#آنلاین_خوانی در بزم شعر با دوستان
غزل ۴۰۳ سعدی

در آن نفس که بمیرم در آرزوی تو باشم
بدان امید دهم جان که خاک کوی تو باشم

به وقت صبح قیامت که سر ز خاک برآرم
به گفت و گوی تو خیزم به جست و جوی تو باشم

به مجمعی که درآیند شاهدان دو عالم
نظر به سوی تو دارم غلام روی تو باشم

به خوابگاه عدم گر هزار سال بخسبم
زخواب عاقبت آگه به بوی موی تو باشم

حدیث روضه نگویم گل بهشت نبویم
جمال حور نجویم دوان به سوی تو باشم

می بهشت ننوشم ز دست ساقی رضوان
مرا به باده چه حاجت که مست روی تو باشم

هزار بادیه سهل است با وجود تو رفتن
و گر خلاف کنم سعدیا به سوی تو باشم

🎙#محمدرضاکاکائی
سال ۱۴۰۱ خورشیدی


@hafezaneha1

Читать полностью…

#آنلاین‌_خوانی در بزم شعر با دوستان
غزل ۵۲۳ سعدی

همه عمر برندارم سر از این خمار مستی
که هنوز من نبودم که تو در دلم نشستی

تو نه مثل آفتابی که حضور و غیبت افتد
دگران روند و آیند و تو همچنان که هستی

چه حکایت از فراقت که نداشتم ولیکن
تو چو روی باز کردی دَرِ ماجرا ببستی

نظری به دوستان کن که هزار بار از آن بِه
که تحیّتی نویسی و هدیتی فرستی

دل دردمند ما را که اسیر توست یارا
به وصالْ مرهمی نِه چو به انتظار خستی

نه عجب که قلب دشمن شکنی به روز هَیجا
تو که قلب دوستان را به مفارقت شکستی

برو ای فقیه دانا به خدای بخش ما را
تو و زهد و پارسایی من و عاشقی و مستی

دل هوشمند باید که به دلبری سپاری
که چو قبله‌ایت باشد بِه از آن که خود پرستی

چو زمام بخت و دولت نه به دست جهد باشد
چه کنند اگر زبونی نکنند و زیردستی

گِله از فراق یاران و جفای روزگاران
نه طریق توست سعدی کم خویش گیر و رستی

🎙#محمدرضاکاکائی
۱۴ فروردین ماه ۱۴۰۱ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

▪️"پیشینه‌ی فعل مستقبل در زبان فارسی"

خواهم شدن به کوی مغان آستین‌فشان
زین فتنه‌ها که دامن آخرزمان گرفت
#حافظ

ــ فعل مستقبل (آینده) به شکل رایج در قرون اخیر نسبتاً جدید است. اگرچه پایه‌های آن از همان نخستین دورهٔ پارسی دری گذاشته شده است.
مرحوم دکتر خانلری معتقد بودند که: در زبان فارسی باستان و میانه و دری، صیغه‌هایی خاص برای فعلی که در آینده واقع می‌شود، وجود ندارد اما از روی دو زبان اوستایی و سنسکریت می‌توان دانست که در زبان آریایی صیغهٔ زمان آینده از ریشهٔ فعل با افزودن جزء ماده‌ساز ـ isy ـ ساخته می‌شده. مثال از اوستا: Vaxsya از ریشه‌ٔ vak=خواهم گفت

این‌که در صیغه‌های موجود از پارسی باستان این صیغه وجود ندارد، نشان آن است که از همان روزگار این صیغهٔ فعل رو به متروک شدن بوده است. اما برای مفهوم جریان فعل در زمان آینده، صیغه‌های مضارع در فارسی باستان به کار رفته است:
تو که پس ازین شاه می‌شوی.
تو که سپس این نوشته را بخوانی.

در زبان فارسی میانه هم همین طریقه‌ برای بیان زمان آینده به کار می‌رفته، یعنی صیغهٔ مضارع با پیشوند «بـ» یا مجرد از آن بر زمان آینده دلالت می‌کند؛ به عبارت دیگر، میان زمان حال و آینده تفاوتی نیست.

ــ و ترا نماییم (نشان دهیم) جای نیکوکاران و جای بدکاران. (ارداویراف ۹)
ــ اگر پاسخ ندهی...همین زمان تو را بکشم.

در فارسی دری نیز برای بیان زمان آینده همین شیوه غالباً به کار رفته است.

ــ  در بسیاری از زبان‌ها که دستگاه صرفی فعل بسیار گسترده است، باز صیغه‌ای خاص برای زمان آینده موجود نیست، مثل زبان عربی و بسیاری از زبان‌های کهن هند و اروپایی، چنان که در انگلیسی هم برای ساختن آن از فعل will (=اراده کردن، قصد داشتن) یا shall (=باید) به علاوهٔ فعل مورد نظر استفاده می‌شود. (مثل پارسی که به کمک صیغه‌های فعل «خواستن»، همراه با فعل مقصود ساخته می‌شود)

در پارسی دری در دورهٔ نخستین، ساختمان مجموعه‌ای که برای «بیان قصد اجرای کاری» یا تنها «جریان فعلی در زمان آینده» به کار می‌رود یکسان است و از نظر صورت صرفی، میان این دو مورد تفاوتی نیست. این ساختمان عبارت است از صیغهٔ مضارع فعل «خواستن» با صیغهٔ مصدر تام یا مرخّمِ (کوتاه شدهٔ) فعل مقصود: خواهم رفتن یا خواهم رفت.

الف) مثال با مصدر تام برای معنای قصد انجام کاری داشتن: «پس دانایان که نامه خواهند ساختن، ایدون سزد که هفت چیز به جای آرند نامه را»

ب) مثال با مصدر تام در مورد وقوع فعل در آینده: «به اندریافتن آنچه خواهدبودن از عالم غیب مشغول شود.» (حمیدیان، ۱۳۸۹: ۲۱۹۰)

🔻نمونه‌هایی نیز در شعر حافظ با دو ساختار فوق وجود دارد:
خواهم شدن به میکده گریان و دادخواه
کز دست غم خلاص من آنجا مگر شود

چاک خواهم زدن این دلق ریایی چه کنم؟
روح را صحبت ناجنس عذابی‌ست الیم

من این دلق مرقّع را بخواهم سوختن روزی
که پیر می فروشانش‌ به جامی بر نمی‌گیرد

خوش‌تر از فکر می و جام چه خواهد بودن؟
تا ببینم که سرانجام چه خواهد بودن

▪️و اما فعل معین «خواستن» با مصدر مرخّم فعل مورد نظر نیز در همین دو مورد به کار می‌رود:
ــ در بیان قصد، شواهد آن بسیار کم است و غالباً شواهد را به هر دو وجه، یعنی مفهوم قصد و هم معنی زمان آینده، می‌توان تعبیر کرد: «خدای عزوجل از گِل خلقی بیافریده است و این جهان بر او خواهد داد.» (ترجمه تفسیر طبری ۲۴۶)
ــ ساختمان فعل با مصدر مرخم در قرون اول هم در اکثر موارد مفهوم وقوع فعل در آینده را به صراحت در بر دارد و این نشان می‌دهد که صیغهٔ نوساختهٔ مستقبل از همان آغاز دورهٔ اول پارسی دری در شرف تکوین بوده است. مثل: «مگر آن محمد باشد که پیغمبر خواهد بود.» (همان ۱۱) «آنچه آبادان است هم ویران خواهد شد.» (همان ۳۹)

و لیکن استاد فقید به صراحت نگفته‌اند که فعل مستقبل به صورت رایج در عصر ما و سده‌های اخیر از چه زمانی رواج کامل یافته است. اگرچه شاید اظهار نظر دقیق و قطعی در این باره کار ساده‌ای هم نباشد!

▪️دکتر حمیدیان معتقد است که شواهدی از سده هفتم هست که نشان می‌دهد فعل مستقبل به صورت امروزین احتمالاً از همان حدود رواج و رسمیت یافته است، مثل بیت عراقی:
چنان سرمست شد عالم ز جام عشق جانانم
که تا روز قیامت هم نخواهی یافت هشیارش

و اما نظیر آن در شعر حافظ:
به هیچ دور نخواهند یافت هشیارش
چنین که حافظ ما مست بادهٔ ازل است

زنده‌یاد خانلری معتقد بودند در استعمال فعل مستقبل به صورت فوق در بیت حافظ تردیدی نیست، در حالی که مثلاً در بیت زیر معنای قصد و اراده وجود دارد و لذا مشمول فعل مستقبل نمی‌شود:

خواهم شدن به میکده گریان و دادخواه
کز دست غم خلاص من آنجا مگر شود

▪️منابع:
➖تاریخ زبان فارسی، دکتر پرویز ناتل خانلری، تهران: نشر نو ۱۳۶۵، ج ۲: ۲۸۶-۲۹۵
➖شرح شوق، دکتر سعیدحمیدیان، تهران: نشر قطره، ۱۳۸۹، ج ۳: ۲۱۸۹-۲۱۹۱

گردآوری: #محمدرضاکاکائی
۸ آبان ماه ۱۴۰۵ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

غزل ۲۱۱ حافظ

دوش می‌آمد و رخساره برافروخته بود
تا کجا باز دل غمزده‌ای سوخته بود

رسم عاشق کشی و شیوه شهرآشوبی
جامه‌ای بود که بر قامت او دوخته بود

جان عشاق سپند رخ خود می‌دانست
و آتش چهره بدین کار برافروخته بود

گرچه می‌گفت که زارت بکشم می‌دیدم
که نهانش نظری با من دلسوخته بود

کفر زلفش ره دین می‌زد و آن سنگین دل
در پی‌اش مشعلی از چهره برافروخته بود

دل بسی خون به کف آورد ولی دیده بریخت
الله الله که تلف کرد و که اندوخته بود

یار مفروش به دنیا که بسی سود نکرد
آن که یوسف به زر ناسره بفروخته بود

گفت و خوش گفت برو خرقه بسوزان حافظ
یا رب این قلب شناسی ز که آموخته بود

🎙 #محمدرضاکاکائی
۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵ خورشیدی


@hafezaneha1

Читать полностью…

زندگی کوتاه‌تر از آن است که مهر را دریغ کنیم و عمر عزیزانمان کوتاه‌تر از آنکه دوست داشتنشان را به فردا بسپاریم!

