6557
دژنپشت، کتابخانه کهن سرزمین پارس به روزگار پارتها دهلیز نوشتههای تاریخی #محمود_فاضلی_بیرجندی نشانی در اینستاگرام: mahmudfazelibirjandi
.
دوره مغول دوره دنیاگریزی شد و آیینهای دنیاگریز چون صوفیگری و زهد روایی یافت.کشتار و خونریختن حکومتها در ایران پیش و پس از مغولان هم برقرار بوده. اما مردم هر دوره واکنشی دیگر کردهاند. از بخت ایرانیان، دنیاگریزی دیگر به اندازه آن دوره روایی نیافت. ایرانی دانست که دنیا پایه و اساس زندگی است. دنیا، ارجمند است.
علت آن آشکار است، و همانا سختیهایی است که با آمدن مغول درگرفت. کشتارها و خونریزیهای بیاندازه و ستمکارگی فرمانروایان مغول و حکام زیردست آنان و سپس آمدن ایلخانان محیط زندگی ایرانی را مقرون دشوارترین اوضاعی کرد که به خیال آید.
چنین تا صوفیگری، درویشی، گوشهنشینی و خراباتیگری رونق گرفت. سخن شاعران آن دوره هم سرشار نکوهش دنیاست.
در برابر آن، بازار ستایش از جهان دیگر پررونق شد و سخنانی از زبان بزرگان دین هم برساخته شد تا مگر مرهم بر دل دردمند و زخمی اجتماع نهاده شود.
- خلاصه تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران
ذبیحالله صفا.
چاپ چهارم. تهران. فردوس.
.
پس از انتشار نوشتار بالا در باره منش و روش چنگیز، دوستانی خرده گرفتند که این نوشتار فرمانروایی خردمند را نشان داده، دور از کژی و بدکرداری.
راستش، این چند خط با این انگاره نوشته آمد که کس از سنگدلی و خونریختنهای چنگیز بیخبر نیست. پس چند نکته از منش و روش او آورده شد که کمتر به میان آمده. برداشت و ارزیابیدن آن بر عهده خواننده.
بر این اساس، باز هم دریافتهای دیگر از چنگیز را خواهم آورد. چیزهایی که گفته نشده و نشانگر راه و آیین فرمانروایی یکی خونریز ستمکاره است چون او، و البته برسنجیدن آن با دیگر آیینهای فرمانروایی.
۱۵ آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
تاریخ ایران از نگاه ایرانی
چهاردهم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
بپسندیم یا نپسندیم، بیشتر کتابهایی که در تاریخ ایران داریم را دیگران نوشتهاند. این کتابها چندان که شاید به کار نیاید. چون انیرانی، ویژه آن که مکتبی میاندیشد، تاریخ را چنان میبیند که فرمان مکتب است. چنین است که کتاب تاریخ مستقل و تندرست کم داریم.
کتابهایی چون تاریخ ایران باستان پیرنیا، تاریخ ایران اقبال آشتیانی، «از پرویز تا چنگیز» حسن تقیزاده، که مورخان ایرانی و با نگاه ایرانی نوشتهاند بس اندک است.
یکی از این دسته کتابها که ایرانی مستقل اهل پژوهش نوشته «تاریخ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی ایران» است، نوشته دکتر ذبیح الله صفا.
نام فرخنده دکتر صفا با «تاریخ ادبیات در ایران» و «حماسهسرایی در ایران» بر پیشانی فرهنگ و تاریخ همروزگار ثبت شده. جز آن، چنین کتابی نغز و یگانه هم در تاریخ به جا گذاشتهاند.
دریغ که این کتاب را به انجام صفویان، به انجام آوردهاند و نوشتهاند نگارش دنباله تاریخ تا به روزگار کنونی را استاد سعید نفیسی بر عهده گرفتهاند. البته نوشتههای استاد نفیسی هم در دست است که همین راه و روش را دارد.
دکتر صفا تاریخ را میشناخت. اما روشن است که خودش را از مصلحتاندیشی دینی بیرون نکشانده بود. آن مصلحتاندیشی از چه روی بوده؟ از ترس، سود یا ...؟ ندانم! اینها به دکتر ذبیحالله صفا که میشناسیم نمیآید!
اما نشود برخی گوشهوکنارهای تاریخ دکتر صفا را ندید که رنگ و بوی جهاننگری اعصار سپریشده و سرسپردگیهای باورمندان دارد!
با اینهمه تاریخ دکتر صفا کتابی ارجمند است که بایدش خواند. با این پیشزمینه که ایران ایران است، و دل ایرانی آن جاست که چیزی در آن برتر از ایران ننشیند.
/channel/dejnepesht4000
.
محمد ساعد
۱۰ آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
زاده تفلیس بود و برآمده اورمیه و درسخوانده در اورمیه و تهران و مسکو و سویس. همین بنیاد وجود و اندیشه او را پهناور کرده بود. علوم سیاسی خوانده، وارد وزارت خارجه شده و چندین جایگاه داشت. سفیر، استاندار، چند بار وزیر و در انجام در دهه ۱۳۲۰ نخستوزیر شد.
