جایگزین|۱۰
مع‌الاسف
مع در عربی یعنی «با» و اَسَف نیز به معنای «متأسف شدن» است.
بهتر است به جای قید مع‌الاسف، با اندوه یا با افسوس را به کار ببریم.
یکشنبه ۱۷ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
بزرگان
پروین اعتصامی
امروز هشتاد و چهارمین سالروز درگذشت مرحوم رخشندهٔ اعتصامی معروف به «پروین اعتصامی» (زادهٔ ۲٥ اسفند ۱۲۸٥| تبریز/ درگذشتهٔ ۱٥ فروردین ۱۳۲۰| تهران/ مدفون در حرم حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله علیها| قم) است.
پروین «مشهورترین بانوی شاعر ایران» است. ایشان از کودکی پارسی، انگلیسی و عربی را نزد پدرش آموخت و از همان کودکی تحت نظر وی و استادانی چون علامه دهخدا و ملک‌الشعرای بهار سرودن شعر را آغاز کرد. مرحوم «یوسف اعتصامی» پدر پروین از شاعران و مترجمان عصر خود بود که در شکل‌گیری زندگی هنری وی و کشف استعداد و ذوق و گرایش وی به سرودن شعر نقش مهمی داشت. او در ۲۸ سالگی ازدواج کرد؛ اما به دلیل اختلاف فکری با همسرش، پس از چندی از او جدا شد. پروین پیش از دومین نوبت چاپ دیوان اشعارش، بر اثر بیماری حصبه در ۳٥ سالگی در تهران درگذشت و در حرم حضرت فاطمه معصومه، در آرامگاه خانوادگی به خاک سپرده شد.
تنها اثر چاپ‌شده پروین، دیوان اشعار اوست. وی بیشتر به دلیل به کار بردن سبک شعریِ مناظره در شعرهایش، معروف است.
🕊️شادی روح‌شان صلوات🥀
جمعه ۱٥ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جشن پایان نوروز
ایرانیان باستان پس از ۱۲ روز جشن و شادی به نیت ۱۲ ماه سال، روز ۱۳ نوروز به دشت و درّه و باغ و صحرا می‌رفتند و شادی می‌کردند و در این روز، دورهٔ نوروز را به پایان می‌رساندند.
برخی ایرانیان نیز پس از برگزاری ۱۲ روز جشن به مناسبت عید نوروز، روز ۱۳ فروردین که به «ایزد باران» تعلق داشت، کنار رودها و جویبارها می‌رفتند و به شادی و پایکوبی می‌پرداختند و از خداوند تقاضای بارش باران می‌نمودند.
اینک نیز مردم ایران بامداد سیزدهم فروردین‌ماه، سفرهٔ نوروز را برمی‌چینند، خوردنی‌ها، آجیل و شیرینی‌های باقی‌مانده در سفرهٔ نوروز را با خود به طبیعت می‌برند و آرزو می‌کنند سالی پربرکت و خرم داشته باشند. مردم تا پسین سیزدهم، بیرون از خانه هستند و در طبیعت و میان سبزه و صحرا به شادمانی می‌پردازند.
▫️سیزده به در
«در» مخفف «درّه» است و سیزده به در یعنی ۱۳ نوروز به دره رفتن.
چهارشنبه ۱۳ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
عید فطر
«عید» از عود به معنی بازگشت است و به روزهایی که مشکلات از قوم و جمعیتی برطرف می‌شود و بازگشت به پیروزی‌ها و راحتی‌های نخستین می‌کند، عید گفته می‌شود.
در اسلام نخستین روز ماه شوال، به مناسبت اینکه در پرتو اطاعت و روزه‌داری ماه مبارک رمضان، صفا و پاکی فطری نخستین به روح و جان بازمی‌گردد و آلودگی‌ها که بر خلاف فطرت است از میان می‌رود، عید گفته می‌شود.
«فطر» نيز به معنای آفرينش و سرآغاز و همچنین اندازه‌گيری آرد و آب و سرشتن خمير و مهيا نمودن آن برای پخت نان است و وجه تسمیه اين واژه به لحاظ باز کردن روزه پس از ۲۹ یا ۳۰ روز است.
