدهد. یعنی نهادی که قرار بود نماینده باشد، به‌تدریج جایگزینِ خودِ نمایندگان واقعی شود.

🔺 کرونشتات و حزب پیشاهنگ: مشکل از کجا آغاز شد؟

🔹 در نظریه لنین، حزب پیشاهنگ قرار بود نقش راهبر آگاه را داشته باشد؛ حزبی متشکل از انقلابیون حرفه‌ای که بتوانند طبقه کارگر را در مسیر درست هدایت کنند. این ایده در شرایط سرکوب، جنگ و نابرابریِ آگاهی سیاسی، از نظر لنین قابل دفاع بود.

🔸 اما مشکل از جایی آغاز شد که این «هدایت» کم‌کم به انحصار تبدیل شد. وقتی حزب خود را تنها مفسر درستِ منافع کارگران بداند، هر مخالفتی می‌تواند به‌راحتی «اشتباه»، «انحراف» یا «ضدانقلابی» نام بگیرد.

🔹 در کرونشتات، همین منطق آشکار شد: ملوانان معترض، به‌جای آنکه بخشی از بدنه‌ی زنده‌ی انقلاب دیده شوند، به‌عنوان تهدیدی برای نظم انقلابی تفسیر شدند. اینجا تنش اصلی میان دو مفهوم بود: 
حاکمیت از پایین در برابر نمایندگی از بالا.

🔸 به همین دلیل است که کرونشتات در تاریخ اندیشه سیاسی چپ، فقط یک حادثه نظامی نیست؛ بلکه یک نقطه‌ی عطف در فهم نسبت میان انقلاب و قدرت است.


🔺 نامنکلاتورا: وقتی حزب، خودش به یک شبکه امتیاز تبدیل شد

🔹 اگر کرونشتات لحظه‌ی شکاف بود،  نامنکلاتورا مرحله‌ی نهادینه‌شدن همان شکاف است. نامنکلاتورا به زبان ساده یعنی فهرستِ مقام‌های مهم و فهرستِ افرادِ مجاز برای تصدی آن‌ها.

🔸 در عمل، این یعنی در نظام شوروی، بسیاری از سمت‌های مهم سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، نظامی و اداری فقط با تأیید حزب قابل دسترسی بود. بنابراین، ارتقا در ساختار قدرت صرفاً به تخصص یا رأی عمومی وابسته نبود؛ بلکه به وفاداری حزبی، اعتماد سیاسی، و جایگاه در شبکه اداری بستگی داشت.

🔹 این سیستم در آغاز، پاسخی به یک مشکل واقعی بود: دولت انقلابی بعد از ۱۹۱۷، با کمبود مدیر، جنگ داخلی، فروپاشی بوروکراسی قدیم و نیاز به اداره‌ی کشوری پهناور روبه‌رو بود. بلشویک‌ها ناچار بودند از متخصصان قدیمی هم استفاده کنند و برای کنترلشان سازوکار نظارتی بسازند.

🔸 اما آنچه به‌عنوان راه‌حل اضطراری شروع شد، به‌تدریج به یک ساختار پایدار تبدیل شد. در اینجا نقش دبیرخانه حزب و شخص استالین بسیار مهم بود. کنترل انتصاب‌ها، پرونده‌های کادرها و مسیرهای ارتقا، به مرکز قدرتی عظیم تبدیل شد که بعدها نامنکلاتورا را به‌وجود آورد.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…

‍ 1/5
🔻 آیا اتحاد شوروی واقعاً کمونیست بود؟ واکاوی تضاد میان ایدئولوژی و عملکرد

🔺 مقدمه: افسانه‌ها و واقعیت‌های تاریخی

🔹 وقتی از اتحاد شوروی سخن می‌گوییم، اغلب با مجموعه‌ای از نشانه‌های آشنا مواجهیم: پرچم سرخ، حزب واحد، اقتصاد دولتی، و نظامی که خود را بدیلِ سرمایه‌داری معرفی می‌کرد. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا شوروی واقعاً همان چیزی بود که مارکس و انگلس از «کمونیسم» مراد می‌کردند، یا صرفاً دولتی بود که این نام را بر خود نهاده بود؟

🔸 این پرسش صرفاً لفظی یا تبلیغاتی نیست؛ بلکه به نسبتِ میان ایده و نهاد، رهایی و قدرت، و حاکمیت مردم و نمایندگی سیاسی مربوط می‌شود. در سنت مارکسی، کمونیسم صرفاً الغای مالکیت خصوصی نیست، بلکه الغای آن شکلی از سازمان اجتماعی است که در آن انسان از کار، از محصول کار، از دیگران و از قدرت سیاسیِ مسلط بر خود بیگانه می‌شود. از این منظر، کمونیسم جامعه‌ای است بی‌طبقه، مبتنی بر خودحکمرانیِ تولیدکنندگان، که در آن دولت به‌مثابه ابزار سلطه، به‌تدریج زوال می‌یابد.

