9965
کانال رسمی گروه آموزشی متنوک مؤسسهٔ تخصصی نگارش و ویرایش کتاب تلفن: ۰۲۵۳۷۸۳۸۸۹۵ ثبتنام دورهٔ جامع ویرایش یا سفارش ویرایش کتاب: @MatnookAdmin3 اینستاگرام: instagram.com/matnook_com وبگاه (در حال بروزرسانی): www.matnook.com
فاصلهگذاری «بیآنکه» و «بی هیچ»
این را هم ببینید: فاصلهگذاری ۱۵۰ حرف ربط مرکب.
#دستورزبان #فاصلهگذاری
۱۴۰۲/۰۲/۰۵
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
🔺حبیبه اکبرزاده، کارشناسی عکاسی و دانشجوی ارشد پژوهش هنر، از مشهد
🎞ویدئو سایر شرکتکنندگان:
@Matnook_01
🔰کانال مؤسسه در تلگرام:
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
دو نکتۀ نگارشی ـ ویرایشی
نکتۀ اول:
«درستنویسی» و «سادهنویسی» دو رکن اصلی هر نوشتهای است. «درستنویسی» یعنی «انتخاب بهترین گزینه ـ بهلحاظ زبانی ـ برای متن، متناسب با موضوع و مخاطب آن». «سادهنویسی» یعنی «شیوۀ نوشتن متن، بهطوریکه آسان خوانده و ساده فهمیده شود».
نکتۀ دوم:
همیشه واژۀ فارسی را بر واژۀ بیگانه ترجیح میدهیم، مشروط بر اینکه بهلحاظ سبکی و معنایی برابر باشند و بتوان آنها را با ارزش یکسان بهکار برد. برای مثال، «کارکنان/ کارمندان» بر «پرسنل» ترجیح دارد و «دانشنامه» بر «دایرةالمعارف»، ولی «کارمایۀ» فارسی بر «انرژی» فرانسوی ترجیح ندارد یا بهجای «مراقب آزمون سراسری» نمیگوییم و نمینویسیم «نگهبان/ دیدهبان آزمون سراسری».
اکنون، بر پایۀ این دو نکته، متن ناویراستۀ زیر را ویرایش میکنیم:
شهرداری تهران نیز، کمیتهای برای این موضوع در برنامه کاری خود قرار داد تا بتواند هرگونه خدماتی در حوزه حمل و نقل نیاز است را به زایران حسینی ارائه بدهد. (۳۰ واژه)
ویراسته:
شهرداری تهران نیز برای این موضوع کارگروهی تشکیل خواهد داد تا بتواند در زمینۀ حملونقل به زائران حسینی خدماترسانی کند. (۲۰ واژه)
یادآوری:
فرهنگستان زبان و ادب فارسی «کارگروه» را برای واژۀ فرانسوی «کمیته» (committee, comité) تصویب کردهاست.
این را هم بخوانید: مثلث سهمیم در ویرایش!
#ویرایش_زبانی #تمرین_ویرایش
۱۴۰۱/۱۱/۰۳
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
معیار ترجیح وامواژههای دواملایی چیست؟ «ایدهآل» یا «ایدئال»؟
#املا_رسمالخط
۱۴۰۱/۱۰/۲۸
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
🔺نازی سنگسفیدی، دکتری زبان و ادبیات فارسی، از خراسان رضوی (سبزوار)
🎞ویدئو سایر شرکتکنندگان:
@Matnook_01
🔰کانال مؤسسه در تلگرام:
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
دربارۀ واژۀ «آخوندک»
«آخوندک» نام حشرهای است با تنهای دراز و دو جفت بال که خود را به شکل شاخههای کوچک درختان درمیآورَد. «-َک» در نام این حشره پسوند شباهت است، زیرا دو پای جلویی آن مانند دستی است که به دعا و نیایش برداشته شدهاست و بنابراین به آن «آخوندک» میگویند. گاهی از باب بهگویی (حُسن تعبیر) به آن «راهبک» نیز میگویند. جالب است که نام این حشره، در زبان آلمانی (Gottesanbeterin) و روسی (богомол)، لفظاً به معنای «ستایشگر خدا» است. در انگلیسی نیز به آن mantis میگویند که برگرفته از واژۀ یونانی μάντις (= «پیامبر») است. در عربی، «فَرَسُ النّبيّ» (یعنی «اسب پیامبر») نامیده میشود.