پنج زبان میدانست. معروف بود که خانه او سازمان ملل کوچکی است؛ که اعضای خانوادهاش هر یک از کشوری دیگر بودند. دولت او نگذاشت نفت شمال به شوروی داده شود. دوستداران شوروی در ایران، دشمنان سرسختش شدند و مدتی هر روز در تهران به ضدیت او تظاهرات میکردند. آنها بیکاران بیسواد را اجیر میکردند تا «مرگ بر ساعد» بگویند. معروف است که صدای «مرگ بر ساعت» در تظاهرات به آسمان بلند میشد!
ساعد خود به خیابانها میرفت و تظاهرات بر ضد خودش را وامیرسید. یکبار کلفت منزل او هم به تظاهرات رفته و تا توانسته بود شعار مرگ بر ساعت داده بود!
در زمان اشغال ایران او بود که میانه روابط با شوروی را داشت. شورویها به او پیشنهاد دادند پس از رضاشاه بر تخت پادشاهی بنشیند. نپذیرفت.
مهربان بود و افتاده. شوخطبع بود و تندیهای زمانه را با شوخی پشت سر میگذاشت. بسیاری از شوخیهایش در کتابهای تاریخ معاصر ثبت است و هر یک پارهای فرزانگی سیاسی است. سپرده بود که چون از جهان درگذشت پیکرش را به خاک گورستان عمومی بسپرند، بی نام و نشان. عمر دراز کرد و دهم آبان ۱۳۵۲ سناتور بود که در ۹۲ سالگی درگذشت.
ساعد، بهتنها، مکتب تمام عیاری در سیاست بود.
چند منبع در باره ساعد:
خاطرات سیاسی ساعد مراغهای. نوشته باقر عاقلی.
نخستوزیران ایران از مشیرالدوله تا موسوی.
ایران در عصر پهلوی. ج دوم. دکتر مصطفی الموتی.
مصاحبه با ساعد در کتاب سیدضیاءالدین طباطبایی. نوشته صدرالدین الهی.
/channel/dejnepesht4000
.
گردانیده متن کامل گاهنامه تئوفانس
گاهنامه تئوفانس کتابی است که تاریخ دنیا را از سال ۲۸۴ تا سال ۸۱۲ میلادی در بر دارد. کتابی ۸۱۴ برگی.
پیشتر، پاره انجام کتاب را به فارسی گردانیدم که رخدادهای سالهای ۶۰۲ تا ۸۱۲ است. یعنی دوره دهههای انجامین شاهنشاهی ساسانی تا به دهههای نخست خلافت عباسی. انتشارات برسم کتاب را چاپ و پخش کرد.
در این دو سه سال که از چاپ آن پاره کتاب گذشته بخشهای دیگرش را گاهبهگاه در حاشیه کارها به فارسی آوردهام. اکنون با رایزنی با ناشری دیگر بر آن شدهام تا یکجا بر سر این کار شوم و ترجمه این کتاب بزرگ تاریخ جهان را به انجام آورم.
گفتهاند ارزش کتابهای تاریخ به آن است که دست اول باشد. یعنی مورخ رخدادهای زمان خودش را بگزارد. گاهنامه تئوفانس از این دست منابع دست اول تاریخ است.
بادا که به فرموده فردوسی: «چرخ دادم دهد از فراز!»
#محمود_فاضلی_بیرجندی
نهم آبان ۱۴۰۵
/channel/dejnepesht4000
.
شگفتا که نام «کوروش» بر بزرگراه، خیابان، یا میدانی در شهرهای ایران نیست!
چندی است فروشگاههایی زنجیرهای باز شده که نام «افق کوروش» دارد. گویی در آن دم که به برگزیدن نام فروشگاه رای میزدهاند، کششی به نام معتبر و زیبای کوروش در کار بوده. اما به راه پرهیز رفته و واژه افق را پیش از کوروش نشاندهاند:
افقی دیده شده که افق کوروش باشد. اما خود کوروش، هنوز نه!
هشتم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
که گردون نگردد مگر بر بهی
به مـا بازگـــردد کلاه مــــهی.
- شاهنامه فردوسی. داستان فریدون.
بزرگ باد هفتم آبان،
روز کوروش بزرگ.
هفتم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
توقیف کتاب
حسین پسر منصور، مردی پنبهزن یا حلاج، از اسپیدان ـ بیضا - در استان فارس سرگذشتی دارد شگفت و دریغناک! پیرایههایی بر او بستند که سراسر چیزی نبود مگر اختلاف رای او با رای قدرت و خلافت عباسیان. اختلاف رای را جرم شناختند. پس به فرمان خلیفه مسلمانان، و البته با پشتوانه فتوای فقیهان اسلام بر دارش کشیدند، در نشستگاه خلافت.
سرگذشت حلاج کنارهای هم داشت که بدان نگریسته نشده:
همان که دستور دادند او را بکشند، دستوری دیگر هم داده شد که کتابهای حلاج توقیف شده و خریدوفروش آن ممنوع است!
این شاید که از قدیمتر دستورهایی شناخته شود در توقیف کتاب، در تاریخ ما.
- خبر از: صورهالارض ابن حوقل. برگ ۲۶۹.
