1314
مجموعه مقالات و یادداشتهایی پیرامون میراث اسلام و ایران. https://www.kateban.com
🔸تحقيق غير علمي من شرح الإشارات والتنبيهات للأرموي
🔹حمید عطائي نظري
ملخّص البحث:
تعتبر النصوص العلمية القديمة لعلماء المسلمين تراثاً وأثراً علميّاً قيّماً ومفيداً، فيجب أن يكون تحقيقها بأيدي من هو أهلٌ لها، لتكون في متناول يد الباحثين بتحقيقات علمية صحيحة ودقيقة. وسنتناول في هذه العجالة عدداً من الأصول والمعايير العامّة التي يجب أن تتوفّر في التحقيقات العلمية، وتوضيح أهم الفوارق بينها وبين التحقيقات غير العلمية، ومن ثمّ نقوم بتعريف وتقييم التحقيق الذي قام به الشيخ عمّار التميمي لشرح الإشارات لسراج الدين الأرموي (ت 682هـ)، ونحاول من خلال هذه الدراسة والتقييم أن نوضّح أنّ التحقيق الذي قام به الشيخ عمّار التميمي من شرح الإشارات للأرموي عبارة عن تحقيق خاطئ وفيه العديد من العثرات، حيث لم تتمّ فيه بشكل دقيق وكامل رعاية أيّ أصل من أصول وقواعد التحقيق العلمي للنصوص، ولذلك فإنّ الكتاب المذكور لا بدّ وأن يحقّق ويطبع من جديد.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5508
@kateban
🔸كتاب أخلاق ناصري وترجمته العربية القديمة والمعاصرة
🔹حمید عطائي نظري
الملخّص:
كتاب أخلاق ناصري هو أحد المؤلّفات القيّمة المعروفة للعالم المعروف وصاحب العلوم والفنون الخواجة نصير الدين الطوسي (ت 672هـ)، حيث يحتلّ هذا الكتاب مكانة مهمّة، ويعتبر في عداد أهمّ النصوص المدرسية الكلاسيكية الإسلامية وأبرزها مكانة في علم الأخلاق والحكمة العملية. وقد ترجم ركن الدين الجرجاني (كان حيّاً سنة 728هـ) هذا الكتاب للّغة العربية لأهمّيته وتيسيراً لطالبيه من أبناء العربية. وقد تمّ تصحيح تعريب الجرجاني هذا والذي جاء تحت عنوان: الأخلاق النصيرية في تعريب الأخلاق الناصرية من قبل الدكتور يُب لَمير (Joep Lameer) وتمّت طباعته ونشره سنة (2015م). وقبل طباعة هذه الطبعة من الكتاب ببضع سنين قام أحد المحقّقين اللبنانيّين باسم الدكتور محمّد صادق فضل الله بترجمة كتاب أخلاق ناصري إلىٰ العربية مرّة أخرىٰ وقد تمّت طباعته ونشره في لبنان في سنة (1429هـ). وسنتطرّق في مقالنا هذا إلىٰ وصف هاتين الترجمتين ـ القديمة والحديثة ـ والمقارنة بينهما.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5505
@kateban
🔸 آیا در کتابخانه ملی ایران، دوره تیموری را میشناسند؟
🔹 سید محمدحسین حکیم
اخیراً صفحه معرفی اداره کل خطی و کتب نادر در وبگاه کتابخانه ملی ایران بروز شده و در بخشی از آن فهرستی از نفیسترین و مهمترین نسخههای آن جا ارائه شده است. من که از سر تفنّن گذارم به این صفحه افتاده بود، با خواندن نوشتههای آن شگفتزده شدم و افزون بر شناخت نسخههای نفیس کتابخانه ملی، افقهای جدیدی در دانش تاریخ به رویم گشوده شد. از جمله درباره زمان حکومت سلسله تیموریان.
باری مدیران اداره کل کتب خطی و نادر در معرفی یکی از نسخهها چنین نوشتهاند: «شاهنامه کامل که در قرن هشتم در اواخر دوره تیموری و اوایل دوره صفوی کتابت شده است».
متن کامل این یادداشت را در کاتبان بخوانید:
https://hakim.kateban.com/post/5503
@kateban
🔸نظرة علىٰ طبعة تفتقد للخبرة العلمية في تحقيق كتاب الذخيرة للسيّد المرتضىٰ
🔹حميد عطائي نظري
الملخّص:
يتناول هذا المقال نقداً علميّاً للتحقيق المنشور لكتاب الذخيرة للشريف المرتضى، والذي يُعد من أبرز النصوص الكلامية في مدرسة بغداد الإمامية. يشير الباحث فيه إلى ضعف المنهجية التحقيقية المتّبعة في هذه الطبعة، والتي تفتقر إلى الخبرة التخصّصية المطلوبة، مما أدّى إلى وقوع تصحيفات وأخطاء عديدة شوّهت المعنى وأضعفت القيمة العلمية للنص. ويُركّز المقال على أهمية الاستفادة من التشابه الكبير بين نصوص مدرسة بغداد الكلامية - لا سيما بين مصنّفات الشريف المرتضى والشيخ الطوسي - في تصحيح العبارات الغامضة أو المحرّفة، مقترحاً منهجاً بديلاً يعتمد على المقارنة بين النصوص المنتمية للمنظومة الكلامية ذاتها. كما يبرز المقال الحاجة الملحّة إلى تعزيز النقد الجادّ والمنهجي في مجال تحقيق التراث، ويدعو إلى التخصّص والانضباط العلمي في هذا المضمار، محذّراً من النتائج السلبية التي تترتّب على التساهل أو العشوائية في نشر النصوص التراثية.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5499
@kateban
▪️مجالس کاتبان (۱۶) برگزار میشود.
