Telegram-канал divanesara - مجمع دیوانگان: Unsorted

مجمع دیوانگان

07 July 2025 19:48

سیمای ژانوسی میهن‌پرستی
#A 462

✍️ آرمان امیری @armanparian - یادداشت «اسلام تمام شد، نوبت ایران رسیده است!» را پنج سال پیش منتشر کردم. (۱۵ فروردین ماه ۱۳۹۸) همان زمان (متناسب با ماجرایی که تمام دستگاه پروپاگاندا بسیج شده بود تا از آن یک حماسه‌ی ملی بسازد) نوشتم:

کف‌گیر احساسات مذهبی که به ته دیگ خورد، پروپاگاندای حکومتی هر بحرانی را به یک «مساله ملی» قلب کرد. کلیدواژه‌ها حالا تغییر پیدا کرده‌اند: امنیت ملی، تمامیت ارضی، خطر تجزیه، سوریه‌ای شدن و در یک کلام: همه ساکت، چرا که دشمنان «ایران» پشت دروازه هستند.

خلاصه اینکه این بساط «وا وطنا» کردن، برای ما بیش از اندازه پوسیده و نخ‌نما شده و به قول معروف، اگر آن بار نخست‌ش تراژدی بود، این تکرارش شکل کمدی به خود گرفته است. اما اگر حرف تازه‌ای بخواهم باب شرایط روز به آن یادداشت قدیمی اضافه کنم، تکمله‌ای است که باید بر پایان‌بندی یادداشت پیشین بزنم. آنجا نوشته بودم:

جای نگرانی اگر باشد، در نابودی احساسات میهن‌دوستانه ایرانیان است. فریادهای «دشمن ما همینجاست، الکی می‌گن آمریکاست» فقط یک هشدار است. میهن‌پرستان واقعی اگر بیش از این تعلل کنند، بر سر عرق ملی و میهنی این مردم نیز همان می‌آید که بر سر احساسات مذهبی‌شان آمد.

امروز که دوباره به صحنه نگاه می‌کنم، به نظرم می‌رسد که آن نگرانی و هشدار بسیار ساده‌انگارانه بود. ریشه‌ی چنان اشتباهی در نادیده گرفتن معنا و کارکرد دوگانه‌ی میهن‌دوستی بود. از این نظر می‌توان گفت میهن‌پرستی چهره‌ای ژانوسی دارد:

یک معنا یا خوانش از میهن‌پرستی، روایتی رمانتیک از ناسیونالیسم است که برساخته‌ی ایده‌های ذهنی، مالیخولیای ایده‌آلیستی و خلاصه مفاهیمی تماما انتزاعی و متوهمانه است. این سویه‌ی میهن‌پرستی که اغلب با تعابیری چون ناسیونالیسم رمانتیک، ناسیونالیسم سمّی یا حتی ناسیونالیسم فاشیستی از آن یاد می‌شود، همان است که ساموئل جانسون به زیبایی با تعبیر «آخرین سنگر برای پست‌فطرت‌ها» از آن یاد کرد، همان‌گونه که می‌بینیم دوباره چه کسانی در این سنگر پناه گرفته‌اند.

این سویه‌ی شعارین و بی‌مبنا، درست به مانند هر ایدئولوژی تبلیغاتی دیگری در محک آزمون واقعیت به سرعت دود می‌شود و به هوا می‌رود. یعنی همان سرنوشتی که شعارهای انقلابی و ایدئولوژیک از «اسلام رادیکال» پیدا کرد، در انتظار این خوانش‌های تبلیغاتی و ایدئولوژی‌زده از ناسیونالیسم هم قرار دارد و چنین فرجامی نه تنها مایه‌ی نگرانی نیست، که اتفاقا لطف و خدمت بزرگی در حق ملت است. کم دستاوردی نیست اگر حضرات این یکی را هم به سینه ببندند و با خود به زیر بکشند تا یک بار برای همیشه کشور و ملت از شرّ این طاعون خطرناک هم خلاص شود.

وجه دیگر میهن‌پرستی اما، یک عینیت کاملا ملموس روزمره است. پیوندی که تمامی شهروندان یک کشور در تدبیر بدیهی‌ترین امورات معیشتی و زیستی با یکدیگر برقرار می‌کنند و بر پایه‌ی نوعی خرد جمعی، یک منفعت جمعی را تشکیل می‌دهند. منفعتی که کاملا ملموس، سنجش‌پذیر و در نتیجه غیرقابل چشم‌پوشی است. این یکی سویه، از جنس آرزواندیشی‌های شعارزده نیست که در مواجهه با ضرورت‌های جهان واقع آسیب ببیند. اگر کسی توانست به دلیل فشارهای سیاسی و اجتماعی گرسنگی را فراموش کند، این ضرورت پیوند میهنی را هم می‌تواند نادیده بگیرد. آنچه مبتنی بر الزاماتی باشد که هر عقل سلیمی در تلاش برای تطابق با شرایط واقعی می‌تواند تشخیص دهد، در هر بزنگاه دشواری تنها صیقل می‌خورد و هر بار بیشتر پرداخته و تقویت می‌شود.

اگر به همان شعار «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران» دقت کنیم، می‌بینیم که شور میهن‌دوستی نهفته در این شعار، آشکارا با یک عقل سلیم مصلحت‌سنج پیوند برقرار کرده که اگر در دستور کار حکومت قرار داشت اصلا کار به این بحران نمی‌کشید. یا شعار دیگر «دشمن ما همینجاست، دروغ می‌گن آمریکاست» به خوبی نشان می‌دهد که این میهن‌پرستی واقع‌گرا و شهروندی، نه تنها پیشاپیش قادر به تشخیص بحران‌های پیش‌رو است، بلکه حتی می‌تواند راه‌حل‌های عینی آن را نیز تجویز کند. حقیقتی که امروز هم نه تنها تضعیف نشده، بلکه اتفاقا دارد خودش را به حاکمان سودازده‌ هم تحمیل می‌کند.

خلاصه‌ی امر آنکه، در بزنگاهی که مدت‌ها قابل پیش‌بینی بود و سرانجام از راه رسید، قطعا هزینه‌های فراوانی به کشور و مردم تحمیل می‌شود. هزینه‌هایی که در تمامی سال‌های گذشته نیز به اشکال مختلف و بر خلاف خواست و اراده‌ی جامعه به آن تحمیل شد. این‌بار اما، دست‌کم می‌توان امیدوار بود که پس از ترکیدن حباب توهمات شعاری، سایه‌ی ابرهای تیره‌ و مخرب ناسیونالیسم ضدانسانی، ضدشهروندی و به ویژه دیگری‌ستیز نیز همراه با مدعیان پرسروصدایش از سر کشور دور شود، تا آنچه باقی می‌ماند، فهمی سازنده و پیشرو از یک میهن‌دوستی انسانی و معطوف به زندگی باشد.

کانال «مجمع دیوانگان»
@DivaneSara
اینستاگرام «مجمع دیوانگان»
.