ششم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
چاپ دوم
«تاریخنامه جان مالالاس»
معرفی کوتاه در نوشتار زیر ⬇️
/channel/dejnepesht4000
.
گزارشی از بغداد
از میانه سده سوم هجری دستگاه خلافت اسلامی نیرومندیش و استواریش را از دست داد. دستگاه خلافت که سست شد در بغداد، نشستگاه خلیفه، از خلیفه نامی بیش بنمانده بود. آن شهر بزرگ ناامن شد و باشندگانش به دیگر شهرها و کشورها کوچیدند. جریانهای واگرا نیرو گرفت. جریان ابوطاهر جنابی از اهم آن بود که به سراغ برانداختن بنیاد دین خلافت رفت و نزدیک بود همه آنچه را به باد بدهد که از روز بنیادگذاری دین شده بود!
اما چیزی نظرگیر که در آن واویلای زمانه شد آن که تندروهای متدین پیدا شدند. گویی نیرویی از اندرون دستگاه فرمانروایی برجوشید که میخواست از اصل خود جلوتر افتد تا مگر راه فروپاشی را بربندد که در افق سیاست نمایان شده بود.
رفتارهای تندروهای مذهبی الگویی داشت. الگویی که تاریخ بارها در دیگر حکومتها هم آن را به معرض دید آورده.
تندروهای خودسر به سراهای بزرگان میریختند، خمهای شراب را میشکستند، ابزارهای خنیاگری را خرد میکردند و خواننده و نوازنده را میزدند و میبستند و میبردند، و پس سراها را میغارتیدند. سخن ایشان این بود که با فساد مینبردند تا خلافت پاکیزه شود و عمرش دراز گردد.
سررشته کارها از دست خلیفه به در رفته بود. سران لشکری، گرم همچشمیها و زدوخوردها بر سر پول و قدرت بودند. در آن میان، تندروهای مذهبی هر چه میخواستند میکردند، راه خود میرفتند و کس جلودارشان نبود.
در بغداد میانه سده سوم هجری.
سی مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
بازگشت به خبر بالا در باره فرمان رضاشاه:
پارسال به مناسبت یکصدمین سال رسمیت گاهشماری خورشیدی در ایران آیینی در دانشگاه تهران گرفته بودند.
/channel/dejnepesht4000
.
به یاد و به ارج استاد پیروز مجتهدزاده
باورش دشوار است که دکتر پیروز مجتهدزاده از جهان گذشت.
گاه در تهران به حضورشان رسیده و از چیرگی ایشان در جغرافیا بهره برده بودم. جهان را به روش خودش میدید و قدرت سیاسی را با پیچیدگیهای آن میشناخت. شناختنی که یاور جغرافیا بود.
ایران را سخت دوست میداشت. بر سر ایران کوتاه نمیآمد. برای ایران میگریست. گریههایش از رنج و داغ دل بود، نه از ریزش عاطفه.
دو کتاب در جغرافیای تاریخی قاینات نوشته بود که منبع مطالعات آن سرزمین شده. برخی دوستان خراسانی به ایشان نوید داده بودند به پاس نگارش آن کتاب ها آیینی برگزار کنند و ایشان را شهروند افتخاری بیرجند بخوانند. اما «هزار وعده خوبان یکی وفا نکند». به نزد من بر زبان آورد که چنین گفتند، و دیگر یادشان نماند از گفته خویش. من چه پاسخی داشتم، جز خموشی از سر شرم!
باورش سخت است که نباشد.
یادش با نام پاک ایران بماناد.
۲۴ مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
پرستیدن مهرگان دین اوست
که آبادی خاک آیین اوست.
شاهنامه. داستان فریدون.
آباد کردن خاک یکی دیگر از بنیادهای فرهنگ ایران است. کار و کوششی که بر روی خاک شود مایه آبادانی است و آبادانی جانمایه زندگی، و جانمایه اندیشه ایرانی است.
زندهداشتن این اندیشه، زندهماندن کار است و آبادانی؛ و پایندگی ایران. سرزمینی که اندیشمندانش از روزگاران کهن آبادانی خاک را ارج نهادهاند، و پادشاهانش به شهرسازی ستوده شدهاند. چنین، تا تمدنی را پی افکندهاند.
از یاد نرود که ما را با ویرانگری میانهای نیست. خاک، گرامی است، و از گرانبهاتر داراییهای ماست.
۲۱ مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
گردانیده فارسی متن سخنان مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا، در آتن
در این نشانی:
Source: U.S. Department of State (.gov) https://share.google/aPRfc024nu2nYYip8
روبیو این سخنان را با نگاه به یونان باستان و در پای آکروپولیس بیان کرد که کهندژ بزرگ تمدن غرب است. این سخنان در سالگرد نبرد بزرگ و تمدنی پواتیه ایراد شده و بنا به ارج تاریخی آن در دژنپشت انتشار مییابد.
۱۷ مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
دیگر از بازماندههای مغول در زندگانی ایرانیان رواج طالع بینی و سحر و جادو و کیمیا و احکام نجومی و باور به خرافات بود. مغول خود به اینها باور داشت. این زشتیها در ایران جای آگاهی و دانش و غرور ملی را گرفت. پس از آن هم کسی آهنگ آن نکرد که دامان این زشتیها را برچیند تا در جان ایرانی ریشه به هم نرساند.