🔹نقش ابن سکون در انتقال میراث امامی
🔸سید محمدجواد شبیری زنجانی
🔸شیخ قیس بهجت العطار
🔸سید محمدحسین حکیم
▫️پنجشنبه ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ ش.، ساعت ۲۰:۰۰
▫️قم، میدان رسالت، ابتدای خیابان سمیه، پلاک ۱۵
▫️بنیاد محقق طباطبائی، تالار میرزا عبدالله افندی
شرکت برای عموم آقایان و خانمها آزاد است.
@mtiforg
@kateban
🔸مُناوی در پاریس!
🔹حمید عطائی نظری
عبدالرؤوف مُناوی (952 – 1031 ه.ق.) مُحدّث و فقیه و ادیب شهیر مصری، نویسندۀ کتابی ارجمند است در شرح اصطلاحات متداول در علوم اسلامی به نام التوقیف علی مهمّات التعاریف. او در این کتاب با بهرهگیری از آثاری چون کتاب التعریفاتِ جرجانی (د: 816 ه.ق.) به شرح و تعریف حدود سه هزار اصطلاح رایج در علوم مختلف اسلامی پرداخته است. در دانشنامۀ جهان اسلام و نیز دانشنامۀ زبان و ادب فارسی ذیل مدخل «التعریفات» عباراتی مُشَوّش و مغشوش دربارۀ این دو کتاب بیان شده است با این مضمون که «عبدالرّئوف مناوی کتاب التعریفات جرجانی را با عنوان التّوقيف على مهمّات التعريف در پاریس چاپ کرده است»! در تصحیح این عبارت باید گفت که:
۱) آشکارا کتاب التّوقيف على مهمّات التعاريف اثر متمایز و مستقلّی است از کتاب التعریفات جرجانی و عین همان نیست.
۲) عبدالرؤوف مُناوی عمر خویش را در قاهره گذرانده بوده است و هیچگاه در پاریس نبوده تا بتواند کتابی را حدود چهارصد سال پیش در آنجا چاپ کند.
۳) مُناوی نویسندۀ التّوقيف على مهمّات التعاريف بوده و نه مصحّح یا طابع آن.
۴) کتاب التّوقيف على مهمّات التعاريف اصلاً در پاریس چاپ نشده است.
دنباله نوشته را در کاتبان بخوانید:
https://ataeinazari.kateban.com/post/5478
@kateban
🔸إطلالة علىٰ المدوّنات الكلامية:
نهج المسترشدين في أصول الدين للعلّامة الحلّي وشروحه
🔹 حميد عطائي نظري
المدخل:
(اطلالة علىٰ المدوّنات الكلامية) هو عنوان شامل أطلقتُه علىٰ مجموع سلسلة من المقالات تتناول دراسة التراث الكلامي وإعادة قراءته. ونسعىٰ في هذه السلسلة من المقالات أن نعرّف النصوص الكلامية المهمّة لمختلف الفرق الإسلامية ـ وخاصّة المذهب الشيعي ـ وأن ندرس مختلف جوانبها. ومن الواضح أنّ معرفة المصادر الكلامية والتعرّف علىٰ مميّزات وخصوصيّات كلّ واحد منها يعتبر من المقدّمات المهمّة في عالم التحقيق في مجال علم الكلام. وفضلاً عن تقديم المعلومات الأوّلية التي تتناول خصوصيّات هيكلية الكتب الكلامية ومضامينها في هذه السلسلة من المقالات فإنّ غاية ما نروم إليه في هذه السلسلة هو خصوص تبيين وتقييم التحقيقات والتصحيحات المختلفة التي تناولت تلك الكتب. ويعود هذا الاهتمام الخاصّ بتبيين وتقييم هذه التحقيقات إلىٰ حقيقة مفادها: إنّ الباحث في النصوص الكلامية لابدّ وأن يتعرّف علىٰ الطبعات والتحقيقات المختلفة لتلك النصوص ليستفيد من أفضلها في أبحاثه الكلامية.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5474
@kateban
▪️مجالس کاتبان (۱۵) برگزار میشود.
🔹کامیابیها و ناکامیهای حزین
🔹بررسی میراث موجود و مفقود حزین لاهیجی
🔸دکتر هومن یوسفدهی
(پژوهشگر نسخ خطی و مصحح متون کهن، رئیس اداره کل نسخ خطی کتابخانه ملی)
▫️پنجشنبه ۲۹ آذر ۱۴۰۳ ش.، ساعت ۱۹:۰۰
▫️قم، میدان رسالت، ابتدای خیابان سمیه، پلاک ۱۵
▫️بنیاد محقق طباطبائی، تالار میرزا عبدالله افندی
شرکت برای عموم آقایان و خانمها آزاد است.