واژه «فطر» از فطرت گرفته شده که به معنای سرشت است بنابراین عید فطر یعنی «بازگشت به سرشت»؛ بازگشت از این نظر که آیا رابطه ما با فطرت پاک انسانی به طور صحیح برقرار است و روح و فطرت پاکی که خداوند به ما داده و بر اثر حجاب‌های جهل، انحراف و گناه، زنگار بر آن نشسته، در کلاس ماه رمضان بار دیگر پاک شده؟ اگر چنین است، باید ابتدای نجات و آغاز پیروزی بر طاغوت نفس را در نماز عید فطر اعلام بداریم و آن را جشن بگیریم.
🌙عید سعید فطر مبارک🌴
دوشنبه ۱۱ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جایگزین|٦
کثیرالانتشار
این کلمه ترکیبی بیشتر درباره مطبوعات (روزنامه‌ها و مجلات) استفاده می‌شود. برخی به جای آن واژه نامأنوس «پَخشار» و بعضی عبارت «با چاپ گسترده» را پیشنهاد کردند که هیچ یک معمول نشد؛ ولی از سوی فرهنگستان زبان و ادب پارسی پُرشمارگان به جای آن تعیین و جالب آنکه به سرعت هم از سوی جامعه پذیرفته شد.
شنبه ۹ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جایگزین|٤
ایاب و ذهاب
ایاب در زبان عربی به معنای آمدن است و ذهاب هم در همان زبان یعنی رفتن.
بهتر است به جای ایاب و ذهاب، از عبارت پارسی آمد و رفت استفاده شود.
پنج‌شنبه ۷ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جایگزین|۲
لاینفک
این واژه در زمینه‌های مختلف استفاده می‌شود ولی کاربرد بیشتر آن در دانش‌های منطق، فلسفه و روانشناسی است. لاینفک واژهای پرکاربرد است از این رو خوب است به جای آن، جدایی‌ناپذیر را استفاده کنیم.
سه‌شنبه ٥ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
استفاده از علائم درست جمع
واژگان عربی و زبان پارسی آنچنان در هم تنیده شده‌اند که اغلب تمایز آنها و جایگزین کردن‌شان با کلمات پارسی هم‌معنا، غیرممکن است بنابراین باید از علامت‌های جمع مناسب هر کلمه استفاده کرد.
برای مثال آزمایشات، فرمایشات و گزارشات غلط و «آزمایش‌ها»، «فرمایش‌ها» و «گزارش‌ها» درست است.
یکشنبه ۳ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
فروردین
فرشته موکل ماه اول هر سال خورشیدی، «فروردین» نام دارد. فروردین به معنای فروردهای پاکان و فروهرهای پارسیان است.
سالی عالی پیش رو داشته باشید؛ ان‌شاءالله.
جمعه ۱ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
مدرسه شرف
روستای دایوکندی؛ شهر هشجین؛ استان اردبیل؛ مدرسه‌ای با یک دانش‌آموز و آقامعلمی که هر روز کیلومترها راه را طی می‌کند تا به تنها دانش‌آموز مدرسه «شرف» درس دهد؛ شرف نام بامسمای مدرسه است؛ زیرا معلم شریفی دارد.
اگر این اقدام انسانی در آمریکا، آلمان یا ژاپن رخ می‌داد، همه از این شرافت و ایثار می‌گفتند؛ ولی خب! ما ایرانی هستیم و خود را کم می‌بینیم.
چهارشنبه ۲۹ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
املای درست و نادرست برخی کلمات|۳
• «مأخذ»(نه معخذ و مأخز)/ جمع آن: «مآخذ»
• «مبدأ»(نه مبداء)
• «مرهم»(نه مرحم). مرهم، پانسمان امروزی است.
• «مرئی»(نه مریی؛ چون همزه جزء حروف اصلی کلمه است و نمی‌توان آن را تبدیل به «ی» کرد).
• «مزبور»(نه مذبور)
دوشنبه ۲۷ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
املای درست و نادرست برخی کلمات|۱
• «شکرگزار»(نه شکرگذار)
• «شیء»(نه شی، شئی)
• «علاقه‌مند»(نه علاقمند)
• «فروگذار»(نه فروگزار)
• «فناوری»(نه فن‌آوری؛ چون فنّاوری به معنای آوردن فن نیست بلکه به معنای داشتنِ فن و به کار بردنِ آن است).