حافظ چه زیبا و تلخ می‌گوید:

امروز که در دست توام مرحمتی کن
فردا که شوم خاک چه سود اشک ندامت

این بیت یادآور فرصت‌های گران‌بهایی‌ست که در گذر پرشتاب روزگار از کف می‌دهیم؛ از مهرهایی که در سینه حبس می‌کنیم، از حرف‌های شیرینی که ناگفته می‌مانند، از دل‌هایی که مرهم نهادن بر زخمشان را به تأخیر می‌اندازیم. غافل از آنکه با سر رسیدن مرگ راهی برای بازگشت نیست و فاصله‌ای به وسعت ابدیت و سنگینیِ یک سنگ میان ما و عزیزانی می‌افتد که روزی می‌توانستیم با یک کلام، با یک لبخند یا با اندکی مهربانی، جهانشان را روشن کنیم!

مزار مردگان، جای گریستن بر فقدان است اما چه سود از اشک‌هایی که پس از رفتنشان می‌ریزیم، وقتی در روزگار حضور، آنان را از مهر و محبتی که سزاوارش بودند محروم کرده‌ایم؟
چه سود از گل‌هایی که بر مزارشان می‌گذاریم وقتی در بهار زندگی‌شان، از شکوفاندن گل لبخند بر لبانشان غافل بوده‌ایم؟

پس تا فرصت باقی‌ست، قدر یکدیگر را بدانیم و مهربانی را به فردا وامگذاریم!

✍🏼شیرین‌ غزل
۱ آبان ماه ۱۴۰۵ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

ساقی به دست باش که غم در کمین ماست
مطرب نگاهدار همین ره که میزنی
حافظ

دوستان، افتخار دارم اولین کنسرت محسن اونیکزی رو بهتون معرفی کنم.

محسن اونیکزی رو اگر بخوام با زبان ساده وصف کنم باید بگم: جوانی برازنده و با مناعت طبع، استعدادی درخشان و رویی گشاده و لبی خندان که با تمام شناخته‌شدنش، هنوز شناخته نشده چرا که یکی از بهترین‌هاست.

از روزی که محسن اونیکزی رو شناختم و افتخار دوستیش نصیبم شد، بجز ادب، هنر، اخلاق، مهربانی، خاکی بودن و استعداد سرشار و بی‌بدیل ازش ندیدم.
من از محسن اجازه گرفتم که از هنر بی‌بدیل و بی‌نظیرش در زیرصدای دکلمه‌هام استفاده کنم.

به راستی امشب وقتی پیام محسن جان اونیکزی رو بعد از مدتها بی‌خبری (به دلیل مشغله‌ی شخصی که داشتم) دیدم و با خبر شدم که اولین کنسرتش رو قراره ۷ آبان برگزار کنه، تمام دلتنگیم ناگهان تبدیل به یک آرامش شد.
این سکر وقتی بیشتر شد که افتخار حضور بهم داد و دعوتم کرد که در اولین درخشش در سالن حضور داشته باشم.
محسن اونیکزی هنرمندیست که اکثر مردم در بسیاری از ویدیوهای وایرال شده در پلتفرم‌های مختلف آهنگهاش رو شنیدن.

من هم از شما دعوت میکنم با هماهنگی و تهیه‌ی بلیط کنسرتش این فرصت رو از دست ندید. مطمئنا محسن یکی از بهترین‌هاست، زمان این را ثابت خواهد کرد.

برای محسن اونیکزی بهترین‌ها رو آرزومندم. خداوندا: بقای جاودانش ده که حسن جاودان دارد❤️

یکی از کارهای قدیمی که با موسیقی محسن اونیکزی خوندم رو پیوست میکنم و تقدیمتان میکنم.

#محمدرضاکاکائی
۱ آبان ۱۴۰۵ خورشیدی

Читать полностью…

در غزل ۳۱۰ حافظ؛ از عشق ممنوعه سخن به میان آمده. این لزوما به معنی این نیست که خود او بر این امر اشتغال داشته. ما در خصوص مفاهیم حرف میزنیم.

یا رب این قافله را لطف ازل بدرقه باد
که از او "خصم" به دام آمد و معشوقه به کام

🔹یک نکته:
خصم رو برای شوهر و همسر نیز به کار می‌بردن. به ابیات شاهد زیر التفات کنید.

یا خصم من و تو در دهد تن روزی
یا شوی تو میرد و زن من روزی

یا برسازیم هر دو یک فن روزی
تو شوی رها کنی و من زن روزی
#عثمان_مختاری (قرن ششم)
........
ای در خوبی بزرگ و در معنی خرد
تو چون می روشنی و شوی تو چو درد

مرد از پی تو زن من از رشک تو و
پس چون زن من شوی تو کی خواهد مرد
همان
....
بر گیر شراب طرب‌انگیز و بیا
پنهان ز رقیب سفله بستیز و بیا

مشنو سخن خصم که بنشین و مرو
بشنو ز من این نکته که برخیز و بیا
#حافظ
.....
در فرهنگ سخن انوری، ج ۴، ص ۲۷۷۰ نیز، خصم به معنای شوهر آمده با دو شاهد مثال:
ای زن، این وقاحت... اگر به دستوریِ خصم می‌کنی، هم تو در لعنت خدایی، هم خصمت. (شمس تبریزی)

خصمِ کنیزک کجاست؟ (جمال‌الدین ابوروح)

🎙 #محمدرضاکاکائی
۳۰ مهر ۱۴۰۵ خورشیدی
در ابرگروه دبیران ادبیات فارسی کشور

@hafezaneha1

Читать полностью…

🔹پاسخ به پرسش‌های زیر در گروه دبیران ادبیات کشور

چرا به حافظ تفأل می‌زنیم؟
و چرا اگر غزلی برخلاف نیت ما بیاد معمولاً تقلب می‌کنیم و دیوان رو دوباره باز می‌کنیم!؟ 😄

این برای همه‌ی ما اتفاق افتاده...😉

#محمدرضاکاکائی
۲۶ مهر ماه ۱۴۰۵ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

#آنلاین‌خوانی
غزل ۲۳۰ حافظ

اگر به باده مشکین دلم کشد شاید
که بوی خیر ز زهد ریا نمی‌آید

جهانیان همه گر منع من کنند از عشق
من آن کنم که خداوندگار فرماید

طمع ز فیض کرامت مبر که خلق کریم
گنه ببخشد و بر عاشقان ببخشاید

مقیم حلقه ذکر است دل بدان امید
که حلقه‌ای ز سر زلف یار بگشاید

تو را که حسن خداداده هست و حجله بخت
چه حاجت است که مشاطه‌ات بیاراید

چمن خوش است و هوا دلکش است و می بی‌غش
کنون به جز دل خوش هیچ در نمی‌باید

جمیله‌ایست عروس جهان ولی هش دار
که این مخدره در عقد کس نمی‌آید

به لابه گفتمش ای ماه‌رخ چه باشد اگر
به یک شکر ز تو دل‌خسته‌ای بیاساید

به خنده گفت که حافظ خدای را مپسند
که بوسه تو رخ ماه را بیالاید

🎙#محمدرضاکاکائی
۱۴۰۲ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

غزل ۳۵۶ حافظ

گرم از دست برخیزد که با دلدار بنشینم
ز جام وصل می‌ نوشم ز باغ عیش گل چینم

شراب تلخ صوفی سوز بنیادم بخواهد برد
لبم بر لب نه ای ساقی و بستان جان شیرینم

مگر دیوانه خواهم شد در این سودا که شب تا روز
سخن با ماه می‌‌گویم پری در خواب می‌‌بینم

لبت شکر به مستان داد و چشمت می به میخواران
منم کز غایت حرمان نه با آنم نه با اینم

چو هر خاکی که باد آورد فیضی برد از انعامت
ز حال بنده یاد آور که خدمتگار دیرینم

نه هر کو نقش نظمی زد کلامش دلپذیر افتد
تذرو طرفه من گیرم که چالاک است شاهینم

اگر باور نمی‌‌داری رو از صورتگر چین پرس
که مانی نسخه می‌‌خواهد ز نوک کلک مشکینم

وفاداری و حق گویی نه کار هر کسی باشد
غلام آصف ثانی جلال الحق و الدینم

رموز مستی و رندی ز من بشنو نه از واعظ
که با جام و قدح هر دم ندیم ماه و پروینم

🎙 #محمدرضاکاکائی
۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ خورشیدی
روز بزرگداشت حافظ