شاید کسانی و فرمانروایانی سود خویش در آن دیدند که مردم بیشتر در این گنداب فرو روند و نگذارند به کنه بدی و پلیدی این باورها دست یابند.
برگرفته از نوشتههای استادان ذبیحالله صفا و عباس اقبال آشتیانی.
امروز هم کم نیستند که برین راهها میروند و این تباهی را، به جان، باور دارند، و هم آن را به حکم زمانه با باورهای آسمانی درمیآمیزند.
۱۷ آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
به آهنگ انجام طرحی و پروردن رایی در تاریخ، دیگربار با سر خواندن تاریخ مغول شدم.
چند گزاره را بدینجای آورم که از منش چنگیز، فرمانده مغولان، برداشتهام:
۱. چنگیز تا بود از سادگی دور نشد.
۲. سپاهیانش او را سرور خود و فرمانش را حکم آسمانی میشمردند.
۳. به باور مغولان، رای و فرمان چنگیز از آسمان میآمد و نافرمانی از او، نه تخلف و خطای اداری و سیاسی، گناهی عظیم بود و طغیان بر خداوند شمرده میشد.
۴. چنگیز اهل پیشهها و دانشیان را بزرگ میداشت و هر کجا آنان را مییافت از خلق جدا میکرد و به زنهار میماندند.
۵. رایزنان زیاد داشت. در کار فرمانروایی و رایانیدن سپاه از رای آگاهان بهره میجست. حتی با مسافران و کاروانیان مینشست و اخبار سرزمینها و مردم آن را از ایشان میپرسید.
۶. مردم شهری متمدن را بر بیاباننشینان و کوهنشینان برتر مینهاد. آنان را به نزدیک خود میخواند و از این دسته دوم دوری میکرد.
«تاریخ مغول»
استاد عباس اقبال آشتیانی
۱۶ آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
تیمور به لشکرکشیهای خود که به قصد جهانگشایی و فرونشاندن آتش حرص و طمع او انجام میگرفت عنوان جهاد در راه خدا میداد. در آخر عمر در راه تسخیر مملکت چین بود که به آن عنوان جهاد با کافران ختن و خطا داده بود. پیش از آن هم که به هند لشکر کشید برای تامین آذوقه لشکریانش مزارع سند را که از ساکنان مسلمانش بود از گندم و جو تهی کرد و مسلمانان را در گرسنگی رها کرد.
هر جا با غیرمسلمانان روبهرو میشد آنان را برای برانداختن کفر میکشت و هر جا با مسلمانان میجنگید مقصودش را بازداشتن آنان از فساد میخواند.
- ظفرنامه شامی. به کوشش پناهی سمنانی
تهران. بامداد. ۱۳۶۳
ص ۱۸۸ و ۱۸۹.
یازده آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
یک دسته هم بودند که میگفتند ملت و مملکت ما احتیاج به دوران ثبات دارد تا بتواند درست کند اقتصاد و صنایع و همه چیز خودش را. اینها میگفتند ما نباید مردم را علیه خارجیها تحریک کنیم. خارجی وقتی دید مردم به دشمنی او برشوریدهاند تحریکات میکند و آشوب میاندازد در مملکت. باید ثباتی باشد در مملکت، و در دوره ثبات، مردم در اثر رفتوآمد به خارج و مطالعه و دانشگاهرفتن ترقی کنند. یک عده باسواد تربیت شود که بتوانند سیاست مملکت را در دست بگیرند. قوامالسلطنه و تقیزاده این عقیده را داشتند.
- گفتوگو با دکتر عباس زریاب خویی
فرزان روز. تهران. ۱۳۸۱. ص ۷۳.
دهم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
مصایب ایرانیان
هیچ ملتی، حتی قویترین آنها، یارای تحمل این همه مصایب نداشت. بسیاری از ملتهای بزرگ تنها با یک حمله از حملههای اینگونه وحشیان از صفحه جهان ناپدید شدند. تنها ملت ایران بود که پیشانی مردانه خود را از زیر بار آن همه مشکلات با پیروزی بیرون آورد و دوباره به نیروی مردان خود مهاجمان شرق و غرب را در برابر دروازههای سرزمین خود به زانو افکند.
- سرگذشت سههزار و پانصد ساله ایران
دکتر ذبیحالله صفا
ضمیمه دی ۱۳۳۸ مجله دانشکده ادبیات
برگ ۱۶.
هشتم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
آرامگاه شاهنشاه کوروش بزرگ
بنیانگذار شاهنشاهی ایران
و پدر مینویی ایرانیان.
دوره قاجار.
هفتم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
.
/channel/dejnepesht4000
.
معرفی کتابهای معتبر در باره کوروش و هخامنشیان
کتابهایی که در باره زندگانی کوروش، شاهنشاه ایران، و تاریخ هخامنشی تا سال ۱۴۰۵ در ایران منتشر شده در نشانیهای زیر معرفی شده است:
http://iranchehr.com/?p=895
http://iranchehr.com/?p=1251
http://iranchehr.com/?p=1299
http://iranchehr.com/?p=14358
این سیاهه را دهلیز تلگرامی ایرانچهر گردآوری و منتشر کرده است:
@iranchehr_ir
با بزرگداشت روز کوروش بزرگ
هفتم آبان ماه ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
چاپ دوم
تاریخنامه جان مالالاس
چهارم مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
چاپ دوم گردانیده فارسی کتاب پر ارج تاریخنامه جان مالالاس به بازار کتاب آمد.