شنبه ۲٥ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
دِژ/ دُژ
دِژ👈🏻قلعه/ حصار
دُژ👈🏻بد/ زشت/ ناپسند
پنج‌شنبه ۲۳ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
بزرگان
عالیجناب «نظامی گنجوی»
«نه هر قسمت که پیش آید نشاط است
نه هر پایه که زیر افتد بساط است
چو روزی‌بخش ما روزی چنین کرد
گهی روزی دوا باشد، گهی درد
خردمند آن بود کو در همه کار
بسازد گاه با گل، گاه با خار»
جمال‌الدین ابومحمد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤیَّد(۵۳۵ هـجری - ۶۱۲ هـجری) متخلص به نظامی و حکیم نظامی، شاعر و داستان‌سرای ایرانی پارسی‌گوی سده‌های ششم و هفتم هجری قمری است که به‌عنوان صاحب سبک و پیشوای داستان‌سرایی در ادبیات فارسی شناخته می‌شود. آرامگاه نظامی گنجوی، در حاشیه غربی شهر گنجه قرار دارد. نظامی در زمرهٔ گویندگان توانای شعر پارسی است که نه‌تنها دارای روش و سبکی جداگانه است، بلکه تأثیر شیوهٔ او بر شعر پارسی نیز در شاعرانِ پس از او آشکارا پیداست. نظامی از دانش‌های رایج روزگار خویش(علوم ادبی، نجوم، فلسفه، علوم اسلامی، فقه، کلام و زبان عرب) آگاهی گسترده‌ای داشته و این ویژگی از شعر او به روشنی دانسته می‌شود.
بیست و یکم اسفندماه در تقویم رسمی ایران روز بزرگداشت نظامی گنجوی است.
سه‌شنبه ۲۱ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
ماده/ مادّه
«ماده» بر وزن «ساده» واژهای است پارسی در مقابلِ «نر»
«مادّه» بر وزن «قارّه» کلمه‌ای است عربی به معنای «جوهر تشکیل‌دهندهٔ اجسام»
یکشنبه ۱۹ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
جایگزین|۹
عمل/ عکس‌العمل
برابر پارسی عمل و عکس‌العمل، به ترتیب کنش و واکنش است.
شنبه ۱٦ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
دویست و بیستمین زادروز اندرسن
امروز به احترام نویسنده بزرگ دانمارکی، «روز جهانی کتاب کودک» نام‌گذاری شده است. «هانس کریستین اندرسن» ۲۲۰ سال پیش در چنین روزی(۲ آوریل ۱۸۰۵ میلادی) در شهر اُدنس(Odense) دانمارک به دنیا آمد. وی در دوران جوانی از هوش و قوهٔ تخیل بالایی برخوردار بود و علاقه وافری به ادبیات و تئاتر داشت.
اندرسن در ۱۱ سالگی پدرش را از دست داد و از همان کودکی برای گذران زندگی به عنوان شاگرد نزد یک بافنده رفت. پس از آن در یک کارخانهٔ تولید سیگار شروع به کار کرد. در ۱۴ سالگی به کپنهاگ رفت و در تئاتر مشغول شد. به خاطر صدای زیبایش در تئاتر سلطنتی دانمارک استخدام شد، اما پس از چند بار از دست دادن صدایش، بیکار شد. در تئاتر، یکی از بازیگران او را دارای قریحهٔ شاعری دانست. اندرسن عقیدهٔ همکارش را جدی تلقی کرد و وقت خود را بر نوشتن متمرکز نمود. وی در اصل، شاهکار بزرگ ادبی «جوجه‌اردک زشت» را به عنوان وصف حال خودش نوشته است.
از معروف‌ترین داستان‌های اندرسن می‌توان پری دریایی کوچولو، بند انگشتی، جوجه‌اردک زشت، دخترک کبریت‌فروش و لباس جدید امپراتور را نام برد.
پنج‌شنبه ۱٤ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جایگزین|۸
مترقبه/ غیرمترقبه
معادل پارسی مترقبه، شدنی و همتای پارسی غیرمترقبه، ناگهانی است.
سه‌شنبه ۱۲ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جایگزین|۷
حادثه/ حوادث
حادثه واژهای عربی به معنای واقعه‌ای است که ناگهان رخ دهد و معمولاً هم بار معنایی منفی دارد. جمع حادثه، حوادث است.
به جای حادثه/ حوادث، می‌توان از پیشامد/ پیشامدها استفاده کرد.