@hafezaneha1

Читать полностью…

به مناسبت روز بزرگداشت حافظ
[ ۲۰ مهر ماه ]

به درخواست و دعوت رادیو برون مرزی #دیار سوئد
مجری رادیو: خانم #سوسن_آذیش

شماره‌ی غزل‌های خوانده شده در ابتدا و انتها: ۴۵۲ ، ۳۳۳
🎙 مهمان برنامه: #محمدرضاکاکائی

توضیحات داده شده نگاه فردی اینجانب در توصیف حافظ است و بدون آماده کردن متن و نوشته‌ای، به صورت بداهه بیان شده است [ اگرچه فایل اصلی حدود ۱۹ دقیقه بود و در نهایت توسط خودم ویرایش شده است و برشی از آن را می‌شنوید]

Читать полностью…

#آنلاین_‌خوانی
غزل ۲۷۳ حافظ

اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش
حریف خانه و گرمابه و گلستان باش

شکنج زلف پریشان به دست باد مده
مگو که خاطر عشاق گو پریشان باش

گرت هواست که با خضر همنشین باشی
نهان ز چشم سکندر چو آب حیوان باش

زبور عشق نوازی نه کار هر مرغیست
بیا و نوگل این بلبل غزل‌خوان باش

طریق خدمت و آیین بندگی کردن
خدای را که رها کن به ما و سلطان باش

دگر به صید حرم تیغ برمکش زنهار
وز آن که با دل ما کرده‌ای پشیمان باش

تو شمع انجمنی یکزبان و یکدل شو
خیال و کوشش پروانه بین و خندان باش

کمال دلبری و حسن در نظربازیست
به شیوه‌ی نظر از نادران دوران باش

خموش حافظ و از جور یار ناله مکن
تو را که گفت که در روی خوب حیران باش

🎙#محمدرضاکاکائی
۱۴۰۲ خورشیدی


@hafezaneha1

Читать полностью…

سرخطِ لوحِ دلم جز الفِ قدّ‌ِ تو نیست
چه کنم؟ حرفِ دگر یاد نداد استادم

#حافظ نسخه‌های سال ۸۰۳، ۸۲۲ و ۸۲۴

شکل‌های دیگر:

نیست بر (در) لوحِ دلم جز الفِ قامتِ دوست (یار)

این بیت در نسخه‌ی ۸۰۱ نیست.

باز هم وجهِ آخوندی غالب می‌شود!

مقایسه کنید:

نیست بر لوحِ دلم جز الفِ قامتِ دوست (یار)
یک بارِ آسمانی دارد الفِ قامتِ دوست (که هر چه می‌رسد از اوست!) که بر لوحِ دلِ شاعر نقش بسته و استادم (استادِ ازل!) جز حرفِ الفِ قامتِ دوست، حرفِ دیگری به شاعر یاد نداده.

سرخطِ لوحِ دلم جز الفِ قدّ‌ِ تو نیست
لوح (مثلِ دفتر مشقِ امروزی) که سر خط می‌نویسند (الف) تا بچه‌ها بقیه‌ی خط را از روی آن مشق کنند.
شاعر، دلِ خودش را به آن لوحِ مشق تشبیه کرده که تنها «الفِ قدّ‌ِ تو» را مشق می‌کُنَد.
(مانندِ عاشقی نو آموز)

قدّ‌ِ تو؛ قد شاید همان قامت باشد امّا «قدّ‌ِ تو» بار الوهیتی و دوگانه‌ی «قامتِ دوست» یا «قامتِ یار» را ندارد!

با این که قدیمی‌ترین نسخه که این بیت را دارد؛ و دو‌ نسخه‌ی خطیِ ربع نخست قرن نهم این ضبط را دارند، مصحّحان اغلب از آن گذشته‌اند!

خودمان هم دلمان می‌خواهد انگار 🤪


سهیل قاسمی

@Setiq

Читать полностью…

▪️«تأملی در واژهٔ جبر»

به جبر خاطر ما کوش کاین کلاه نمد
بسا شکست که با افسر شهی آورد
#حافظ

امروزه واژهٔ «جبر» در فرهنگ‌های لغت معانی گوناگونی دارد؛ از جمله شاخه‌ای از علم ریاضی، زور و اجبار، و نیز مجبور و بی‌اختیار بودن انسان در اعمال و رفتار. اما «جبر» در متون کهن معنای دیگری نیز داشته است: شکسته‌بندی و بستن و ترمیم استخوان شکسته.

جبر چه بود؟ بستنِ اِشکسته را
یا بپیوستن رگی بگسسته را
#مولانا

از همین معنای اصلی، به‌صورت مجازی، معانیِ جبران کردن، اصلاح نمودن، بهبود بخشیدن و ترمیم کردن نیز پدید آمده است. از این رو، «جبر خاطر» یعنی دلجویی از کسی، برطرف کردن رنجش و اندوه او و به تعبیر دقیق‌تر، ترمیم دل آزرده و شکستهٔ او.

به روزگار سلامت، شکستگان دریاب
که جبر خاطر مسکین بلا بگرداند
#سعدی

دوای خسته و جبر شکسته کس نکند
مگر کسی که یقینش بود به روز یقین
#سعدی

«جبّار» نیز از همین ریشه است و در زبان فارسی و عربی، هم به معنای بسیار ستمگر و زورگو آمده و هم در معنای کسی که جبران و اصلاح می‌کند و بهبود می‌بخشد. مولانا در بیت زیر با بهره‌گیری از همین معنای دوگانه، «شه جبار» را چنان به کار برده که علاوه بر مفهوم ستمگری، به شغل شکسته‌بندی نیز اشاره دارد:

مثال کاسه‌های لب شکسته
به دکان شه جبار بودیم

واژهٔ «جبر» تنها یک بار در دیوان حافظ آمده و در همین بیت، همراه شدن آن با «شکست» زمینه‌ساز ایهام تناسبی ظریف شده است؛ زیرا «جبر» در «جبر خاطر» به معنای دلجویی و ترمیم خاطر است و «شکست» نیز در کنار آن، ناخودآگاه معنای شکسته و نیازمند ترمیم را به ذهن می‌آورد.
«به جبر خاطر ما کوش» یعنی در دلجویی از ما بکوش، رنجش و آزردگی خاطرمان را برطرف کن و دل شکستهٔ ما را به لطف و مهربانی التیام بخش.

در ادامه، حافظ با تصویر «کلاه نمد» و «افسر شاهی» نیز از تقابل فرودستی و فرادستی بهره می‌گیرد و حافظ به معشوق خود خاطرنشان می‌‌کند که این کلاه، با تمام کم‌ارزشی و ارزانیِ خود، تاج بسیاری از شاهان را درهم شکسته و تاج شاهان را بی‌عزت کرده است و می‌خواهد این را بگوید که فقیری چون من از بسیاری از توانگران روزگار باعزت‌تر است.

▪️پی‌نوشت
زیبایی این بیت حافظ تنها در کاربرد «جبر خاطر» خلاصه نمی‌شود؛ واژه‌ی «جبر» در اینجا با «شکست» نیز پیوندی معنایی برقرار می‌کند. «جبر» در اصل به معنای بستن و ترمیم استخوان شکسته بوده و از همین معنا، کاربرد مجازیِ آن در معنای جبران و اصلاح و سپس «جبر خاطر» به معنای دلجویی و التیام رنج درونی شکل گرفته است. بنابراین، «به جبر خاطر ما کوش» در کنار «بسا شکست» تداعی ظریفی از شکستن و ترمیم کردن پدید می‌آورد؛ گویی همان‌گونه که استخوان شکسته نیازمند جبر و ترمیم است، خاطر آزرده نیز با دلجویی و محبت التیام می‌یابد. حافظ از این هم‌نشینی معنایی بهره می‌گیرد و با آوردن «جبر» و «شکست» در یک بافت، معنای لغوی کهن واژه را در لایه‌ای تازه و عاطفی زنده می‌کند.

گردآوری و پی‌نوشت: شیرین‌ غزل

▪️منابع مورد بررسی:
➖در پیِ آن آشنا، دفتر نخست، مهندسی سخن در سروده‌های حافظ، سیدمحمد راستگو، تهران: نشر نی ۱۳۹۵. ج دوم: صص ۹۲-۹۳.
➖فرهنگ بزرگ سخن، به سرپرستی حسن انوری، تهران: سخن ۱۳۸۲، ج ۳: ص ۲۰۹۹-۲۱۰۰.
➖شرح شوق، دکتر سعیدحمیدیان، تهران: نشر قطره، ۱۳۸۹، ج ۳: ۲۰۷۲.

@hafezaneha1

Читать полностью…

▪️ «شیطان غم» یا «سلطان غم»؟
تأمل در ضبط نادری در دیوان حافظ
"بخش دوم"

سلطان غم هر آن چه تواند بگو بکن
من برده‌ام به باده‌فروشان پناه از او

متذکر می‌شوم که حافظ در جای دیگر برای رهایی از دام و شرّ "شیطان رجیم"، که می‌تواند در معنای اصلی یا مجاز از صوفیان، رقیب یا زهاد باشد، همراهی معشوق یا لطف خدا را شرط رهایی می‌داند.