@mtiforg
🔸ارزشيابیهای رجالی و خصائص نفسانی رجاليون
🔹محمدباقر ملکیان
در بحث از مدرک حجيت قول رجاليون، مباحث بسياری مطرح شده است، و البته هنوز بسياری از مسائل مغفول مانده است. از جمله مسائلی که در اين بحث مطرح است و بايد بدان توجه داشت، اجتهادی بودن بسياری از جرح و تعديلهای رجاليون است. شيعه و سنی بودن عالم رجالی هم تفاوتی در اين امر ندارد.
در اين اجتهاد، امور متعدّدی دخيل است، که از جمله آنها میتوان به مسائل اجتماعی و فرهنگی و حتی خصائص و خلق و خوهای نفسانی جارح و معدّل اشاره کرد.
خلق معرفت علمی و سرنوشت اين معرفت در جامعه علمی هميشه تحت تأثير ساختارهای فرهنگی و اجتماعی قرار داشته است، و روانشناسان اجتماعی علم به مطالعه کم و کيف اين تأثيرات پرداختهاند (روان شناسی اجتماعی علم، ص 88). سيمونتون از راه تحليل دادههای تاريخی و آرشيوی نشان داده است که عواملی همچون اسانيد و الگوها، جنگ، خيزشها يا ثبات سياسی، به چه ترتيبی میتوانند خروجی علم را تحت تأثير قرار دهند. (روان شناسی اجتماعی علم، ص 89)
دنباله نوشته را در کاتبان بخوانید:
https://malekian.kateban.com/post/5453
@kateban
🔸 برهان الصدِّيقين عند متكلّمي الإماميّة
🔹 حميد عطائي نظري
🔸 تعريب وتلخيص: هاشم مرتضى
لقد تطرّقت كثيرٌ من الدراسات في برهان الصديقين، إلى نشأته وتطوّره في الفلسفة الإسلاميّة، وأمّا تاريخه في علم الكلام فلم يُعتنى به بنحوٍ جيّد، وسنحاول هنا بعد تعريف برهان الصدِّيقين بيان التحوّلات التي شهدها هذا البرهان عند متكلّمي الإماميّة إلى عصر الملّا صدرا (ت 1050هـ). وتبيّن هذه الدراسة كيفيّة إسهام المتكلّمين في تطوير هذا البرهان وتكثيره وتحوّله في تلك المدّة، وإنّهم تمكّنوا من إعطاء تقارير جديدةٍ وبديعةٍ له، وأسهموا في تقويته وتحكيمه.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5439
@kateban
🔸 إطلالة علىٰ مراحل الفكر الكلامي ومدارسه
عند الإمامية في القرون الهجرية الوسطىٰ
🔹 حمید عطائي نظري
لم يكن علم الكلام خلال مسيرته التاريخية عند الإمامية علىٰ منوال ونسق واحد، وقد طرأت عليه الكثير من التطوّرات شملت مختلف جوانبه. وقد تأثّر متكلّمو الإمامية في مختلف المراحل بالعديد من المدارس الفكرية، وخاصّة بالمدارس المهمّة في الحضارة الإسلامية آنذاك، ونخصّ بالذكر منها مدرسة الكلام المعتزلي والأشعري وفلسفة ابن سينا والحكمة الفلسفية للملّا صدرا، حيث عرضوا للمعتقد الديني الشيعي مناهج كلامية متميّزة. إنّ معرفة المدارس الكلامية ومختلف النزعات الموجودة في علم الكلام عند الإمامية هي من أولويّات ما يحتاجه التحقيق الدقيق في هذا العلم، ولا يوجد لحدّ الآن تقسيم وتصنيف واضح يكون مبيّناً للمناهج والنزعات المختلفة الموجودة في تاريخ كلام الإمامية، ويكون كذلك مقبولاً ومُتّفقاً عليه من قِبَل المحقّقين في هذا المجال. ولم نألُ جهداً لأن نقدّم في بحثنا هذا مقترحاً في شأن تصنيف المراحل والمدارس الكلامية عند الإمامية.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5428
@kateban
🔸 دستنویسی کهن از مثنوی معنوی متعلق به کتابخانه علامه محمد قزوینی: سرگذشت، تاریخ کتابت، تزئینات، ارزیابی
🔹 سید محمدحسین حکیم
حمد قزوینی دستنویسی کهن از مثنوی معنوی مورخ ۷۱۵-۷۱۶ق در تملّک داشت که کمی پیش از مرگش در ۱۳۲۸ش آن را به کتابخانه ملی ایران فروخت (شماره ۱۲۳۲۶، شماره ۲۳۲۶/ ف قدیم). در این مقاله از چهار منظر این نسخه بررسی شده است...