در فارسی، گاهی به آخوند کمسواد یا کمسنوسال، به طعنه و کنایه، «آخوندک» میگویند، که پسوند «-َک» در آن نشانۀ تحقیر یا تصغیر است.
#واژهشناسی
۱۳۹۹/۰۷/۲۴
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
دربارهٔ واژهٔ «کیک»
بهمناسبت ۲۶ نوامبر، روز کیک
واژۀ «کیک» را از واژۀ انگلیسی cake گرفتهایم که گویا برگرفته از نروژی باستان kaka و آن هم از ژرمنی غربی -kokon* است. این واژه در انگلیسی از سدۀ سیزدهم میلادی رواج یافتهاست. فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای cup cake, fairy cake, patty cake، «کیک فنجانی» و برای mug cake، «کیک لیوانی» و برای sponge cake، «کیک اسفنجی» و برای cheesecake، «کیک پنیر» را تصویب کردهاست. (قابل توجه فرنگیمآبان: اینقدر نگویید و ننویسید «چیزکیک»! )
جالب است بدانید «کیک» (نه cake) در فارسی قدیم به معنای «مردمک چشم» بودهاست: به روز معرکه به انگشت اگر پدید آید/ ز خشم برکَند از دور کیکِ اهریمن (مُنجیک، شاعر سدۀ چهارم).
#واژهشناسی
۱۳۹۹/۱۰/۱۳
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
فهرست ۷۵ نفر از ویرایشآموزان کارگاه تابستان ۱۴۰۲ که گواهینامۀ ایشان صادر و ایمیل شدهاست. گواهینامۀ سایر شرکتکنندگان این دوره، پس از دیدن تمام فیلمهای کارگاه و اطلاع به مسئول ثبتنام (@MatnookAdmin3)، صادر و ایمیل خواهد شد.
۱۴۰۲/۰۹/۰۴
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
فاصلهگذاری ۳۳۵ واژه و عبارت «یک»دار (رایگان)، با امکان جستوجو + ۲ قاعدۀ فاصلهگذاری (۳ صفحه، پیدیاف)
#فاصلهگذاری
۱۴۰۰/۱۱/۰۷
سید محمد بصام
@Matnook_com
فاصلهگذاری ۲۵۷ واژۀ «پُر»دار (رایگان)، با امکان جستوجو + ۱ قاعدۀ فاصلهگذاری (۲ صفحه، پیدیاف)
#فاصلهگذاری
۱۴۰۰/۰۲/۱۸
سید محمد بصام
@Matnook_com
فاصلهگذاری ۴۵۶ واژۀ «بی»دار (رایگان)، با امکان جستوجو + ۱ قاعدۀ فاصلهگذاری (۳ صفحه، پیدیاف)
#فاصلهگذاری
۱۴۰۰/۰۲/۱۲
سید محمد بصام
@Matnook_com
🔺سارا لطیفیان (از ویرایشآموزان کارگاه آنلاین ویرایش مؤسسۀ متنوک)، دکتری زبان و ادبیات فارسی، از ایلام
🎞ویدئو سایر شرکتکنندگان:
@Matnook_01
🔰کانال مؤسسه در تلگرام:
@Matnook_com
۱) «درعوضِ» حرف اضافه است و بیفاصله نوشته میشود و باید کسرۀ آن را هم گذاشت:
«هر خانوادهای آنچه را که مورد احتیاج اوست درعوضِ جنس خود میگیرد، بیآنکه پولی ردوبدل کنند.» (مجتبی مینوی، پانزده گفتار، ص ۱۲۶)
یادآوری:
«عوضِ» و «بهعوضِ» نیز حرف اضافۀ مرکباند (شاهدها از فرهنگ بزرگ سخن، ذیل سرواژۀ «عوض» است):
- «یک مأموریت جزئی داشتم. عوضِ یک ماه یک سال ماندم.» (بزرگ علوی)
- «ای کاش بهعوضِ تو من میسوختم.» (محمد حجازی)
۲) «در عوض» گروه حرفاضافهای است و در نقش قید بهکار میرود. بنابراین بافاصله نوشته میشود و پس از آن نیز باید ویرگول گذاشت:
«اگر بچهاش نشد، غصه نخورَد. در عوض، زیبایی اندامش محفوظ خواهد ماند.» (علیمحمد افغانی، شوهر آهو خانم، ص ۴۱۹)
#فاصلهگذاری #دستورزبان
۱۴۰۲/۰۸/۱۸
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
ویراسته:
فیروزه ادای او را درمیآورد: «فکر کن الآن توی جزایر هاوایی بودی، یه ماشینم زیر پات بود و یه کسی هم بغلدستت مرتب قربونصدقهت میرفت. بازم مینوشتی؟»
ترلان جواب نمیدهد. وقت لازم دارد تا به جزایر هاوایی برود.