ز رقیب دیو سیرت به خدای خود پناهم
مگر آن شهاب ثاقب مددی دهد سها را
....
دام سخت است مگر یار شود لطف خدا
ورنه آدم نبرد صرفه ز شیطان رجیم

▪️اما در بیت مورد بحث، اگر «شیطان غم» ضبط اصیل باشد، بیت تنها بیان گریز از غم نیست، بلکه ساختاری معنایی پیدا می‌کند که در آن «شیطان» به صفتِ «غم» درمی‌آید و پناهگاه رهایی از او نیز نه جایگاه متعارف زهد و تقوا، بلکه پناه بردن به مستی و می و میخانه و باده‌فروشان است. این ضبط، به‌ویژه با توجه به نادر بودن ترکیب «شیطان غم»، می‌تواند یکی از نمونه‌های قابل توجه در بررسی زبان رندانه و چندلایه‌ی حافظ به شمار آید.

برخی از شارحان نیز برای ترجیح «شیطان غم» به تعبیر «پناه بردن» در مصراع دوم توجه کرده‌اند و آن را با مفهوم شیطان و گریختن از او متناسب‌تر دانسته‌اند. اما این استدلال هنگامی قوت بیشتری می‌یابد که پناه بردن متوجه خدا باشد، نه «باده‌فروشان». با این حال، در منطق رندانه‌ی حافظ، همین جابه‌جایی پناهگاه می‌تواند خود بخشی از معنای بیت باشد: شاعر از «شیطان غم» نه به خدا، بلکه به میکده، پیر مغان و شراب پناه می‌برد! این نکته با بیت دیگری از حافظ نیز قابل مقایسه است:

سر خدا که عارف سالک به کس نگفت
در حیرتم که باده‌فروش از کجا شنید

در اینجا نیز باده‌فروش، برخلاف جایگاه عرفی و دینی خود، به محرم اسرار تبدیل می‌شود و حتی در مرتبه‌ای قرار می‌گیرد که از «عارف سالک» بالاتر است.

بنابراین قرار گرفتن «باده‌فروش» در جایگاه پناهگاهِ «شیطان غم» را می‌توان در امتداد همین ساختار معنایی بررسی کرد.

ـ از سوی دیگر، اگر ضبط «سلطان غم» را بپذیریم، بیت نیز کاملاً منسجم و معنادار است. در این ضبط، "غم" همچون فرمانروایی مقتدر است که عاشق را در قلمرو خویش گرفتار کرده و شاعر برای رهایی از سلطه‌ی او به باده‌فروشان پناه می‌برد.
«سلطان غم» از این حیث، با فضای رندانه و باده‌محور غزل سازگاری دارد و مهم‌تر از آن، از پشتوانه‌ی مضمون و سابقه‌ی کاربرد در شعر فارسی برخوردار است.
همچنین در ارزیابی نسخه‌ها باید احتمال انتقال یک ضبط از نسخه‌ای به نسخه‌ی دیگر را نیز در نظر داشت. کاتبان در بسیاری از موارد نسخه‌نویسی را بر اساس یک نسخه قدیمی انجام می‌دادند؛ از این‌ رو، این احتمال وجود دارد که خطای ضبط واژه از همان نسخه‌ی اول به نسخه‌های بعدی راه یافته و در چندین نسخه تکرار شده باشد.

ــ در نتیجه به زعم من، با توجه به شواهد نسخه‌شناسی و تناسب معنایی هر دو ضبط، انتخاب میان «شیطان غم» و «سلطان غم» همچنان مسئله‌ای باز است و هر یک از این دو واژه، افق معنایی متفاوتی برای بیت می‌گشاید.
«سلطان غم» از نظر مضمون و سابقه‌ی ترکیب، آشناتر و از پشتوانه‌ی ادبی روشن‌تری برخوردار است؛ اما وجود «شیطان غم» در شماری از نسخ کهن، از جمله نسخه‌ ۸۰۱، مانع از آن است که بتوان این ضبط را به‌آسانی کنار گذاشت.
از همین رو، تشخیص ضبط اصیل می‌تواند در فهم دقیق‌تر جهان معنایی این بیت مؤثر باشد، اما نمی‌توان هیچکدام را نادیده گرفت.

در پایان باید گفت: اگر «شیطان غم» ضبط اصیل باشد، با یکی از نادرترین و تأمل‌برانگیزترین ترکیب‌های شاعرانه روبه‌رو هستیم؛ ترکیبی که در آن «غم» از صورت یک حالت عاطفی فراتر می‌رود و در هیئت «شیطان» به نیرویی بدل می‌شود که شاعر، برخلاف توصیه‌ی شرعی، برای رهایی از آن به میخانه و باده‌فروشان پناه می‌برد. همین جابه‌جاییِ معنایی، می‌تواند از نمونه‌های برجسته‌ی آفرینش مضمون و بیان رندانه‌ی حافظ به شمار آید.

به قلم ✍🏼 #محمدرضاکاکائی
۱ مهرماه ۱۴۰۵ خورشیدی

▪️منابع مورد بررسی در تحقیق فوق:
ـ دیوان حافظ بر پایهٔ نسخهٔ خطی ۸۰۱، پیرایش و نگارش سهیل قاسمی، تهران: بلم، چاپ اول ۱۴۰۳، ص ۳۶۹
ـ دیوان حافظ، پرویز ناتل خانلری، تهران: خوارزمی، چاپ دوم ۱۳۶۲، ج ۲: ۸۲۶.
ـ دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ، سلیم نیساری، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۸۵، ج ۲: ۱۳۳۹-۱۳۴۰
ـ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ترجمه عصمت ستارزاده، تهران: زرین و نگاه ۱۳۶۶، ج ۴: ۲۲۳۷
ـ شرح شوق، دکتر سعیدحمیدیان، تهران: نشر قطره، ۱۳۸۹، ج ۵: ص ۳۶۷۵
ـ دیوان‌ حافظ به تحقیق مسعود فرزاد، انتشارات دانشگاه پهلوی. چاپخانه کیهان ۱۳۴۹، جلد ۲: ۱۱۰۷
ـ دیوان حافظ از نسخه قدسی، با مقدمه‌ای از علی‌اصغر حکمت و مهدی قدسی. تهران: انتشارات اشراقی. ص ۳۵۹
ـ حافظ‌نامه، بهاءالدین خرمشاهی، تهران: سروش ۱۳۸۰، ج ۲: ۱۱۳۲
ـ دیوان حافظ، خلیل خطیب‌رهبر، انتشارات صفی علیشاه، چاپ ۳۷، ۱۳۸۳: ۵۶۲

@hafezaneha1

Читать полностью…

▪️"پاسخ به پرسش زیر در گروه حافظ‌پژوهی"

ــ دوستان می‌دونید چطور منصور رو تکفیر می‌کردن؟
ــ اینکه چرا منصور می‌گفت من خدا هستم؟!

گفت آن یار کز او گشت سرِ دار بلند
جرمش این بود که اسرار هویدا می‌کرد

🎙#محمدرضاکاکائی
۱۳ آبان ماه ۱۴۰۵ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

#آنلاین‌خوانی
غزل ۴۲۶ حافظ

از خون دل نوشتم نزدیک دوست نامه
انی رایت دهرا من هجرک القیامه

دارم من از فراقش در دیده صد علامت
لیست دموع عینی هذا لنا العلامه

هر چند کآزمودم از وی نبود سودم
من جرب المجرب حلت به الندامه

پرسیدم از طبیبی احوال دوست گفتا
فی بعدها عذاب فی قربها السلامه

گفتم ملامت آید گر گرد دوست گردم
و الله ما راینا حبا بلا ملامه

حافظ چو طالب آمد جامی به جان شیرین
حتی یذوق منه کاسا من الکرامه

🎙#محمدرضاکاکائی
پیانو و آواز عربی: #مانی
سال ۱۴۰۱ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

#آنلاین_خوانی

همه می‌پرسند
چیست در زمزمهٔ مبهم آب؟
چیست در همهمهٔ دلکش برگ؟
چیست در بازی آن ابر سپید،
روی این آبی آرام بلند،
که تو را می برد
این‌گونه به ژرفای خیال

چیست در خلوت خاموش کبوترها؟
چیست در کوشش بی‌حاصل موج؟
چیست در خندهٔ جام؟
که تو چندین ساعت
مات و مبهوت به آن می‌نگری؟!

نه به ابر،
نه به آب،
نه به برگ،
نه به این آبی آرام بلند،
نه به این خلوت خاموش کبوترها،
نه به این آتش سوزنده که
لغزیده به جام،
من به این جمله نمی‌اندیشم.
........
به تو می‌اندیشم
ای سراپا همه خوبی،
تک و تنها به تو می اندیشم.
همه وقت
همه جا
من به هر حال که باشم به تو می‌اندیشم.
تو بدان این را تنها تو بدان!
تو بیا
تو بمان با من، تنها تو بمان!

جای مهتاب به تاریکی شب‌ها تو بتاب
من فدای تو، به جای همه گل‌ها
تو بخند.
اینک این من که به پای تو درافتاده ام باز
ریسمانی کن از آن موی دراز،
تو بگیر،
تو ببند!