متن کامل را در حلقۀ کاتبان بخوانید:
https://hakim.kateban.com/post/5425
@kateban
🔸 انتشار ششمین اثر از مجموعۀ «مطالعات ایرانی - اسلامی»:
🔸 کتاب درآمدی بر شناخت دین و فرهنگ زَردُشتی تألیف جویا جهانبخش
🔹 حمید عطایی نظری
درآمدی بر شناخت دین و فرهنگ زَردُشتی اثری است محقّقانه و متتبّعانه که نویسنده در آن بهنحوی درخور، جوانب گوناگونِ مهمِّ تاریخی و دینی و فرهنگی کیش زَردُشتی را کاویده است و پژوهشی ارزنده و آموزنده را برای علاقهمندان به این حوزۀ مطالعاتی به ارمغان آورده. نگارندۀ این کتاب کوشیده است گزارشی درآمدگونه و در عین حال فراگیر و نکتهپردازانه از سرگذشت و سرشت کیش زردشت و فراز و فرودهای آن در ایرانزمین از روزگار دیرین تا دوران حاضر ارائه نماید و بهطور ویژه، باورداشتها و رسوم باورمندان به این دین کهن را از چشمانداز اسلامی و در سنجش با عقائد و احکام و سنن مسلمانان مورد مداقّه و ارزیابی قرار دهد. گستردگی و تنوّع موضوعات مورد بحث دربارۀ کیش زَردُشتی، گزینش رویکرد تاریخی و انتقادی در بررسی مسائل، و ارائۀ تقریری مستند و علمی از میراث مکتوب و عقیدت و شریعت دین زَردُشتی از جمله امتیازات این اثر دانشورانه است.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5426
@kateban
🔸الكلام الشيعي و حِوَارِيّات الكلام المعتزلي (ملاحظات في مسألة تأثّر الكلام الإمامي بالكلام المعتزلي)
🔹حمید عطائی نظری
يعتبر موضوع ارتباط الكلام الإمامي بالكلام المعتزلي ونسبته اليه واحداً من أهمّ المواضيع إثارة للجدل في تاريخ الكلام الشيعي، وبالخصوص موضوع تأثّر الكلام الإمامي بالكلام المعتزلي؛ فقد تناولت كلّ من المصنّفات الكلامية وكتب الملل والنحل وكتب التراجم القديمة مختلف الآراء في خصوص علل وأسباب هذا الأمر، هذا وإنّ بعض الدراسات قد تناولت هذا الموضوع بالخصوص، حيث تطرّقت إلىٰ العديد من الأقوال والآراء القديمة في هذا الشأن، فلا حاجة لنا إلىٰ تناولها مرّة أخرىٰ في بحثنا هذا، ولكن أودّ أن أشير هنا باختصار إلىٰ ما توصّلت اليه بعض الدراسات التي تناولت هذا الموضوع في العقود الأخيرة، ثمّ أشير إلىٰ رأيي من خلال مجموع ما استنتجته في هذا الخصوص.
دنبالۀ این مقاله را در کاتبان بخوانید:
https://ataeinazari.kateban.com/post/5424
@kateban
🔸 نسخهای کهن از کتاب من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق مورخ ۵۷۹ق
🔹 سید محمدحسین حکیم
کهنترین نسخه تاریخدار کتاب من لا یحضره الفقیه نسخهای از جلد دوم این کتاب است که کتابتش در یکشنبه ۶ محرم ۵۷۴ق به پایان رسیده است. این نسخه به صورت عکسی منتشر شده و در شماری از تحقیقات اخیر از آن استفاده شده است.
اما نسخه مهم دیگری از کتاب من لا یحضره الفقیه موجود است که تاکنون به شایستگی معرفی نشده و از آن استفاده نشده است. نسخهای که محمد بن بندار بن محمد آن را در سال ۵۷۹ق از روی نسخهای مورخ ۳۹۵ق کتابت کرده بود. این نسخه در اصل شامل دو جلد اول کتاب بود، که در زمانی نامشخص آن را به دو پاره تقسیم و در دو مجلد جدا صحافی کردند و هر یک از این مجلدات سرنوشتی متفاوت یافت...
دنبالۀ این مقاله را در کاتبان بخوانید:
https://hakim.kateban.com/post/5422
@kateban
🔸محمد عابد الجابری و نقد عقلانیت عربی
🔹حمیدرضا تمدن
چکیده:
بررسی میراث مکتوب عربی-اسلامی(تراث) و نسبت آن با دنیای معاصر، از قرن نوزدهم میلادی و همزمان با دوران بیداری عربی(عصر النهضة) به یکی از مسائل محوری اندیشه در جهان عرب بدل شد. این مسئله که ابتدا جنبهای فرهنگی-معرفتی داشت، بهسرعت با دغدغههای سیاسی درباره علل پیشرفت غرب و واپسماندگی مسلمانان گره خورد و به شکلگیری دوگانه «سنت-مدرنیته» (اصالت-معاصرت) انجامید. در پاسخ به این وضعیت، رویکردهای متفاوتی ظهور کرد: از جریانهای هویتگرا و اصلاحگران دینی (چون طهطاوی و عبده) که میراث را نیازمند بازنگری میدیدند، تا تاریخنگاری اندیشه (مانند احمد امین و عبدالرحمن بدوی) و خوانشهای ایدئولوژیک (سلفی، لیبرال، مارکسیستی) که بهویژه پس از شکست ۱۹۶۷ شدت گرفت.