یکشنبه ۱۰ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جایگزین|٥
لغایت/ الیٰ
لغایت حرف اضافه مرکب (لـ+غایت) و الیٰ حرف اضافه است. لغایت در زبان پارسی به معنای «تا زمانِ» است و به صورت مخفف یعنی «تا». الیٰ نیز در پارسی به معنای «تا» و «به سوی» است. اینها اغلب در متون رسمی و اداری به کار می‌روند.
مثلا:
- دهه فجر ۱۲ لغایت ۲۲ بهمن است.
- الیٰ پایان هفته، گزارش رفت و آمدها، ماموریت‌ها و مرخصی‌های کارمندان به امور اداری تحویل شود.
- تعمیر پل مدیریت باید لغایت ماه آینده پایان یابد.
- آیین نکوداشت استاد علوی ساعت ۱۴ الیٰ ۱۶ برگزار می‌شود.
بجاست حرف اضافه تا را در نوشتار و گفتار، جایگزین لغایت و الیٰ کنیم.
جمعه ۸ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جایگزین|۳
قرون وُسطیٰ
قرون وسطی به دوره‌ای از تاریخ قاره اروپا از سده پنجم تا سده پانزدهم میلادی گفته می‌شود. آغاز این دوران سقوط امپراتوری روم غربی در سال ٤۷٦ میلادی و فرجام آن دوران رنسانس و عصر کاوش‌ها(سال ۱٤۹۹) شناخته می‌شود.
بهتر است همتای پارسی آن را که سده‌های میانه است، به کار ببریم.
چهارشنبه ٦ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
جایگزین|۱
محیرالعقول
واژه بالا به معنای «حیران‌کننده عقل‌ها» است که معمولاً در متون ادبی و علمی برای توصیف موضوعات و پدیده‌های پیچیده یا حیرت‌‌آور به کار می‌رود.
بهتر است به جای محیرالعقول، واژه پارسی شگفت‌انگیز را به کار ببریم.
دوشنبه ٤ فروردین ۱٤۰٤
@virastari
امیرالمؤمنین
«امیرالمؤمنین» به معنای فرمانده و پیشوای مؤمنان، لقب ویژه و مختص حضرت امام علی علیه‌السلام است. بعد از اسلام، کسانی را که از سوی رسول خدا به فرماندهی ماموریت‌های جنگی منصوب می‌شدند، «امیر» می‌نامیدند. اما عنوان «امیرالمؤمنین» به معنای فرمانده کل قوای اسلام و پیشوای مؤمنان است. طبق فرمایش پیامبر اعظم حضرت محمد مصطفی صلی‌الله علیه و آله، امیرالمؤمنین عنوانی است که خداوند متعال به حضرت علی بن ابی‌طالب اختصاص داده است. این لقب فقط و فقط برای آن حضرت است و استفاده از آن برای احدی حتی دیگر ائمه اطهار علیهم‌السلام جایز نیست.
شخصی به حضرت امام جعفر صادق عرض کرد: آیا رواست به حضرت مهدی موعود بگوییم: سلام بر تو ای امیر مؤمنان؟ امام فرمودند: نه! زیرا خداوند تنها «علی» را به این لقب نامیده است؛ نه قبل ایشان کسی به این لقب نامیده شده و نه پس از ایشان. در روایت دیگری آمده است: شخصی به یکی از ائمه عرض کرد: «السلامُ علیک یا أمیرالمؤمنین»، حضرت فرمودند: «خاموش باش؛ این لقبی است که جز برای امیرالمؤمنین علی شایسته نیست».
🥀شهادت امیرالمؤمنین حضرت علی بن ابی‌طالب تسلیت🏴
شنبه ۲ فروردین ۱٤۰٤
۲۱ رمضان ۱٤٤٦
@virastari
کبیسه
سال کَبیسه یا انباشته در گاه‌شماری، سال معینی است که در پی انباشت کسر چند سال، یک روز بدان می‌افزایند. در گاه‌شمارهای هجری خورشیدی هر ۴ سال و در گاه‌شمارهای هجری قمری هر ۳ سال، یک روز کبیسه وجود دارد. در گاه‌شمار خورشیدی(گاه‌شمار ایران) سال ۳۶۵ روز در نظر گرفته می‌شود؛ در حالی که سال خورشیدی واقعی، ۳۶۵ روز و ۶ ساعت است. برای جبران کسری آن ۶ ساعت، هر ۴ سال، یک روز(۳۰ اسفند) به آخر سال اضافه می‌کنند و سال ۳۶۶ روزه را «کبیسه» می‌گویند.