تو بخواه
پاسخ چلچله‌ها را تو بگو
قصهٔ ابر هوا را تو بخوان
تو بمان با من، تنها تو بمان

در دل ساغر هستی تو بجوش،
من همین یک نفس از جرعهٔ جانم باقی‌ست،
آخرین جرعهٔ این جام تهی را تو بنوش!

🎙 #محمدرضاکاکائی
۱۴۰۱ خورشیدی


@hafezaneha1

Читать полностью…

#آنلاین_خوانی در دورهمی شعر و آواز
غزل ۲۹۸ حافظ

مقام امن و می بی‌غش و رفیق شفیق
گرت مدام میسر شود زهی توفیق

جهان و کار جهان جمله هیچ بر هیچ است
هزار بار من این نکته کرده‌ام تحقیق

دریغ و درد که تا این زمان ندانستم
که کیمیای سعادت رفیق بود رفیق

به مأمنی رو و فرصت شمر غنیمت وقت
که در کمینگه عمرند قاطعان طریق

بیا که توبه ز لعل نگار و خنده جام
حکایتیست که عقلش نمی‌کند تصدیق

اگر چه موی میانت به چون منی نرسد
خوش است خاطرم از فکر این خیال دقیق

حلاوتی که تو را در چه زنخدان است
به کنه آن نرسد صد هزار فکر عمیق

اگر به رنگ عقیقی شد اشک من چه عجب
که مهر خاتم لعل تو هست همچو عقیق

به خنده گفت که حافظ غلام طبع توام
ببین که تا به چه حدم همی‌کند تحمیق

🎙#محمدرضاکاکائی
۱۴۰۱ خورشیدی


@hafezaneha1

Читать полностью…

پاشیده در هم باورم از غبن انسان‌ها
آزادگی محبوس نخوت کنج زندان‌ها

خون در رگان نامه‌ها وخامه‌ها خوشید
له شد زبان چامه در دستاس دندان‌ها

باد خزان زردی به بار آرد نزاید گل
انسان نیابد آدمی از خوی حیوان‌ها

دود از نفیر نال و نای سینه می‌پیچد
زین آذرم در جان ز سوز و ساز آبان‌ها

ای چامه‌ی شیرین من در پرده‌ی ایهام
گنج گران سنگ غزل در خیل ارزان‌ها

زآنسوی آغاز آمده تا قله‌ی هستی
جاری‌ترین لطف ازل تا بعد پایان‌ها

عریان درخت‌م در صمیم لرز پائیزی
نشکسته استادی برویم بعد توفان‌ها

دردم بگفتم با طبیبی و حکیمم گفت
با درد عشقت عافیت نبود به درمان‌ها

از جان خلاصم باید و مر زهر درمانی
تا عافیت یابم خلاص از مکر و دستان‌ها

✍🎙 #محمدرضاکاکائی
موسیقی: #محسن_اونیکزی
تهران_سیزدهم آبان‌ماه۱۴۰۲خورشیدی
#من‌وشعر

Читать полностью…

«کنسرت هنرجویان آکادمی موسیقی محسن اونیکزی»

📍تهران | ۷ آبان ۱۴۰۵ | سالن سُرنا

با حضور و همراهی محسن اونیکزی در جایگاه نوازنده پیانو و رهبرارکستر و معین مؤمنی در جایگاه نوازنده سازهای کوبه‌ای

با اجرای آثار ماندگار موسیقی ایران و موسیقی کلاسیک

خوشحالم که برای اولین بار با کنسرت موسیقی بی‌کلام در کنار شما عزیزان خواهم بود، و امیدوارم در شلوغی و ناآرامی‌های این روزها، با اجرای بدونِ کلام آثار عاشقانه و فاخر موسیقی ایران و موسیقی کلاسیک جرعه‌ای طعم‌ عشق، گوارای وجودتان شود.

📌جهت تهیه بلیت :

WhatsApp :
09199954754

Telegram :
@mohsenonikzi_admin

به امید دیدار یکایک شما عزیزان🌹🙏🏻

@mohsenonikzi

Читать полностью…

#آنلاین_خوانی
غزل ۱۱۴ حافظ

همای اوج سعادت به دام ما افتد
اگر تو را گذری بر مقام ما افتد

حباب وار براندازم از نشاط کلاه
اگر ز روی تو عکسی به جام ما افتد

شبی که ماه مراد از افق شود طالع
بود که پرتو نوری به بام ما افتد

به بارگاه تو چون باد را نباشد بار
کی اتفاق مجال سلام ما افتد

چو جان فدای لبش شد خیال می‌بستم
که قطره‌ای ز زلالش به کام ما افتد

خیال زلف تو گفتا که جان وسیله مساز
کز این شکار فراوان به دام ما افتد

به ناامیدی از این در مرو بزن فالی
بود که قرعه دولت به نام ما افتد

ز خاک کوی تو هر گه که دم زند حافظ
نسیم گلشن جان در مشام ما افتد

🎙#محمدرضاکاکائی
مرداد ماه ۱۴۰۱ خورشیدی


@hafezaneha1

Читать полностью…

▪️تأملی در معنای واژهٔ «سؤال» در شعر حافظ و شاعران دیگر

واژهٔ «سؤال» در زبان فارسی، افزون بر معنای رایجِ امروزیِ آن، یعنی پرسش و جست‌وجوی پاسخ، در متون کلاسیک معنای دیگری نیز داشته است.
«سؤال» در این کاربرد به معنای درخواست، تقاضا کردن، اظهار نیاز و گاه گدایی کردن است؛ چنان‌که در فرهنگ‌های لغت نیز «سائل» به معنای گدا و نیازمند آمده است. (انوری، ۱۳۸۲، ج ۵: ۴۲۹۳)، (نفیسی، ۱۳۵۵، ج ۴: ۱۹۵۳)

ــ این کاربرد در شعر و نثر فارسی سابقه‌ای طولانی دارد. سعدی می‌گوید:
«ای خداوند نعمت، اگر شما را انصاف بودی و ما را قناعت، رسم سؤال از جهان برخاستی.»
جامی نیز «سؤال» را در معنای درخواست و گدایی به کار می‌برد:
«گویند در نیشابور عجوزه‌ای بود... از درها سؤال کردی.»

چه حاجت است که سائل کند سؤال از تو؟
به بر سؤال، کفت را مقدم است جواب
#سلمان_ساوجی

ــ با توجه به این کاربرد، معنای «سؤال» در برخی ابیات #حافظ نیز روشن‌تر می‌شود. حافظ می‌سراید:

ای پادشاه حسن خدا را بسوختیم
آخر سؤال کن که گدا را چه حاجت است

ارباب حاجتیم و زبان سؤال نیست
در حضرت کریم، تمنا چه حاجت است!

در این ابیات، «سؤال» را نمی‌توان تنها به معنای پرسش و پرسیدن گرفت. حافظ از معنای قدیمی و رایج این واژه در زبان ادبی استفاده کرده و آن را در کنار تعبیرهایی چون «گدا»، «ارباب حاجت» و «تمنا» قرار داده است. شاعر خود را نیازمند و حاجتمند می‌داند، اما می‌گوید زبانِ درخواست و گدایی ندارد و نیز در برابر انسانی کریم و بخشنده، بیان حاجت نیز چندان ضرورتی ندارد؛ زیرا کریم باید پیش از آنکه نیازمند دست طلب دراز کند، حال او را جویا شود؛ از حال او آگاه شود و نیازش را دریابد.

ــ همین معنا در بیت دیگری از #حافظ نیز دیده می‌شود:

جان بیمار مرا نیست ز تو روی سؤال
ای خوش آن خسته که از دوست جوابی دارد

در اینجا نیز «روی سؤال داشتن» را باید به معنای رویِ درخواست و تقاضا داشتن دانست. عاشقِ بیمار و رنجور می‌گوید چنان دردمند است که حتی توان و رویِ درخواست کردن از معشوق را ندارد. از این رو، خوشا به حال آن خسته‌ای که دوستی دارد تا بی‌آنکه او زبان به درخواست بگشاید، از حالش آگاه شود و پاسخ نیازش را بدهد.

▪️این کاربردِ «سؤال» اختصاص به حافظ ندارد و در دیوان شاعران دیگر نیز نمونه‌های فراوانی برای واژه‌ی سؤال در مفهوم حاجت و نیاز می‌توان یافت.

خادم او باش تا مردان ترا خدمت کنند
سائل او باش تا شاهان کنند از تو سؤال
در بیت فوق از عنصری، تقابل «سائل» و «سؤال» به‌روشنی نشان می‌دهد که مراد از «سائل» کسی است که طلب و درخواست می‌کند و سؤال، مفهوم گدایی و تقاضا کردن را به ذهن می‌رساند.

امیر معزی نیز در ستایش بخشندگی ممدوح می‌گوید:
ای جوانمردی که هست احسان تو بیش از سؤال
وی سخادستی که هست انعام تو بیش از عمان
#امیر_معزی

به که نالم ز کسانی که ز فراط طمع
به گدایان نگذارند گداییّ و سؤال؟
نان خود می‌خورم و مدحتشان می‌گویم
پس هم ایشان را از من طمع افتد بمنال
#کمال‌الدین_اسماعیلی

سؤال نیست مگر بر خزائن کرمش
سؤال نیز چه حاجت؟ که عالِم است به حال
#سعدی
کسان که تلخی حاجت نیازموده‌اند
ترش کنند و بتابند روی از اهل سؤال
همان

گفت ای داود بودم هفت سال
روز و شب اندر دعا و در سؤال
#مولانا
در بیت مولانا نیز نیز «سؤال» در کنار «دعا» قرار گرفته و معنای درخواست و طلب دارد، نه پرسش به معنای امروزی آن.