در این میان، محمد عابد الجابری با طرح پروژه «نقد عقل عربی»، گذاری مهم از نقد محتوای میراث به نقد بنیانهای معرفتی و سازوکارهای تولید اندیشه در فرهنگ عربی-اسلامی را رقم زد. او ساختار عقل عربی را متشکل از سه نظام معرفتی متعارض تحلیل کرد:
۱) نظام بیانی، مبتنی بر متن (قرآن و سنت) و زبان عربی، که بر علوم نقلی و کلامی حاکم است و سازوکار اصلیاش قیاس فقهی و کلامی است؛ ۲) نظام عرفانی، ریشهدار در هرمسیگری و گنوستیسیسم پیشااسلامی، که بر کشف و شهود و تأویل باطنی تأکید دارد و در فلسفه مشرقی (فارابی، ابنسینا)، تصوف و تشیع (بهویژه اسماعیلیه) تجلی یافته و از منظر جابری «عقل مستعفی» است؛ ۳) نظام برهانی، مبتنی بر عقلانیت ارسطویی و استدلال منطقی، که در فلسفه اسلامی بهویژه در اندیشه فیلسوفان مغرب عربی (ابن رشد) به اوج رسید اما در برابر دو نظام دیگر در حاشیه ماند. جابری چیرگی دو نظام بیان و عرفان را عامل اصلی انحطاط و زوال عقلانیت در جهان عرب میداند و راه برونرفت را در احیای نظام برهانی میجوید. تحلیل او ضمن نقد نگاه شرقشناسانه، خود به دلیل جانبداری از عقلانیت مغربی در برابر مشرقی، متأثر از گرایشهای ایدئولوژیک (ناسیونالیسم عربی) دانسته شده است. نویسنده در این مقاله ابتدا خلاصهای از اندیشههای جابری ارائه کرده و دست آخر به این نتیجه رسیده است که هم پروژه نقد عقلانیت عربی و هم طرحهای مشابه که سبب پدید آمدن مصلحان دینی در جهان عرب شد، در تشخیص درد و درمان جوامع اسلامی به خطا رفتهاند و بر عوامل اقتصادی و اجتماعی چشم پوشیدهاند.
https://tamaddon.kateban.com/post/5506
@kateban
🔸كتاب المعتمد للملاحمي وتحقيقه غير المعتمد
🔹حمید عطائی نظری
الملخّص:
يعتبر كتاب المعتمد في الأصول تأليف ركن الدين محمود الملاحمي الخوارزمي (ت 536ه.ق.) المتكلّم المعتزلي المعروف في عداد الكتب الكلامية المفصّلة والقيّمة للمعتزلة، وقد تمّ قبل بضع سنين طباعة نسخة محقّقة ومنقّحة منه بجهود واهتمام المحقّق المعروف في التراث الإسلامي ويلفرد مادلونغ. وقد تناولنا في مقالنا هذا تعريف ونقد تحقيق هذا الكتاب ومناقشته، بعد الإشارة إلىٰ مقام الملاحمي وكتبه الكلامية في التراث المعتزلي، وبيان مختلف الوجوه التي تبيّن أهمّية هذا الكتاب. وبعد مراجعة التحقيق المشار إليه من خلال البحث والتدقيق فيه يتّضح وجود العديد من الأخطاء والعثرات الجمّة في عملية تحقيق وطبع هذا الكتاب، ممّا يؤكّد علىٰ ضرورة إعادة النظر فيه وإعادة تحقيقه مرّة أخرىٰ بدقّة.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5504
@kateban
🔸اهتمام ناتمام: ارزیابی انتقادی ویراست مجموعه رسائل خواجه نصیرالدّین طوسی
🔹حمید عطائی نظری
چکیده:
با وجود مقام علمی ممتاز و بیهنباز نصیرالدّین طوسی تاکنون اهتمام درخور توجّهی نسبت به اِحیا و ارائۀ شایستۀ آثار ارزندۀ وی صورت نگرفته است و بسیاری از نگاشتههای او هنوز در قالب ویراستهای انتقادیِ دقیق انتشار نیافته است. در نوشتار حاضر ویراست مجموعهای از مکتوبات و مکاتبات طوسی که زیر عنوان أجوبة المسائل النصیریّة به اهتمام مرحوم شیخ عبداللّه نورانی تصحیح و منتشر شده است مورد نقد و بررسی قرار میگیرد. عدم استفاده از نسخههای متعدّد و معتبر، ضبطهای غلط، افتادگیها و خطاهای حروفنگاشتی از مهمترین اِشکالات وارد بر ویراست مزبور است. در این طبعِ نامطبوع از رسائل طوسی، بیشتر اصول و قواعد متعارف تصحیح انتقادی متون رعایت نگشته است و در نتیجه، متونی مشحون از نادرستیهای گوناگون عرضهشده که البتّه واجد اعتبار و قابل اعتماد تام نیست.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5501
@kateban
🔸دراسة انتقادية لتصحيح وتحقيق تذكرة الواصلين في شرح نهج المسترشدين
🔹حميد عطائي نظري
نتطرّق في هذه المقالة إلىٰ تعريف لأحد شروح: (نهج المسترشدين في أصول الدين) للعلّامة الحلّي الذي تمّ نشره مؤخّراً تحت عنوان: (تذكرة الواصلين في شر ح نهج المسترشدين) لمؤلّفه السيّد نظام الدین عبد الحمید بن مَجد الدین الأعرَجي. وسنذكر في مقالنا هذا أموراً في خصوص: (تذكرة الواصلين) ومؤلّفه، ثمّ نتطرّق بعد ذلك إلىٰ تقييم ونقد التحقيق الذي قام به محقّق الكتاب. فإنّ الأخطاء الجوهرية في تحقيق الكتاب، وفي طريقة المحقّق التي انتهجها في تحقيقه، وخاصّة عملية التلفيق بين التحرير الأوّل والثاني للكتاب؛ واتّخاذ المسوّدة الناقصة للكتاب ـ أي: التحرير الأوّل ـ واعتمادها أساساً وأصلاً في التحقيق الذي قام به؛ وكذلك عملية حذف الحواشي القيّمة للمؤلّف الموجودة في التحرير الثاني؛ وسائر النواقص والأخطاء الموجودة في التحقيق؛ جميعها اجتمعت وأدّت إلىٰ سلب اعتبار هذا التحقيق لكتاب: (تذكرة الواصلين).