- معلومه ترکعلی. اگه اونجا بودی، دیگه احتیاجی به این مزخرفات نداشتی! زندگی میکردی.
فریبا وفی، ترلان (چاپ شانزدهم: تهران، نشر مرکز، ۱۳۹۶)، ص ۱۰۰
اشکالها:
فاصلهگذاری نادرست، نشانهگذاری نابجا، بیدقتی در پاراگرافبندی، غلط املایی. تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل!
یادآوری:
گفتارینویسیِ گفتوگوهای داستان به اختیار نویسنده است.
#تمرین_ویرایش
۱۴۰۲/۰۸/۱۶
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
نقدی از حسین آهی بر بیتی از حافظ
و پاسخی به نقد او (اینجا)، بهمناسبت ۲۰ مهر، روز بزرگداشت حافظ
#ادبیات #دستورزبان
۱۴۰۲/۰۷/۲۰
سید محمد بصام
@Matnook_com
سه نکته دربارۀ عبارتهای فعلی که باید بدانید!
این را هم ببینید: فاصلهگذاری عبارتهای فعلی.
#دستورزبان #فاصلهگذاری
۱۴۰۱/۱۱/۲۳
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
نشانهگذاری «اما» و «ولی»
پیش از «اما» و «ولی» چه نشانهای بگذاریم؟ ویرگول، نقطهویرگول، نقطه، یا ...؟
#نشانهگذاری
۱۴۰۱/۱۱/۰۵
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
🔺حامد شکوفگی، دکتری زبان و ادبیات فارسی، مدرس، از تهران
🎞ویدئو سایر شرکتکنندگان:
@Matnook_01
🔰کانال مؤسسه در تلگرام:
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
شیوۀ نگارش واژۀ پایانیافته به واکه + فعل «است» در گفتارینویسی
واکۀ a: جواب من نَهئه.
واکۀ e: خونهشون پُر گربهس.
واکۀ o: اون کتابه مال توئه؟
واکۀ â: این عکس سارائه/ ساراس.
واکۀ u: این که شامپوئه، نرمکننده نیست.
واکۀ i: شالش قهوهایه، ولی مانتوش آبیه.
این را هم ببینید: قواعد گفتارینویسی فعلهای ربطی.
#املا_رسمالخط #گفتارینویسی
۱۴۰۱/۱۰/۲۵
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
#چالش_ویرایش
ویراسته:
معاون بازرگانی سازمان صمت اصفهان با اشاره به استفاده از کنجد در نانواییها گفت:
هیچیک از نانواییهای یارانهایِ استان نباید از کنجد استفاده کنند و تنها موظف به پخت نان مصوب هستند.
نکتهها:
۱) وقتی «افزود» درست است که ابتدا سخنی گفته باشد و سپس چیزی بر آن بیفزاید.
۲) در این جمله، با فعل منفیِ «ندارند» باید «هیچیک» بیاید، نه «همه».
۳) «نانوای یارانهای» نداریم، «نانوایی یارانهای» داریم.
#ویرایش_زبانی
۱۴۰۲/۰۹/۰۸
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
#چالش_ویرایش
ویراسته:
سلام. خوبی رفیق؟ میخوام ازت دعوت کنم تا یک بار داستان کوتاه کوک چهارمو بخونی. خیلیخیلی قشنگه. یادت نرهها! خداحافظ.