کردم سؤال بوسه به شیرینی از لبت
نبود طریق لطف که گویی جواب تلخ
#جامی

بی‌سؤال احسان به درویشان سخاوت کردن است
لب گشودن رخنه در ناموس همت کردن است
#صائب
در بیت صائب، «بی‌سؤال احسان کردن» یعنی پیش از آنکه نیازمند درخواست کند، به او بخشش کردن.

ــ بنابراین، «سؤال» در سنت ادبی فارسی تنها به معنای پرسش و طلب دانستن نیست، بلکه در بسیاری از متون، معنای «درخواست و تقاضای حاجت» دارد و در مواردی نیز به «گدایی» نزدیک می‌شود.
از این منظر، کاربرد این واژه در شعر حافظ نیز در امتداد همان سنت زبانی و ادبی قابل فهم است. به‌ویژه در بیت «ارباب حاجتیم و زبان سؤال نیست»، تقابل میان «حاجت» و «سؤال» نشان می‌دهد که حافظ از «سؤال» معنای اظهار نیاز و درخواست کردن را اراده کرده است. فهم این معنای تاریخیِ واژه، نه‌تنها به دریافت دقیق‌تر ابیات حافظ کمک می‌کند، بلکه نمونه‌ای از تفاوت میان معنای امروزی واژگان و دلالت آنها در زبان شعر کلاسیک فارسی است.
🔹و البته به پاس سپاس، خوب است یادآور شوم که واژه‌ی "سؤال" به معنی "گدایی" را پیش از آنکه در فرهنگ‌ها بخوانم، به کاربردن این واژه در محاوره را، از مادر و پدرم آموخته بودم.

✍🏼#محمدرضاکاکائی
۲۶ مهر ماه ۱۴۰۵ خورشیدی

📚منابع مورد بررسی:
ــ فرهنگ بزرگ سخن، به سرپرستی حسن انوری، تهران: سخن ۱۳۸۲، ج ۵: ۴۲۹۳.
ــ فرهنگ نفیسی. علی اکبر نفیسی با مقدمه محمدعلی فروغی. تهران: کتابفروشی خیام ۱۳۵۵، ج ۴: ۱۹۵۳

@hafezaneha1

Читать полностью…

♦️بیستم مهرماه، در تقویم رسمی ایران روز بزرگداشت خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، شاعر بزرگ ایرانی ملقب به «لسان‌الغیب»، نام‌گذاری شده است.
شاعری که غزل‌هایش پس از قرن‌ها همچنان بازتاب‌دهنده عمیق‌ترین احساسات انسانی، از عشق و رندی گرفته تا نقد ریاکاری اجتماعی است و دیوان او یکی از ستون‌های اصلی ادبیات فارسی و فرهنگ ایرانی به شمار می‌رود.
این ویدیو، غزل مشهور «آن یار کز او خانه ما جایِ پَری بود» را به تصویر می‌کشد؛ شعری که مانند بسیاری از سروده‌های حافظ، از گذرا بودن لحظات خوش و غنیمت شمردن عمر سخن می‌گوید.

@IndyPersian

Читать полностью…

▪️"به بهانه‌ی روز بزرگداشت حافظ"
«حافظ، صدای رنج و امید در روزگار پریشان»

مزاج دهر تبه شد در این بلا حافظ
کجاست فکر حکیمی و رای برهمنی؟

در روزگاری که زندگی بر مردم دشوار شده و سایه‌ی سردرگمی و ناامیدی بر جانشان افتاده است، حافظ چه چیزی برای گفتن به ما دارد؟
در این روزهای پریشان که نگرانی از فردا خواب را از چشم‌ها ربوده و خستگی بر جان مردم سنگینی می‌کند، بازخوانی شعر حافظ تنها یادآوری شکوه ادبیات فارسی نیست؛ فرصتی‌ست برای تأمل در رنج انسان و جست‌وجوی معنایی در دل آشفتگی‌های روزگار.

گنج در آستین و کیسه تهی
جام گیتی‌نما و خاک رهیم

حافظ قرن‌ها پیش، از روزگاری سخن گفته که سامان امور از دست رفته و زندگی از مدار آرامش خارج شده است:
«مزاج دهر تبه شد در این بلا حافظ»

پرسش او در مصراع بعد، از حسرتی عمیق‌تر حکایت دارد:
«کجاست فکر حکیمی و رای برهمنی؟»
کجاست آن خرد دوراندیش و تدبیر سنجیده‌ای که بتواند گره از کار فروبسته‌ی ما بگشاید و راهی به سوی روشنایی پیدا کند؟

این خرد خام به میخانه بر
تا می لعل آوردش خون به جوش

امروز نیز در سرزمین ما، بسیاری از مردم زیر بار دشواری‌های معیشت، بیم از آینده و فرسودگی ناشی از بی‌ثباتی اقتصادی، روزگار را به سختی می‌گذرانند.

ز تندباد حوادث نمی‌توان دیدن
در این چمن که گلی بوده است یا سمنی

برای آنان، فردا گاه نه افقی روشن، بلکه راهی مه‌آلود است که هر قدم در آن با تردید و نگرانی برداشته می‌شود و این رنج، تنها به دشواری گذران زندگی محدود نمی‌‌شود و فرسودگی از انتظار و ناتوانی در ترسیم چشم‌اندازی روشن نیز بر جان آدمی سنگینی می‌کند.

ببین در آینهٔ جام نقش‌بندی غیب
که کس به یاد ندارد چنین عجب زمنی

از همین روست که پرسش حافظ از مرزهای زمان می‌گذرد و در روزگار ما نیز طنین می‌اندازد؛ پرسشی درباره‌ی نبودن خرد و تدبیر در کشوری که مردمانش بیش از هر چیز به آرامش، ثبات و امید نیاز دارند، حافظ معتقد است برای به دست آوردن هر چیز ارزشمندی، حتی اگر از تو ربوده شد و به دست اهریمن افتاد؛ باید برای بازپس گرفتنش ناامید نبود و صبر ‌پیشه کرد.
اگرچه صبر تلخ است و عمر کوتاه و فانی‌ست (الصبر مر والعمر فان) اما نباید فراموش کرد که: "دائما یکسان نباشد حال دوران" و روزهای خوب نیز از راه خواهد رسید.

به صبر کوش تو ای دل که حق رها نکند
چنین عزیز نگینی به دست اهرمنی

با این‌ همه چنان‌که گفتیم؛ حافظ تنها شاعر گلایه‌کننده از روزگار نیست. در شعر او، در کنار تلخیِ واقعیت صبر، روزنه‌ای از امید نیز گشوده می‌شود:

گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید
هیچ راهی نیست کان را نیست پایان غم مخور

این ابیات را نمی‌توان صرفاً وعده‌ای قطعی برای پایان یافتن رنج‌ها دانست؛ ارزش آن‌ها در نیرویی‌ست که برای دوام آوردن به انسان می‌بخشند. حافظ از امکان دگرگونی شرایط سخن می‌گوید؛ از اینکه نباید تاریکی امروز را سرنوشت ابدی پنداشت و کلبه‌ی احزان، هرقدر هم در اندوه فرو رفته باشد، می‌تواند روزی رنگ گلستان بگیرد، پس نباید امید را از دست داد.

برآی ای آفتاب صبح امید
که در دست شب هجران اسیرم

امید در نگاه حافظ، انکار واقعیت تلخ نیست؛ ایستادگی در برابر این باور است که رنج امروز ناگزیر تا ابد ادامه خواهد یافت.

صبح امید که بد معتکف پردهٔ غیب
گو برون آی که کار شب تار آخر شد

بزرگداشت حافظ فرصتی است برای اندیشیدن به مفاهیمی که پس از قرن‌ها، هنوز با حال‌ و روز ما هم‌خوانی دارند. شاید راز ماندگاری او همین باشد که می‌توانیم دردهای زمانه‌ی خود را در آینه‌ی شعرش بازشناسیم و پرسش‌های بی‌پاسخ امروزمان را در کلامش بیابیم. در روزگار پریشانِ حالِ حاضر، ما بیش از هر چیز به خردی نیاز داریم که راه بگشاید و امیدی که نگذارد در برابر دشواری‌ها تسلیم شویم.