https://ataeinazari.kateban.com/post/5497
@kateban
🔸الحدود و الحقایقِ شیخ طوسی یا قاضی صاعد آبی؟
🔹حمید عطائی نظری
در مدخل «حدود و تعریفات» از دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نِکاتی مجال طرح یافته است که درخور اصلاح و بازنگری بهنظر میرسد. برخی از این موارد در این نوشتار، بهاختصار، بازنموده میشود. نخست آنکه، نویسندۀ مدخل بهاشتباه رسالهای زیر نام «الحدود و الحقایق» را به شیخ طوسی نسبت داده است و سپس بهنادرست آن را با رسالۀ الحدود و الحقایقِ قاضی صاعد بریدی یکی دانسته است. در واقع، مدخلنویس محترم گمان کرده شیخ طوسی رسالهای با نام الحدود و الحقایق داشته که دو بار بهاشتباه به نام قاضی صاعد بَریدیِ آبی منتشر شده است! این در حالی است که شیخ طوسی اصلاً اثری با این نام تألیف نکرده بوده است و هیچ رسالهای هم با این عنوان از شیخ منتشر نشده است.
دنباله نوشته را در کاتبان بخوانید:
https://ataeinazari.kateban.com/post/5481
@kateban
🔸«پوشش لباسهای پدری» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی!
🔹حمید عطائی نظری
دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در شمار بهترین آثار مرجعی است که در دورۀ معاصر در زمینۀ علوم و موضوعات مختلف اسلامی نگاشته شده و میتوان انتشار آن را مایۀ مفاخرت و مباهات دانشوران ایران دانست. بسیاری از مقالات این دانشنامۀ ارزنده به قلم استادان ناموری نوشته شده که اهتمام چشمگیری در نگارش محقّقانه و متتبّعانۀ مداخل آن نمودهاند و ثمرۀ تحقیقات آنان تا سالهای دور همچنان مأخذ ارزشمندی خواهد بود برای کسب آگاهی در باب موضوعات مختلف ایرانی و اسلامی. با این وصف، کیفیّت مقالات این دائرةالمعارف فراز و فرود بسیار دارد و در حالیکه شماری از آنها دانشورانه و ژرفکاوانه تحریر یافته است، بعضی دیگر ضعیف و سطحی و دور از انتظار نگاشته شده و در آنها سهو و خطاهایی صورت گرفته که حتماً نیازمند بازنگری و اصلاح است. در این نوشتار، بهاختصار، برخی از اغلاط در دو مدخل از دائرةالمعارف بزرگ اسلامی یادآوری میشود، به امید تصحیح آنها و تدقیق بیشتر در نگارش و نشر اینگونه مقالات.
دنباله نوشته را در کاتبان بخوانید:
https://ataeinazari.kateban.com/post/5476
@kateban
▪️گزارش تصویری مجالس کاتبان (۱۵)
🔹کامیابیها و ناکامیهای حزین
🔹بررسی میراث موجود و مفقود حزین لاهیجی
🔸دکتر هومن یوسفدهی
(پژوهشگر نسخ خطی و مصحح متون کهن، رئیس اداره کل نسخ خطی کتابخانه ملی)
▫️پنجشنبه ۲۹ آذر ۱۴۰۳ ش.، ساعت ۱۹:۰۰
▫️قم، میدان رسالت، ابتدای خیابان سمیه، پلاک ۱۵
▫️بنیاد محقق طباطبائی، تالار میرزا عبدالله افندی
@mtiforg
🔸علم انساب و رابطه آن با علم رجال
🔹محمدباقر ملکیان
بسياری از راويان حديث از آل ابوطالب هستند، و بالطبع در کتب انساب به شرح حال آنها پرداخته شده است. از سويی در مصادر رجالی، پيرامون برخی محدّثان طالبی، اطلاعات چندانی گزارش نشده است. اين امر سبب میشود برای آگاهی از زوايای زندگی آنها (مثل: طبقه آنها، موقعيت و جايگاه اجتماعی ايشان، خصوصيتهای فردی دخيل در جرح و تعديل رجالی، و...) ناگزير از مراجعه به مصادر نسب شناسی باشيم.
در ميان مصادر انساب، کتاب عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب تأليف ابن عنبه (متوفی 828 ق)، منبعی معتبر و جامع به شما میرود. عمده الطالب وسطی
پس از تأليف مورد توجه بسياری از نسب نگاران قرار گرفته
، و علاوه بر اقتباس از آن در مصادری که پس از آن نگاشته شده، حواشی و تعليقات متعدّدی بر آن نوشته شده است. از ميان افرادی که عمدة الطالب وسطی را تحشيه نموده اند مرحوم آيت الله سيد حسين طباطبائی بروجردی (متوفی 1380 ق)، حواشی مفصّل و عالمانهای بر اين کتاب دارد. حواشی ايشان ـ با توجه به تسلط و خبرويت ايشان در علم رجال ـ مملو از نکاتی است که در مباحث رجالی بکار میآيد.