تاریخنامه جان مالالاس در هجده بخش یا هجده کتاب، گزارش رخدادهای جهان است، از آغاز آفرینش تا سال ۵۶۵ ترسایی. بدین روی، در رده تاریخهای عمومی جای گیرد.
جان مالالاس در بخشهای نخست تا نهم کتاب از تاریخ ملتها یا قومهایی سخن رانده که تا بدان روزگار در دنیا میبودند. از آن میان، پارسها - ایرانیان- که سخن از ایشان، سخن از بود و نبود همه ماست! هم پارهای آگاهیها از آیین مانوی و مانویان داده که در شاهنشاهی ساسانی در سرزمین پارس سر برآورد. اینها ارج ویژه این کتاب است که کمابیش یک هزار و پانصد سالی به زندان زبانهای دیگر مانده بود، تا اکنون به قلم این نگارنده به زبان پارسی درآورده شده.
جان مالالاس پیرامون سال ۴۹۰ ترسایی زاده شد. در انتاکیه درس خواند که تا بدان روزگار نشیم امپراتوران روم بود و هم پایگاهی بود که نبردهای رومیان با پارسها - ایرانیان - از آنجا سامان داده میشد.
مالالاس تا انجام زندگیاش در دهه ۵۷۰ ترسایی، در کنستانتینوپل بماند و کار دیوانی کرد.
#نشر_سنگلج دومین چاپ تاریخنامه جان مالالاس را منتشر کرده و در بازار کتاب تهران در دسترس است.
/channel/dejnepesht4000
.
خواجه رشیدالدین فضلالله
چهارم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
پدرش پزشک یهودی بود و پدربزرگش عطار. پزشک شد و به پشتوانه پزشکی پا به دیوان مغولان نهاد. پزشک اباقا خان شد. غازان خان بر جایگاه وزارتش نشاند و هم بدو سپرد تا تاریخ بنویسد. از پس نگارش دوره تاریخی برآمد، که از بختیاری ما بر جای بمانده.
پس از غازان، در فرمانروایی الجایتو هم وزیر ماند. اما روزگارش از بلندا برگشت. دودستگی در حکومت افتاد و گروهی از در دشمنایگی او درآمدند که وزارت را بهر خواجه تاجالدین گیلانی میخواستند. آن دودستگی به بهای جان او، فرزند و شماری از بستگانش تمام شد، و هم غارت هر چه از مال و خواسته که به نامش بود.
تا بود بدنامی یهودیت را هم با خود میکشید و آن بدتر اتهامها بود در سرزمینی که جز مسلمان، حق بودوباش نداشت. گو زرتشتی باشد که کهنتر باشندگان این سرزمین بود، و هست. بدنامی یهودیت پس از مرگ هم دست از او برنداشت، تا یک سده بعد تیمورلنگ که فرمانروا شد دستور داد بازمانده پیکرش را از خاک به در آورند و به خاک گورستان یهودیان بسپارند.
از خواجه رشید آنچه باید گفت، و بازگفت، پشتکار اوست در نگارش تاریخ. چندین سده برآمده بود که محمد جریر طبری دوره تاریخ جهان را نوشته بود. پس از او ایرانیان تاریخی بدان فراگیری ننوشتند. خواجه رشید کتابش را «جامعالتواریخ» نامید. دلی داشت در گرو مهر ایران. کتابش را به زبان پارسی سختهای نوشت. زبانی که با کاربست زبانزدها و واژگان یگانه، ویژه اوست، و باید اندر آن باریک شد، خواند و آموخت. نام پاک «ایران» و گزاره «مُلک ایرانزمین» را بارها آورده.
دانیم چند سده بود نگارش پارسی برافتاده بود. مورخان به تازی مینوشتند و از مردم و میهن خویش به نام عجم یاد میکردند. شاعران نام ایران را در کار نمیآوردند. خواجه آن تاریکای زبان پارسی را درید تا بامداد دیگری در تاریخ زبان پارسی سر زد. گفته شده هر بامداد بر سر کار تاریخش میشد و پس به دیوان میرفت.
«جامعالتواریخ» جایگاهی دیگر در سنت تاریخنگاری پساساسانی دارد. در آن هفت سده که از انجام ساسانیان برآمد جز تاریخنگارانی که داستاننگار یا خیالنگار تازیان بودند، مورخان ایرانیتبار، کمتر کار نو کردند. یکی چون حمزه در «سنی ملوکالارض» راه خودش را در تاریخ رفت، یا بوالفضل بیهقی که تاریخنگاری ایران را به بالستی رساند. چنان که شود او را در میان تاریخنگاران بلندقامت دنیا برنشاند. جز آن نادرگان، بیشتر تاریخنگاران خبر یا سخنی تازه نداشتهاند.
