Telegram-канал kherade_montaghed - خرد منتقد: Unsorted

خرد منتقد

14 September 2026 08:44

🌓 دلتنگی

و جهان با فراق آغاز شد.

آدمیان در تمام طول و عرض جغرافیا و در تمام تاریخ، همگی دست کم در یک چیز مشترک بودند، هستند و خواهند بود. و آن دلتنگی است. دلتنگی سیستماتیکی که در بن و بنیاد این جهان جاخوش کرده است. گمان می‌کنم، یکی از خطوط مرز میان انسان و سایر حیوانات، "دلتنگی" است.
آیا سایر حیوانات دل‌شان برای هم‌دیگر، پر می‌زند و دوری و فاصله و فراق دیگری، ملول‌شان می‌کند؟ نمی‌دانم.

اما می‌دانم این آدمی است که دلش برای کسی، جایی، چیزی، صدایی، زمینی و حتی دلش برای گذشته‌ی خویش تنگ می‌شود. مصداق‌های دلتنگی البته برای هر یک، متفاوت است.
دلتنگی، نتیجه و پیامد فاصله و دوری است. و این، یعنی هر کسی از چیزی و کسی دور است. یعنی میان او و مطلوب او فاصله است. و این، همان "فراق" و "هجران" است.

✅ ادبیات، مملو از ناله‌ی هجران است و شرح عاشقی. و عاشقی، همان فراق است که بزک شده است. که صورتکی خوش و شیرین بر چهره‌ای از دلتنگی برکشیده‌اند. اگر همه، وصال بود، عشق چه معنایی داشت؟
مثنوی مولانا، همان‌گونه که به صراحت آورده است، تماما شرح جدایی و فراق است.
در همان آغاز تکلیفش را با مخاطب روشن می‌کند که اگر اهل فراق است، آن را بشنود:
بشنو این نی چون شکایت می‌کند
از جدایی‌ها حکایت می‌کند

دلتننگی، حزن پنهان شده در عمیق‌ترین لایه‌های وجودی آدمی است. آتش‌فشانی که گاهی خاموش می‌شود و گاهی سربرمی‌آورد. آرام آرام روح را می‌خراشد، فرسوده می‌کند و در همه‌ی لحظات، جریان دارد. گاهی می‌اندیشم که همه‌ی تلاش‌های آدمی، واکنشی است به دلتنگی‌هایش. می‌خواهد زندگی کند، اما دلتنگی از فراق، یقه‌اش را رها نمی‌کند. و او لاجرم خودش را به هزار راه و بیراه می‌زند، سرگرم می‌کند، حواسش را به این سو و آن سو پرتاب می‌کند تا یادش برود که دچار فراق است. و این "دچار"، سهم غریبانه‌ی آدمی است از هستی، از خودش، از زندگی و از "بودن"اش.
خودش را به صد حیله می‌فریبد و به در و دیوار می‌زند تا یادش برود که ‌"دچار" است، اما یادش نمی‌رود که نمی‌رود. لحظاتی سرخوشانه می‌زید اما دوباره دلتنگی از راه می‌رسد و او را با خود می‌برد.

می‌نوشد تا فراموش کند، خودش را در دریای خروشان کار، رها می‌کند و شناکنان، دست و پا می‌زند تا فراموش کند. می‌تواند آیا؟ بله، شاید، تاحدودی. اما با همه‌ی تلاش‌هایش در تنهایی خویش و در هنگامه‌ی غروب آفتاب، در زیر آسمان شب که ستارگان سوسو می‌زنند و گاهی حتی در هیاهوی خیابان و ماشین، غمی بزرگ بر دلش می‌نشیند. می‌خواهد چنگ بر آسمان بکشد. "فراق" چون امواج خروشان، آدمی را بالا و پایین می‌برد.

✔️ آدمی می‌خواهد فاصله را فراموش کند. و چقدر در خلق و ایجاد "تکنولوژی فراموشی" پیشرفت کرده است. راه‌ها و روش‌ها و متدها و ابزارهایی تا بتواند زندگی کند، آن‌گونه که می‌خواهد. اما نمی‌شود. "تکنولوژی غفلت"، کارآمد است اما نه برای همیشه. و چه بخش بزرگی از تکنولوژی، برای آن است که آدمی فراموش کند. که غافلانه بزیید. گویا رابطه‌ی مستقیمی میان فراموشی و شادی برقرار است. هرچه فراموشی بیش‌تر، شادی بیش‌تر. و از آن سو، هرچه آگاهی بیش‌تر، شادی کم‌تر. آگاهی از چه؟ از فراق، از فاصله‌های تمام نشدنی، از جدایی. از هجرانی که در بن و بنیاد هستی انسان رسوخ کرده است.
سلیمان در کتاب جامعه می‌گوید: "هر که را علم افزاید، حزن افزاید".

انسان و فراق، دو یار قدیمی و همنشین‌ لحظه‌های هم‌دیگرند. هیچ چیز به اندازه هجران، به آدمی وفادار نبوده است. رهایش نمی‌کند.
و سهم آدمی در این جهان، فراق است. فاصله است. زیستن در میانه‌ی فراز و نشیب هجران‌هاست. چشم‌براه زیستن‌هاست.

🖋 علی زمانیان، ۲۳ شهریور ۱۴۰۵
@kherade_montaghed