🔺 حزب پیشاهنگ و مسئله تفویض مرجع

🔹 برای فهم فاصله‌ی شوروی با این افق نظری، باید به دو مفهوم محوری بازگشت: حزب پیشاهنگ در اندیشه لنین و تفویض مرجع در مقام یک سازوکار سیاسی-فلسفی. لنین بر این باور بود که طبقه کارگر، اگر به حال خود رها شود، عمدتاً به سطحی از آگاهی صنفی و مطالباتی می‌رسد، نه آگاهی انقلابیِ تمام‌عیار. از این‌رو، وجود حزبی منسجم از انقلابیون حرفه‌ای را ضروری می‌دانست؛ حزبی که نه فقط ابزار سازماندهی، بلکه حاملِ آگاهی تاریخی و جهت‌گیری استراتژیکِ طبقه باشد.

🔸 اما دقیقاً در همین‌جا یک مسئله عمیق پدیدار می‌شود: وقتی آگاهی، اراده و تشخیصِ تاریخیِ طبقه، در یک نهاد متمرکز تجسد پیدا می‌کند، نسبتِ میان سوژه‌ی رهایی و نهادِ نماینده‌ی آن دچار تنش می‌شود. این همان جایی است که می‌توان از «تفویض مرجع» سخن گفت: یعنی انتقالِ مرجعیتِ تصمیم‌گیری، تشخیص و اعمالِ اراده‌ی جمعی از خودِ توده‌ها به یک میانجیِ سازمان‌یافته، یعنی حزب، و سپس از حزب به دولت.

🔹 از نظر فلسفی، مسئله فقط «نمایندگی» نیست، بلکه جابه‌جاییِ منشأ حاکمیت است. در نظریه رهایی‌بخشِ مارکسی، پرولتاریا باید نه موضوعِ حکومت، بلکه فاعلِ تاریخ باشد؛ نه کسی که به نام او تصمیم گرفته می‌شود، بلکه کسی که خودْ تصمیم می‌گیرد و در عملِ جمعی، آزادی‌اش را متحقق می‌سازد. اما تفویض مرجع، اگر از شکل موقت و قابل بازخواست خارج شود، به‌تدریج میان فاعل واقعی و مرجع تصمیم‌گیر شکاف ایجاد می‌کند. در این حالت، حزب دیگر ابزارِ طبقه نیست؛ طبقه به موضوعِ حکمرانیِ حزب تبدیل می‌شود.

🔸 به بیان دیگر، مسئله این نبود که صرفاً قدرت در دولت متمرکز شد؛ مسئله این بود که مرجعیتِ حقیقت سیاسی نیز در دولت و حزب مستقر شد. یعنی حزب نه فقط مجری اراده‌ی کارگران، بلکه مفسرِ انحصاریِ منافع آنان، تعریف‌کننده‌ی آگاهی آنان، و تعیین‌کننده‌ی مسیر تاریخیِ آنان شد. این همان لحظه‌ای است که سیاستِ رهایی‌بخش، به‌رغم زبان انقلابی‌اش، در معرض تبدیل شدن به نوعی قیم‌سالاری تاریخی قرار می‌گیرد: شکلی از سلطه که خود را نه سلطه، بلکه هدایتِ ضروری می‌نامد.

🔺 از رهایی به نیابت: تناقض درونی ساختار شوروی

🔹 در این چارچوب، تجربه شوروی را می‌توان نه صرفاً خیانت به یک آرمان، بلکه بروزِ یک تناقض ساختاری دانست. از یک سو، قرار بود طبقه کارگر بر سرنوشت خود حاکم شود؛ از سوی دیگر، این حاکمیت از طریق سازوکاری اعمال شد که به‌تدریج خودِ کارگران را از امکان مداخله‌ی مستقیم خلع کرد. بنابراین، آنچه رخ داد فقط تمرکز قدرت نبود، بلکه میانجی‌گریِ نهادینه‌ای بود که جای خودِ سوژه انقلابی نشست.

🔸 اینجاست که «تفویض مرجع» از یک ابزار سازمانی به یک مسئله هستی‌شناختیِ سیاسی بدل می‌شود: آیا آزادی را می‌توان به نمایندگی واگذار کرد؟ آیا رهاییِ طبقه کارگر می‌تواند از مجرای نهادی تحقق یابد که به جای او می‌اندیشد، به جای او تصمیم می‌گیرد و به نام او سخن می‌گوید؟ تجربه شوروی نشان داد که اگر این تفویض با سازوکارهای واقعیِ بازخواست، مشارکت مستقیم، و امکان لغوِ مرجعیت همراه نباشد، به‌سادگی به تولیدِ یک طبقه‌ی جدیدِ مدیریتی و بوروکراتیک منتهی می‌شود.

مجموعه فنجانی از تاریخ☕️

Читать полностью…