خواجه رشید با «جامعالتواریخ» راه و آیینی در نگارش تاریخ باز کرد. در تاریخنگاری او جهان به روش کهنه دینورزان، به دو بخش دارالکفر و دارالایمان نشده. او دنیا را بر پایه جغرافیا دیده و شناسانده. جغرافیایی که تا دوردستها را میبیند و نشان میدهد. آن هم در سدههای میانه در سرزمین بلازده ایران که کمتر آگاهی از دنیا در دست بود. در یک مجلد هم تاریخ یهود یا بنیاسراییل را نوشت که پاره شگرف کار اوست، در دنیایی که سخن از یهود برابر با همراهی با دشمنان دین مبین شمرده میشد.
خواجه رشید تاریخ ملتهای دیگر دنیا را با افسانهها، آداب و سنتها، و تاریخ پادشاهان و پیامبران هر ملت نوشت. آنچه از تاریخ و آداب مغولان آورد هم ویژگی تاریخ اوست.
خواجه رشیدالدین فضلالله، سال ۶۲۹ خورشیدی در همدان بزاد. سال ۶۹۶ خورشیدی او را بکشتند. در دوره وزارتش جز گشادوبست کار دولت و مملکت در سرزمینهای پهناوری که مغول در چنگال گرفته بود، آبادانی هم کرد. رَبع رشیدی که در تبریز ساخت، به زبان امروز شهرک علم و فناوری بود. کتابخانه بزرگی در تبریز بنهاد با کتابهای نفیس و نقشهها. مسجد ساخت و بیمارستان ساخت. روزی که آماج کینه و تندخویی شد و جانش را بستاندند آبادیها که کرده بود را ویرانه کردند.
دوره «جامعالتواریخ» را چند سال پیش انتشارات میراث مکتوب در هفده مجلد چاپ و منتشر کرد. مجلد تاریخ بنیاسراییل را هم از قلم نینداخت!
کتاب بزرگ خواجه در دست ماست، با آن نگاه فراگیر به جهان سده هفتم، و آگاهیهایی که از هر سرزمین دارد. یاد آوریم که او از بام تا شام گرفتار حکمرانی بود، به روزگار مغولان که بر کرانه رفتن از رای ایشان سزاوار مرگ بود. چیزی که در انجام گریبانش را گرفت. با آن فرمانبرداری و تیمارداری که کرده بود.
خواجه رشیدالدین فضلالله رویش بود، روشنایی بود، و هوای تازه بود در پارگینی که از زمان خلافت بغداد تا عصر مغولان، دل دنیا را گرفته داشت. ایران را.
/channel/dejnepesht4000
.
چند کلمه در باره
تئاتر موسیقایی آرش
از آرش چندان که دانیم چیزی در شاهنامه نیامده و دیگر متنهای کهن هم گزارشی فراگیر از زندگانی و سرگذشت او ندارد. پس، نگارش گزارشی از او کاری است نیازمند مطالعات گسترده در منابع تاریخ باستان ایران گرامی، تا نکتههای پراکنده از او به دست آید.
نمایش تئاتری موسیقایی آرش ۴۵ شب در تالار هتل اسپیناس برپا بود. با چیرگی محض صدا و نور بر متن، تا چنان که روایت زندگانی آرش و تیرانداختن او که مرز ایران و توران را بازنماید، در بیشتر نمایش گم شده و جا به تنوع استادانه رنگ و نور و صدا باخته بود. آرش در این تئاتر یکی مرد کمانساز معرفی شد. بارها میگفت، و میگفتند که کارش همین است که کمان بسازد، و به کلی تیرانداختن نمیداند. برخی شخصیتهای بزرگ و گرامی روزگار حماسه چون کشواد هم به این نمایش آورده شده بودند. دانسته نشد که چرا؟
در جایی از نمایش افراسیاب را بینیم که گردن برادرش گرسیوز را میبُرد. چیزی از رده فیلمهای هیجانی که شاید فقط کشش نمایش را به چشم بیننده عادی بیشتر کند. اما نه ارزش نمایشی دارد، نه چیزی را از اصل داستان آرش بازمینماید.
در این نمایش داستان زندگی آرش در دو خط پی گرفته میشد. یکی کودکی او و دوستش، و دوم همان دو در بزرگسالی که به دلدادگی هم کشیده بود. روشی که در فیلمهای سینمایی به کار بسته میشود. اما این روش در این نمایش رونوشتبرداریی بود پارهپاره از شگردی سینمایی که ممکن بود کار را دارای کششی کند که باید!
نمایش آرش بر صحنهای بزرگتر از معمول با دهها بازیگر اجرا شد. پیدا بود صدها تن هم دست در دست یکدیگر دادهاند تا این کار اجرا شود. کاری که اگر در زمانی دیگر و با مطالعه لازم در منابع قدیم میشد ممکن بود کاری شود ماندگار. از رده نمایشهایی که بر دست اهلش اجرا میشد و چندان میگرفت که هنوز در یادها مانده. نمونهاش نمایشهای استاد زنده نام بهرام بیضایی، که همانندی موضوعی هم با این تئاتر دارد.