حافظ از پادشهان پایه به خدمت طلبند
سعی نابرده چه امید عطا می‌داری

ولی با تمام اینها چه تلخ است که پس از قرن‌ها، هنوز می‌پرسیم:

«کجاست فکر حکیمی و رای برهمنی؟»

✍🏼#محمدرضا_کاکائی
۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ خورشیدی
روز بزرگداشت حافظ

@hafezaneha1

Читать полностью…

بی تو مهتاب شبی باز از آن کوچه گذشتم
همه تن چشم شدم خیره به دنبال تو گشتم
شوق دیدار تو لبریز شد از جام وجودم
شدم آن عاشق دیوانه که بودم
در نهانخانه جانم گل یاد تو درخشید
باغ صد خاطره خندید
عطر صد خاطره پیچید
یادم آمد که شبی با هم از آن کوچه گذشتیم
پر گشودیم و درآن خلوت دلخواسته گشتیم
ساعتی بر لب آن جوی نشستیم
تو همه راز جهان ریخته در چشم سیاهت
من همه محو تماشای نگاهت
آسمان صاف و شب آرام
بخت خندان و زمان رام
خوشه ماه فرو ریخته در آب
شاخه ها دست بر آورده به مهتاب
شب و صحرا و گل و سنگ
همه دل داده به آواز شباهنگ
یادم آید تو به من گفتی از این عشق حذر کن
لحظه ای چند بر این آب نظر کن
آب آیینه عشق گذران است
تو که امروز نگاهت به نگاهی نگران است
باش فردا که دلت با دگران است
تا فراموش کنی چندی از این شهر سفر کن
با تو گفتم حذر از عشق ندانم
سفر از پیش تو هرگز نتوانم

یادم آید که دگر از تو جوابی نشنیدم
پای دردامن اندوه کشیدم
نگسستم نرمیدم
رفت در ظلمت غم آن شب و شبهای دگر هم
نه گرفتی دگر از عاشق آزرده خبر هم
نه کنی دیگر از آن کوچه گذر هم
بی تو اما به چه حالی من از آن کوچه گذشتم
✍ #فریدون_مشیری
🎙 #محمدرضاکاکائی
۲۰ شهریور۱۴۰۲

Читать полностью…

▪️«اختلاف و دگرگونیِ ضبط‌های دیوان حافظ؛ از تحولات شاعرانه و خطاهای استنساخ تا احتمال تعدیل ایدئولوژیک»

ــ در ارتباط با اختلافی که در نسخه‌های حافظ در ضبط واژه‌ها و ابیات وجود دارد، به‌ویژه در مواردی که می‌بینیم ضبطی در نسخه‌های نزدیک‌تر به زمان حافظ، رندانه‌تر و بی‌پرواتر بوده، اما در نسخه‌های متأخر به گونه‌ای تعدیل یا تغییر یافته است، می‌توان چند فرضیه را مدنظر قرار داد. نمونه‌هایی از این دست را می‌توان در بیت مورد گفت‌وگوی آقای قاسمی و اختلاف «سلطان غم» و «شیطان غم» که پیش‌تر در این کانال درباره‌ی آن گفت‌وگو شد، و نیز موارد مشابه مشاهده کرد.

ــ نخست، ممکن است برخی اختلاف‌ها از خود حافظ سرچشمه گرفته باشد. حافظ نیز مانند هر شاعر دیگری ممکن است در دوره‌های مختلف، بنا بر تحول ذوق و نگاه خود، صورت یک بیت یا واژه‌ای را تغییر داده باشد. حتی می‌توان احتمال داد که برخی از این تغییرات صرفاً ذوقی نبوده، بلکه تحت تأثیر شرایط بغرنج سیاسی، اجتماعی و مذهبی روزگار او صورت گرفته باشد. در چنین شرایطی ممکن است شاعر برای بیان همان مضمون، در دوره‌ای تعبیر صریح‌تر و بی‌پرواتری به کار برده و در دوره‌ای دیگر، بنا بر مقتضیات زمان، آن را تعدیل کرده باشد.

ــ دوم، پراکندگی اشعار و حذف، الحاق یا جابه‌جایی در فرایند گردآوری دیوان است. از آنجا که حافظ خود، دیوانش را به صورت نهایی تدوین و گردآوری نکرده است، اشعار او می‌توانسته از دفترهای شخصی، مجموعه‌های پراکنده، جنگ‌ها، تذکره‌ها و دیگر منابع گردآوری شود. در چنین فرایندی، احتمال اختلاف در ترتیب ابیات، حذف یا الحاق برخی اشعار، اختلاف در انتساب و حتی تفاوت در صورت یک بیت وجود دارد.

ــ سوم، بخشی از اختلاف‌ها می‌تواند حاصل فرایند طبیعی انتقال و استنساخ باشد؛ مانند خطای دید و خوانش، افتادن نقطه، ناخوانایی نسخه، بدخوانی واژه‌ها یا خطای حافظه. همچنین دسترسی کاتب به چند مأخذ می‌توانسته به آمیختگی روایت‌های مختلف و شکل‌گیری ضبطی تازه بینجامد.

ــ چهارم، باید دخالت ذوقی و قیاسی نساخ را نیز در نظر گرفت. کاتب ممکن است واژه‌ای نامأنوس یا معنایی دشوار را بر اساس ساختار بیت و معنای مورد انتظار، به صورتی آشناتر و روان‌تر تغییر دهد. این نوع تصحیح قیاسی لزوماً عمدی یا ایدئولوژیک نیست و می‌تواند بخشی از فرایند طبیعی انتقال متن باشد.

▪️و اما فرضیه‌ی مهم پنجم و در ارتباط مستقیم با مسئله‌ی اصلی این بحث را می‌توان احتمال تعدیل ایدئولوژیک برخی تعبیرهای حافظ، در جریان انتقال متن مطرح کرد. حافظ شاعری است که در بخش قابل توجهی از شعر خود با ریا، زهدفروشی، تظاهر دینی و سوء استفاده از زبان و نهادهای مذهبی درگیر است. از این رو، اگر در سنت انتقال دیوان، برخی تعبیرهای صریح، رندانه یا انتقادیِ او برای گروه‌هایی از کاتبان و خوانندگان نامطلوب یا مسئله‌ساز بوده باشد، نمی‌توان از پیش، احتمال تغییر یا تعدیل آنها را منتفی دانست!

این احتمال زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که با یک مورد منفرد روبه‌رو نباشیم، بلکه الگویی تکرارشونده در نسخه‌ها مشاهده کنیم: مثلاً نسخه‌ای کهن‌تر و نزدیک‌تر به عصر حافظ ضبطی صریح‌تر، رندانه‌تر یا کمتر سازگار با خوانش رسمی و مذهبی داشته باشد، اما در نسخه‌های متأخر همان ضبط یا مضمون به تعبیری محافظه‌کارانه‌تر، اخلاقی‌تر یا مذهبی‌تر تبدیل شده باشد. در چنین وضعی، مسئله دیگر صرفاً اختلاف سلیقه‌‌ی دو کاتب نیست و می‌توان پرسید آیا در مسیر انتقال متن، نوعی هموارسازیِ معناییِ متناسب با گفتمان رخ داده است یا نه؟

اهمیت این فرضیه در آن است که ممکن است تغییر فقط در یک واژه اتفاق نیفتاده باشد، بلکه در برخی موارد به تغییر جهت معناییِ بیت منجر شده باشد؛ یعنی قرائتی که در نسخه‌ی کهن‌تر ظرفیت رندانه، انتقادی یا چندلایه دارد، در نسخه‌ی متأخر به قرائتی کم‌تنش‌تر و سازگارتر با ذوق مذهبی تبدیل شود.

🔹با این حال، اگر بخواهیم تغییر یک ضبط را به فشار حاکمیت یا قشریون نسبت دهیم، صرفاً وجود فضای مذهبی و سیاسی آن دوره کافی نیست!
این فضا فقط به ما اجازه می‌دهد چنین احتمالی را مطرح کنیم؛ اما برای اثبات آن باید در نسخه‌ها شواهدی روشن و تکرارشونده پیدا کنیم. یعنی نشان دهیم که در چندین مورد، ضبط‌های رندانه و صریح‌تر در نسخه‌های کهن‌تر به تدریج جای خود را به ضبط‌هایی محافظه‌کارانه‌تر یا مذهبی‌تر داده‌اند، مانند ضبطی که آقای قاسمی به آن پرداختند و یا ضبط «شیطان غم» یا «سلطان غم»، که احتمال فرضیه‌ی پنجم را قوی می‌سازند.

از این منظر، نسخه‌های کهن به‌ ویژه ۸۰۱ و ۸۰۳، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. اگر این نسخه‌ها در موارد متعدد ضبط‌هایی رندانه‌تر و بی‌پرواتر را حفظ کرده باشند و این ویژگی در نسخه‌های متأخر کاهش یافته باشد، مقایسه‌ی نظام‌مند آنها می‌تواند شواهد قابل بررسی خوبی را برای فرضیه‌ی تعدیل ایدئولوژیک فراهم کند!

✍🏼شیرین‌ غزل

@hafezaneha1

Читать полностью…

#آنلاین_خوانی

تضمین غزل ۳۵۴ حافظ
غزل ۳۵۴ حافظ

گریبان‌چاک و لولی‌وش اگر آن یار شیرینم
نهد پایی به چشمانم خرامد خوش به بالینم
نهم لب بر لبش گویم که ای آهوی مشکینم
«به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم
بیا کز چشم بیمارت هزاران درد برچینم»

از آن‌دم کآمدم اول چو عشقت نقد جانم داد
دلم را خانه‌ات کردی و مادر چون مرا می‌زاد
به لب بشکفت شیرین‌نوش نامت تا زدم فریاد
«الا ای همنشین دل که یارانت برفت از یاد
مرا روزی مباد آن‌دم که بی یاد تو بنشینم»
                       ➖➖➖
به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم
بیا کز چشم بیمارت هزاران درد برچینم

الا ای همنشین دل که یارانت برفت از یاد
مرا روزی مباد آن دم که بی یاد تو بنشینم

جهان پیر است و بی‌بنیاد از این فرهادکش فریاد
که کرد افسون و نیرنگش ملول از جان شیرینم

ز تاب آتش دوری شدم غرق عرق چون گل
بیار ای باد شبگیری نسیمی زان عرق چینم

جهان فانی و باقی فدای شاهد و ساقی
که سلطانی عالم را طفیل عشق می‌بینم

اگر بر جای من غیری گزیند دوست حاکم اوست
حرامم باد اگر من جان به جای دوست بگزینم....