دنباله نوشته را در کاتبان بخوانید:
https://malekian.kateban.com/post/5454
@kateban
🔸نکتهای در مورد کتاب حلبی
🔹محمدباقر ملکیان
خاندان حلبی از بيوتات مشهور شيعه کوفی است که بنا به گزارش نجاشی چون برای تجارت به حلب میرفتهاند به حلبی شهرت يافتهاند. (نک: رجال النجاشي، رقم: 612)
نام بسياری از افراد اين خاندان در مصادر رجالی ذکر شده است، مثل: أبو شعبه و پسرانش علی و عمر، ونوادگانش عبيد الله، عبد الأعلی، عمران، محمّد، احمد. (نک: رجال النجاشي، رقم: 245؛ 612؛ 885)
نجاشی میگويد: تمامی افراد اين خاندان مورد وثوق و مراجعه شيعيان بودهاند، اما شاخص ترين آنها ـ و به تعبير نجاشی: «کبيرهم و وجههم» ـ عبيد الله بن علی بن أبی شعبه است. (نک: رجال النجاشي، رقم: 612)
عبيد الله حلبی مؤلف کتابی مشهور است، کتابی که بسياری از اصحاب اماميه آن را روايت کردهاند، و شايد مبالغه نباشد اگر بگوييم: منقولات آن در تمامی کتب روائی و أبواب فقهی به چشم میخورد. شيخ طوسی و نجاشی نقل کردهاند که عبيد الله حلبی، کتابش را به امام صادق عليه السلام عرضه کرد، و مورد پسند ايشان واقع شد و صحّت آن را تأييد کردند. (نک: الفهرست، رقم: 467؛ رجال النجاشي، رقم: 612)
عبيد الله برادری به نام محمّد دارد که او هم کتابی شبيه به کتاب برادرش دارد: «له کتاب مبوّب في الحلال و الحرام». (نک: رجال النجاشي، رقم: 885) نکته قابل توجه اين که در موارد متعدّدی، روايات اين دو برادر حتی در الفاظ و عبارات هم مثل هم است.
دنباله نوشته را در کاتبان بخوانید:
https://malekian.kateban.com/post/5452
@kateban
🔸 خَبط کاتبان ناشی، در خَلط متون و حواشی:
نگاهی به گُواهی فخر رازی
🔹 حمید عطائی نظری
چکیده:
الحاق حواشی به متن، یکی از انواع تصحیفاتی است که گاه در فرایند رونویسی آثار کهن، در دستنوشتهای آنها اتّفاق افتاده است و موجب غامض و نامفهوم شدن، یا ناراست و ناسازوار گشتن برخی از عبارات آن آثار شده است. فخر رازی (د: 606 ه.ق.)، عالم نامبردار اشعری، در شرحی که بر کتاب معروف ابنسینا (د: 428 ه.ق.) به نام عیون الحکمة نوشته است، در دو موضع، دربارۀ تصحیفِ خطاساز و ابهامآفرينِ الحاقِ حواشی به متن در نسخ خطّی سخن گفته است و از وقوع چنین تصحیفاتی در مصنّفات خود خبر داده. گواهی او در این خصوص از جهاتی چند درخور اعتناست، بهویژه از این جهت که نمودار حدوث زودهنگام اینگونه تصحیفات و تحریفات در نسخ خطّی است و اینکه رخدادن این سنخ تصحیفاتِ مشکلساز در آنها، نه فقط در طول چند قرن بلکه تنها در طی چند دهه و حتّی چند سال نیز امکانپذیر و گاه مُحَقَّق بوده است.
https://ataeinazari.kateban.com/post/5437
@kateban
🔸 حدیث افتراق، یادداشتی بر یک نسخه خطی
🔹 سید محمد طباطبائی یزدی
حدیث افتراق، حدیث مشهوری است منتسب به پیامبر اکرم (ص) که بر اساس آن، امت مرحومه بعد از ایشان، فرقه فرقه شده و تنها یک فرقه از آن میان، فرقۀ ناجیه است یعنی رستگار می شود و نجات می یابد. این حدیث از طرق متعدد اهل سنت و امامیه روایت شده است در حدی است جعلی بودن آن مقبول نیست. حضرت فرموده است یهود بعد از پیامبرشان 71 فرقه و مسیحیان 72 فرقه شدند و امت من 73 فرقه خواهند شد و تنها یک فرقه از آنان نجات خواهد یافت. حالا این فرقۀ ناجیه، کدام است؟...
متن کامل این یادداشت را در کاتبان بخوانید:
https://mtyazdi.kateban.com/post/5429
@kateban
🔸 داستان شنیدنی تحريف یک روايت: بنياد نصيری عقيده شيخی
🔹 حسن انصاری
بنياد تفکر شيخی بر نظريه رکن رابع استوار است. اين نظريه گرچه به تصريح در کتاب های شيخ احمد احسایی و سيد کاظم رشتي ذکر نشده اما مبانی آن از سوی آن دو به صورت پراکنده و در عين حال پيوسته با ديگر مبانی اصلی منظومه فکری شيخيه مطرح شده است. حاج محمد کريم خان کرمانی بعداً اين نظريه را بسط داد و درباره آن در آثارش و از جمله مجلد چهارم ارشاد العوام به تفصيل بحث کرد. سخن ما در اينجا درباره آموزه ر"کن رابع" نيست...