اکنون نمایش این تئاتر به سر رسیده و دیگر بر صحنه نخواهد آمد که من این نوشتار را منتشر میکنم. زمانی که دیگر آسیبی به استقبال مردم از نمایش نخواهد زد. امیدوارم این نوشته به دست نویسنده و کارگردانش برسد و از من نگارنده به ایشان دل بدهد تا باز هم از این دست کارهای بزرگ بکنند. اما بدانند که تاریخ به قول بیهقی بزرگ بر راه خود میرود و آن راه، راهی است سخت دشوار که بایدش با خون دل شناخت و پویید.
در این روزگار ایران و ایرانی به یادآوری آرش و جستارهای ناب ایراندوستی نیاز بسیار دارد. اما نمایش آرش با آن غوغای فریبای نور و صدا و قطعههای پرملاط دیداری، کاری بود تهی از آنچه نیازمندش هستیم. هممیهنان گرامی ما که این نمایش را اجرا کردند نشان دادند سررشته این رسته از کارها را خوب به دست آوردهاند. زهازه! اما کار را اندیشه باید تا وزنی بگیرد. اندیشه در تئاتر آرش، بیرمق بود، و آشفته بود.
نمایش آرش کالایی کم وزن بود با عیار روشن تبلیغات دستوری! چیزی که بد نیست. اما چون در زمانی که باید اجرا نشود، هدر میرود. گمانم همین بود که با آن هیمنهاش چندان که شاید بازتابیده نشد!
عامه ممکن است آرش را نشناسد، از افسانه و از تاریخ چیزی نداند. اما شمی دارد که بوی جنس ناب را از دیگر جنسها بازمیشناسد! بیگمان.
یکم آبان ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
/channel/dejnepesht4000
.
پارهای حکمت کهن
ارج پیغام (دیپلماسی)، و پرهیز از خونریختن
۲۸ مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
- بدان که به روزگار پیشین کارها به مناظره و پیغام و افزونی دانش و حکمت بود.
جنگ و خونریزش نطلبیدندی، کارها به علم و حکمت کردندی، و اهل عالم و ممالک در آن متفق بودندی.
- آدابالحرب والشجاعه. ص ۱۶۹.
/channel/dejnepesht4000
.
الغای تاریخ قمری
«چون تاریخ شمسی، تاریخ رسمی مملکت شناخته شده و تاریخ قمری لغو گردیده است از طرف اداره ثبت احوال کل کشور به ادارات ثبت احوال ایالات و ولایات متحدالمال فرستاده و گوشزد شده که در کلیه اسناد و نوشتجاتی که به ثبت میرسد از ذکر تاریخ قمری خودداری کنند».
به تاریخ ۲۲ مهر ۱۳۱۴.
از اقدامات رضاشاه.
۲۵ مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
./channel/dejnepesht4000
.
فقر، فرهنگ و دین را بر باد میدهد!
۲۳ مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
شاهنشاهی ساسانی دوره رواج انواع دینها در ایران بود. از وقتی عرب به ایران تاخت، به وارون آنچه گمان میرود، آیین اسلام زود سرتاسر ایران را نگرفت. تا نزدیک پنج سده گذشته تا بیشتر ایرانیان به جهات مختلف به اسلام بگروند.
اهم آن جهات فرار از پرداختن جزیه به عرب بود. در خلافت اموی یرانیانی که اسلام نپذیرفته بودند میبایست به عناوین مختلف به دستگاه خلافت و نمایندگان آن در هر محل خراج بپردازند.
چون سالها و دههها برآمد که ایرانیان جزیه و خراج به خلافت عربی پرداختند، بنیه مالی بیشتر آنان بر باد رفت. بسیاری از دارایان هم به فقر کشیده شدند. از سالهای میانه خلافت اموی، ایرانیان رفته رفته بهتر دیدند دینهای قدیم را رها کنند و به ظاهر هم که شده اسلام آورند تا از ستم مالی امویان رها شوند.
این هم بود که برخی از خلفای اموی با اسلام آوردن ایرانیان مخالف بودند. چرا که عایدات دستگاه خلافت کم میشد. اما چیزی که شد برای ایرانیان راهی نماند مگر اسلام آورند تا از فقر و گرسنگی امان بیابند.
چنین تا ناداری، و درماندگی ناشی از آن به دیگردیسی فرهنگی و دینی ایرانیان کشید و تن به خواسته فرمانروایان دادند.
از آرای دکتر ذبیحالله صفا
تاریخ ادبیات در ایران. مجلد یکم. صفحه ۴۱.
/channel/dejnepesht4000
.
پيرى شش هزار ساله
این شعر دلنشین را یکی از سخنسرایان خراسانی سال ۱۲۹۹ به زمانی سروده است که درهای زندگی و امید بر ایران بسته شده بود. شاعر در این شعر نوید روزگار بهی و خرمی و سربلندی ایران را داده و بر آن است که این پیر شش هزار ساله به تندبادها از پای نخواهد افتاد.
ایدون باد.