تضمینی از غزل ۳۵۴ حافظ
غزل ۳۵۴ حافظ
🎙#محمدرضاکاکائی
۱۴۰۲ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

#آنلاین_خوانی
غزل ۲۶۰ حافظ

ای سرو ناز حسن که خوش می‌روی به ناز
عشاق را به ناز تو هر لحظه صد نیاز

فرخنده باد طلعت خوبت که در ازل
ببریده‌اند بر قد سروت قبای ناز

آن را که بوی عنبر زلف تو آرزوست
چون عود گو بر آتش سودا بسوز و ساز

پروانه را ز شمع بود سوز دل ولی
بی شمع عارض تو دلم را بود گداز

صوفی که بی تو توبه ز می کرده بود دوش
بشکست عهد چون در میخانه دید باز

از طعنهٔ رقیب نگردد عیار من
چون زر اگر برند مرا در دهان گاز

دل کز طواف کعبه کویت وقوف یافت
از شوق آن حریم ندارد سر حجاز

هر دم به خون دیده چه حاجت وضو چو نیست
بی طاق ابروی تو نماز مرا جواز

چون باده باز بر سر خم رفت کف‌زنان
حافظ که دوش از لب ساقی شنید راز

🎙#محمدرضاکاکائی
۱۴۰۲ خورشیدی

@hafezaneha1

Читать полностью…

▪️ «شیطان غم» یا «سلطان غم»؟
تأمل در ضبط نادری در دیوان حافظ
"بخش نخست"

سلطان غم هر آن چه تواند بگو بکن
من برده‌ام به باده‌فروشان پناه از او

حافظ «غم» را گاه به معنای غم روزگار و گرفتگی خاطر به کار می‌برد و مخاطب را به رهایی از آن و روی آوردن به شادی و باده فرامی‌خواند:
غم زمانه که هیچش کران نمی‌بینم
دواش جز مِی چون ارغوان نمی‌بینم
....
اگرنه باده غم دل ز یاد ما ببرد
نهیب حادثه بنیاد ما ز جا ببرد

اما «غم» در شعر او معنایی دیگر نیز دارد: «غم عشق»؛ غمی شاد و کمال‌بخش که ریشه در سنت عاشقانه‌ی شعر فارسی دارد. مفهوم «غم شاد» از نیمه‌ی دوم قرن پنجم، به‌ویژه با سنایی، جایگاهی جدی در غزل فارسی یافت:
بندگان‌اند لیک آزادند
غمگنان‌اند و با غمش شادند

در این نگاه، غم و شادی دو روی یک تجربه‌اند؛ شادیِ اصیل از غم، بی‌بهره نیست و عمیق‌ترین غم نیز لزوماً از شادی تهی نیست. عشق نیز در همین معنا، «شکل دگر خندیدن» و گونه‌ای دیگر از «گریستن» است و عاشق حتی در فراق نیز در ژرفای وجود خویش با عشق شادمان است.

گر دیگران به عیش و طرب خرمند و شاد
ما را غم نگار بود مایه سرور
#حافظ

زیر شمشیر غمش رقص‌کنان باید رفت
کآن که شد کشته‌ی او نیک سرانجام افتاد
#همان

غم شربتی ز خون دلم نوش کرد و گفت
این شادی کسی که در این دور خرم است
#سعدی

▪️ "سلطان غم"
یکی از مضامین موجود از «غم» در شعر فارسی، ترکیب «سلطان غم» است که به نظر می‌رسد یکی از نخستین کاربردهای آن در بیت سلمان ساوجی دیده می‌شود:
بندگان دارد بسی سلطان غم
لیک چون من بند فرمانیش نیست

سپس حافظ، نسیمی و شاعرانی چون عرفی نیز از این مضمون بهره برده‌اند. و اما حافظ تنها در یک بیت از غزل ۴۱۳ این تعبیر را به کار برده است:
سلطان غم هر آن چه تواند بگو بکن
من برده‌ام به باده‌فروشان پناه از او

ترکیب «سلطان غم» در برخی نسخ کهن دیوان حافظ به صورت «شیطان غم» نیز ضبط شده است؛ ضبطی نادر و تأمل‌برانگیز که پرسش‌هایی درباره‌ی اصالت آن پدید می‌آورد.

ـ نسخه ۸۰۱: شیطان غم
ـ نسخه‌۸۰۳: سلطان غم

ـ در دفتر دگرسانی‌های نیساری نیز وجه «شیطان غم» دیده می‌شود که در ۱۸ نسخه از ۳۴ نسخه‌ای که این بیت را دارند، آمده است: ۱۴-۸۱۳، ۸۱۶، ۸۱۸، ۸۴۳، ۸۴۹، ۸۵۵، ۸۶۳، ۸۶۴، ۸۶۶، ۸۶۷، ۸۷۴، ۸۷۵، ۸۸۹، ۸۹۳، ۸۹۴، ۸۷۴؟ و دو نسخه‌ی بی‌تاریخ.
«سلطان غم» در ۱۶ نسخه آمده است: ۸۱۳، ۸۲۲، ۸۲۳، ۸۲۴، ۸۲۵، ۸۲۷، ۸۳۴، ۸۵۴، ۸۵۸، ۸۶۴، ۸۹۳، قم ۸۹۴، پن ۸۹۴، ۸۹۸ و دو نسخه‌ی بی‌تاریخ.
ـ در تصحیح دکتر خانلری نیز «شیطان غم» ضبط شده است:
«شیطان غم»: ۸۱۳، ۸۱۶، ۸۱۸.
«سلطان غم»: در ۶ نسخه از ۹ نسخه‌ای که این غزل را دارند: ۸۱۳، «ز» نیمه‌ی قرن نهم، ۸۲۲، ۸۲۴، ۸۲۵ و ۸۲۷.

ـ خرمشاهی، عیوضی، چاپ قدسی، جلالی نائینی و نذیر احمد: «سلطان غم»
ـ سودی، مسعود فرزاد و پژمان: «شیطان غم».

ــ چنان‌که می‌بینیم، ضبط «شیطان غم» در شماری از نسخ کهن، از جمله برخی از اقدم نسخ، وجود دارد و از این نظر نمی‌توان آن را صرفاً ضبطی متأخر و حاصل تصحیف یا تغییر کاتبان دانست. از سوی دیگر، در بررسی‌ای که انجام داده‌ام، تاکنون شاهد دیگری از ترکیب «شیطان غم» در آثار شاعران پیش از حافظ نیافته‌ام.(اگر دوستان شاهدی بر کاربرد این ترکیب در شعر پیش از حافظ دارند، ارائه‌ی آن می‌تواند در داوری درباره‌ی این ضبط بسیار راهگشا باشد.)

▪️ «شیطان غم»
از نظر معنایی، هر دو ضبط قابل تأمل‌اند. حافظ بارها از غم روزگار و غم دنیای دون سخن گفته و از رنج و خون‌جگریِ ناشی از آن یاد کرده است:
غم دنیی دنی چند خوری باده بخور
حیف باشد دل دانا که مشوش باشد

اما «شیطان غم» از حیث معنایی ظرفیت دیگری نیز دارد. شیطان در فرهنگ دینی و ادبی، چهره‌ها و کارکردهای گوناگونی می‌یابد و می‌تواند در هیئت دیو آز، تهمت، دروغ، وسوسه و حتی غم ظاهر شود. از این منظر، «شیطان» نیرویی فراتر از «سلطان» است؛ زیرا سلطان در جهان انسانی و مادی جای می‌گیرد، حال آنکه شیطان در قلمرو باور دینی، نیرویی است که انسان از شرّ او و اعمالش به خدا پناه می‌برد!در این صورت، تعبیر «شیطان غم» در شعر حافظ معنایی تأمل‌برانگیز پیدا می‌کند. او، برخلاف الگوی معمولِ پناه بردن از شیطان به خدا:
ای دل بیا که ما به پناه خدا رویم
زآنچ آستین کوته و دست دراز کرد

در برابر «شیطان غم» به میکده و باده‌فروش پناه می‌برد!
دی پیر می فروش که ذکرش به خیر باد
گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد

در این جابه‌جاییِ آگاهانه، اگر ضبط «شیطان غم» را اصیل بدانیم، از نکات مهم و قابل تأمل در جهان‌بینی رندانه‌ی حافظ است؛ زیرا شاعر، در پرده‌ی ابهام و با آفرینش ترکیبی بدیع، مفهومی که در سنت دینی مایه‌ی پناه‌جویی به خداست (اعوذ بالله من الشیطان الرجیم) را به قلمرو میخانه و شراب می‌کشاند.
این نوعی چالش رندانه با باور دینی و در عین حال از جلوه‌های برجسته‌ی شجاعت حافظ در مضمون‌آفرینی است.

@hafezaneha1
ادامه مطلب⬇️

Читать полностью…