متن این مقاله را به صورت کامل در کاتبان بخوانید:
https://ansari.kateban.com/post/5427
@kateban
🔸کلام شیعی و گفتمان معتزلی (ملاحظاتی در باب مسألۀ تأثیرپذیری کلام امامیّه از کلام معتزله)
🔹حمید عطائی نظری
🔺چکیده: نسبت بین کلام شیعه و کلام معتزله، و بطور خاص مسألۀ تأثیرپذیری کلام امامیّه از نظام کلامی معتزله، در زمرۀ بحثبرانگیزترین مسائل تاریخ کلام شیعه بوده و هست و آراء مختلف و گاه متضادّی نیز در باب آن ابراز شده است. در این نوشتار، نخست، دیدگاههای گوناگونی که در چند دهۀ گذشته از سوی محقّقان مختلف در خصوص این مسأله بیان گردیده بطور خلاصه تدوین و گزارش شده است و پس از آن، نویسنده، دیدگاه منتخب خود در این باره را توضیح داده است. به باور نگارنده، متکلّمان رسمی امامیّه بطور خاص از زمان شیخ مفید (د: 413 ه.ق.)، بهتدریج، در مرحله تبیین و تحریر مسائل اعتقادی و پرداخت به مباحث کلامی، تحتتأثیر «گفتمان کلامی معتزله» قرار داشتهاند؛ یعنی در کلامورزی خود، از ذهن و زبان و بیان و نظام کلامی معتزله بهره گرفتهاند، و به شیوۀ نگرش و نگارش خاصّ آنها مسائل و مباحث کلامی را ارائه نمودهاند، در عین حال که از حیث آموزهها و اصول اعتقادی مستقلّ بودهاند. این اثرپذیری، هم بنا به اقتضای دانش کلام مرسومِ زمانۀ آن متکلّمان بوده که ایجاب میکرده متکلّمان امامی نیز به همان زبان و بیان و سبک معتزلی، کلامورزی و تکلّم کنند، و هم به سبب انتخاب آگاهانۀ روش کلامی اعتزالی به عنوان برترین روش رایجِ عصر در پرداخت به علم کلام.
کلیدواژه: شیعه، معتزله، امامیّه، اثرپذیری، کلام امامیّه، کلام معتزله، گفتمان کلامی معتزله.
لینک یادداشت: 👇
http://ataeinazari.kateban.com/post/3557
@Kateban
🔹درباره اصالت مقدمه دفتر پنجم مثنوی
🔸سید محمدحسین حکیم
کهنترین نسخه تاریخدار و کامل مثنوی در کتابخانههای ایران، نسخه شماره ۱۲۳۲۶ (شماره ۲۳۲۶/ ف قدیم) کتابخانه ملی ایران است که در سالهای ۷۱۵-۷۱۶ق کتابت شده است. این نسخه پیشتر به علامه محمد قزوینی تعلق داشت و مدت کوتاهی قبل از مرگ او در سال ۱۳۲۸ش به کتابخانه ملی ایران منتقل شد. من در مقالهای به تفصیل این نسخه را از جهات مختلف (سرگذشت، تاریخ کتابت، تزئینات، ارزیابی و خصوصیات نسخهشناسی) معرفی کردهام.
میدانیم که در آغاز هر دفتر از مثنوی، مقدمه کوتاهی به نثر آمده است. تاکنون درباره انتساب این مقدمهها به مولوی تردید جدی نشده است. اما کاتب ناشناس نسخه قزوینی، مقدمه دفتر پنجم را از افزودههای دیگران به مثنوی میداند. این یادداشت باعث شد که من درباره صحت انتساب این مقدمه بیشتر جستجو کنم و اطلاعات آن را با سایر نسخههای کهن مثنوی تطبیق بدهم. آنچه در ادامه میآید نتیجه این بررسی است.
دنبالۀ این مقاله را در کاتبان بخوانید:
https://hakim.kateban.com/post/5423
@kateban
🔸 کهنترین دستنویس بازمانده از امالی شیخ صدوق به خط عبدالجبار بن علی بن منصور نقاش رازی
🔹 سید محمدحسین حکیم
کهنترین دستنویس بازمانده از امالی شیخ صدوق دو برگ ابتدای نسخهای از این کتاب است که در آغاز قرن ششم هجری کتابت شده است. متأسفانه از این نسخه تنها همین دو برگ تاکنون شناسایی شده است.
این نقصان باعث شده است که در نسخه نام کاتب یا تاریخ کتابت قید نشده باشد؛ اما خوشبختانه نسخهای از کتاب امالی در دست است که در سده یازدهم هجری و در زمانی که نسخه کامل بود دو بار با آن مقابله شده است (کتابخانه روضاتی اصفهان، به خط زینالعابدین بن حاجی محمد رارانی مورخ شعبان ۱۰۶۳ق2). در این نسخه همه یادداشتهای آن نسخه از جمله اجازات آغاز و نیز انجامه کاتب نقل شده است که بنا بر آن مشخص میشود ابومسعود عبدالجبار بن علی بن منصور نقاش رازی کاتب نسخه ماست. او در روز دوشنبه ۵ ذیقعده ۵۰۷ق در مشهد رضوی کتابت این نسخه را به پایان رسانده است...
دنبالۀ این یادداشت را در کاتبان بخوانید:
https://hakim.kateban.com/post/5421
@kateban