البته مقدار واقعی سال خورشیدی از ۳۶۵ روز و ۶ ساعت اندکی کم‌تر است(۱۱ دقیقه و ۱۵ ثانیه) که برای جبران این کسری پس از یک بازه طولانی‌مدت(هر ۳۳ سال یک بار) کبیسه را ۵ ساله در نظر می‌گیرند.
چرا کبیسه؟
اگر سال کبیسه نداشته باشیم، فصل‌ها به مرور از جای خود خارج می‌شوند و در یک دورهٔ ۷۰۰ ساله، شروع بهار در نیم‌کرهٔ شمالی(از جمله ایران) از فروردین به خرداد منتقل می‌شود.
کبیسه از ریشهٔ «ک ب ی س» به معنای پُر کردن چاه از خاک است.
پنج‌شنبه ۳۰ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
چهارشنبهسوری
فلسفه اصلی چهارشنبهسوری متفاوت از چیزی است که متأسفانه در سال‌های اخیر مشاهده می‌شود. در واقع چهارشنبهسوری در شب آخرین چهارشنبه سال به نیت اعلام آمادگی برای رسیدن گرماست. از روی آتش پریدن نیز به معنای از بین بردن سرمای وجودمان و گرم کردن بدن و آمادگی برای رسیدن فصل بهار است. در گذشته سرمای استخوان‌سوز زمستان نمادی از شر، قحطی و عدم باروری بود. روشن کردن آتش نمادی از دوری و از بین رفتن شر بود. تمام مراسم‌هایی که در شب چهارشنبهسوری برگزار می‌شود، خبر از رفتن سرما و رسیدن فصل تولد زمین می‌دهد.
سه‌شنبه ۲۸ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
املای درست و نادرست برخی کلمات|۲
• «مشکل»(نه مشگل. این کلمه عربی است و نمی‌تواند «گ» داشته باشد).
• «معتنابه»(نه متنابه. معنایش «درخور اعتنا» است).
• «منشأ»(نه منشاء)
• «ناهار»(نه نهار)
• «نمازگزار»(نه نمازگذار)
• «وهله»(نه وحله)
• «خانه‌ای، جمله‌ای»(نه خانه‌یی، جمله‌یی)
یکشنبه ۲٦ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
پایان سرایش شاهنامه در روزی چون امروز
حماسه‌ای منظوم، بر حسب دست‌نوشته‌های موجود دربرگیرنده ۵۰ تا ۶۰ هزار بیت و یکی از بزرگ‌ترین و برجسته‌ترین سروده‌های حماسی جهان، اثر عالیجناب «ابوالقاسم فردوسی» است که سرایش آن، دستاورد دست‌کم ۳۰ سال کار پیوستهٔ این سخن‌سرای ایرانی است. موضوع این اثر، اسطوره‌ها و تاریخ کشورمان از آغاز تمدن ایران تا سدهٔ هفتم میلادی است که در ٤ دودمان پادشاهیِ پیشدادیان، کیانیان، اشکانیان و ساسانیان گنجانده می‌شود. شاهنامه از ۳ بخش اسطوره‌ای، پهلوانی و تاریخی، تشکیل و بر وزن «فَعولُن فعولن فعولن فَعَلْ»، در بحرِ متقاربِ مثمّنِ محذوف، نگاشته شده است.
جمعه ۲٤ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
دیدگاه
دیدگاه متشکل از «دید» و «گاه» به معنای «نقطه‌نظر» است و به کار بردن آن به جای آن عبارت عربی بهتر است.
چهارشنبه ۲۲ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
ملحفه یا ملافه؟
اصل این واژه در عربی «مِلحَفَه» است که پارسی‌زبانان آن را «ملافه» تلفظ می‌کنند و می‌نویسند و اشکالی هم ندارد؛ مانند «ملاقه» که در اصل «مِلعَقَه» است.
دوشنبه ۲۰ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
تورق یا ورق زدن؛ کدام یک درست است؟
تورق که کلمه‌ای عربی است، به معنای «خوردن برگ درخت» است؛ ولی در پارسی آن را به معنای «ورق زدن کتاب» استفاده می‌کنند که نادرست است و همان «ورق زدن» هم بهتر و هم درست است.
شنبه ۱۸ اسفند ۱٤۰۳
@virastari