ايران، گمان مدار بهارش خزان شود
روزى شود كه عبرت باغ جنان شود
اين شش هزار ساله كه پیريست سالخورد
ديرى نپايد آنكه به زودى جوان شود
گيرد حيات تازه ز سر، از فروغ علم
بیشك دوباره كشور امن و امان شود
تنهاى مختلف همه گردند موتلف
دلها بههم، به فضل خدا مهربان شود
دوران عذر را گه آخر زمان رسد
رخسار جهل در چه ظلمت نهان شود
بر آسمان ز علم ببالد زمين او
وز نور معرفت زمينش آسمان شود
بر بام عام تا كه نشيمن كند سيهر
در زير پاى مردم او نردبان شود
كهترش از ميامن علم و توانكَرى
در شهرهاى خارجه بازارگان شود
صنعتگرش که چرخ قمر را کشد به زير
سر تا به سر مسخر او بحر و کان شود
در بوستان علم و هنر تا كه بشمرد
سوسن بهوصف مردم ايران زبان شود
هر كهترى به اسب سعادت شود سوار
هر مهترى به كار و عمل كامران شود
آن خانمان بداد ز کف بعد ديرباز
باز آيد از ره و به سر خانمان شود
ايران ما دو مرتبه ايران شود ولى،
آنگه شود كه علم در او حكمران شود
رشك بهشت نيز شود كشور كيان
آنگه شود كه جهل از او بر كران شود
ای زاده كيان و ز جمشيد يادكَار!
خواهى روان به كالبدت كو روان شود
رسم نفاق و شيوه بخل از ميان ببر
تا هرچه بر مراد تو بايد چنان شود
آزادوار وارهى از قيد بندگى
هم زندگيت در دو جهان جاودان شود
ايران از آن توست تویى نيز از آن او
غمگين مباش از آن كه چنين يا چنان شود
تا شير پاسبانى اين گله مىكند
باور مكن كه گرگ بر او گلهبان شود
اى مدعى چه زحمت بيهوده میبرى
بينم درين طلب، همه سودت زيان شود
بركش عنان خويش و برين ره مپاى تند
بنديش از آن كه روز بدت همعنان شود
ناديده گير كشور ما را و درگذر
بو تا كه از تو شاد، روان كيان شود
- تجلى سبزوارى
روزنامه تازه بهار
چاپ مشهد
۲۲ امرداد ۱۲۹۹.
#محمود_فاضلی_بیرجندی
۱۸ مهر۱۴۰۵
/channel/dejnepesht4000
.
دادگری، و فرمانبرداری از پادشاه
به مناسبت روز جشن "مهرگان بزرگ"
۱۶ مهر ۱۴۰۵
#محمود_فاضلی_بیرجندی
بر هر ایرانی است تا گفتنیها و نوشتنیها از جشنهای ایرانی و از فرهنگ ایران را تا میتواند به میان آورد. این راهی است که فردوسی پیموده و درس اوست به ما.
با فرهنگ ایرانی خود را بازمییابیم. تاریکی و اندوه از ایران زمین سترده میشود و غم، و ستایش غم از میان برمیخیزد.
در این نوشتار کوتاه یادآور شویم که در ماه مهر دو پادشاه بر تخت شاهنشهی ایران نشستهاند، و یکی پهلوان هم بر جای پدر بر تخت جهانپهلوانی ایران نشسته است.
نخستین آن دو پادشاه فریدون است که بر ضحاک ماردوش پیروز شده و بر تخت شاهنشهی مینشیند. پادشاه دویم لهراسپ است که بر جای شاهکیخسرو بر تخت مینشیند.
آن پهلوان، زال است که در ماه مهر بر جای پدر به جهانپهلوانی مینشیند.
گزارش فردوسی اندرین باره چنین است:
ســر ماه نو هــرمز مــهر ماه
بر آن تخت فیروزه بگزید راه.
زال تنها کس است، جز پادشاهان، که فردوسی خبر بر تخت نشستن او را داده. این شاید که از ارج و ورجاوندی زال باشد. با او دوران حماسه درمیگیرد و امارت سیستان جایگاه دوم پس از استخر، نشستگاه شاهی، میشود.
زال فرزند سام است و چون سام جایگاه پهلوانی به این فرزند میدهد، اندرزهایی هم بدو میدهد:
چنـین گفت مر زال را ای پسر
نگر تا نبــاشی جــز از دادگر
به فرمان شــاهان دل آراسـته
خرد را گزین کرده بر خواسته.
سر اندرزهای سام به زال آن است که دادگر باشد.
دویم آن که دل خویش به فرمانبرداری از شاه ایران آراسته بدارد.
و سیم آن که خرد را برتر بدارد بر مال و خواسته.
در این اندرزها، فرمانبرداری از پادشاه خویشکاریی چندان والا و شایاست که سام آن را مایه آراستگی دل دانسته و در جایگاه پس از دادگری، به زال سفارش کرده است.
این است آیین سام، و این است آیینی که فرا راه زال میکشد تا دلش را در زندگانی بدان آراسته بدارد. او پیروی از خرد را در جایگاه پس از فرمانبرداری از شاه نشانده است.
خداوند ایران، ایزدان و امشاسپندان را میخوانیم تا شادی را بهره ایرانیان گردانند. بشود که غمها به سوی دوستداران و ستایشگران غم برود.
شانزدهم مهر ماه، روز "مهرگان بزرگ" فرخنده باد.
/channel/dejnepesht4000