مهمترین نکتهها:
۱) «یک بار» عدد + معدود (گروه اسمی) است و بافاصله نوشته میشود: یک/ ده/ صد بار؛ یک بار/ دفعه/ مرتبه. این را هم ببینید: فاصلهگذاری ۳۳۵ واژه و عبارت «یک»دار.
۲) صورت گفتاری «را»، اگر پس از واژۀ پایانیافته به صامت بیاید، «-و» است و با نیمفاصله نوشته میشود: داستان کوتاه کوک چهارمو.
۳) داستان را مطالعه نمیکنند، میخوانند. پس «خواندن» بهتر است.
۴) «خیلیخیلی» با نیمفاصله نوشته میشود. دلیلش را اینجا ببینید.
۵) نوشتن واژهبست «-ها» با املای «آ» نادرست است. بیشتر بدانید: واژهبست «-ها».
#گفتارینویسی
۱۴۰۱/۱۰/۱۲
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
سادهنویسی چیست؟
من سادهنویسی را اینگونه تعریف میکنم:
نوشتن جمله به شیوهای که آسان خوانده و بیدرنگ فهمیده شود، چه کوتاه باشد و چه بلند. به سخن دیگر، هر جملهای ـ با هر موضوعی و برای هر مخاطبی که باشد ـ فقط باید یک بار خوانده شود و با یک بار خوانده شدن هم فهمیده شود (روشن است که سادهنویسی دربرابر پیچیدهنویسی قرار میگیرد، نه لزوماً درازنویسی). اینک دو نمونه:
پیچیده:
آقای خمینی در نامهای که برای مجلس خبرگان قانون اساسی، یعنی مجلس بازنگری قانون اساسی که خودش قبلاً تشکیل داده بود، نوشت گفت: مرجعیت دیگر لازم نیست، فقط شرط اجتهاد کفایت میکند.
ساده:
آقای خمینی در نامهای به مجلس خبرگان قانون اساسی، که پیشتر آن را تشکیل داده بود، نوشت: «مرجعیت دیگر لازم نیست، فقط شرط اجتهاد کفایت میکند.»
پیچیده:
پدرش عبدالله از مردم بلخ در روزگار نوح پسر منصور سامانی كه در آن عهد از شهرهای بزرگ بود، كار دیوانی در روستای خرمیثن در نزدیكی روستای افشنه پیشه و با دختری به نام ستاره ازدواج كرد.
ساده:
پدرش، عبدالله، اهل بلخ بود و در زمان نوح، پسر منصور سامانی، میزیست. در آن زمان، بلخ از شهرهای بزرگ بود. عبدالله در روستای خُرمَیثَن در نزدیکی اَفشَنه به پیشۀ دیوانی پرداخت و با دختری به نام ستاره ازدواج کرد.
اما اینکه چگونه ساده بنویسیم و جملهها را ساده کنیم بحث دیگری است که باید روشهای آن را آموخت.
این را هم ببینید: جملههای «دیریاب» و «زودیاب».
#ویرایش_زبانی
۱۴۰۲/۰۹/۰۴
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
دربارهٔ «بلکفرایدی»
بلکفرایدی (black friday)، که به معنای «حراج کالاها یا ارائهٔ خدمات با تخفیفهای استثنایی در آخرین جمعهٔ ماه نوامبر» است، اولین بار در آمریکا بهکار رفت. سپس با همین تعبیر و گاهی با اندکی تغییر به دیگر کشورها نیز رسید و رواج یافت. ترجمهٔ لفظبهلفظ آن «جمعهٔ سیاه» یا «سیاهجمعه» است. «جمعهٔ سیاه» برای ایرانیان همچنان یادآور کشتار مردم در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ در خیابان و میدان ژاله است، چنانکه برای آمریکاییان یادآور رسوایی بازار طلا در ۲۴ سپتامبر ۱۸۶۹ بود. البته جمعههای سیاه دیگری نیز در تاریخ بعضی کشورها هست که یادآور پیشامدهای ناگواری برای آنهاست. بنابراین از آنجا که تعبیر «جمعهٔ سیاه» برای ایرانیان خوشایند نبود و «سیاهجمعه/ سیاجمعه» نیز معنای روشنی نداشت، برخی فارسیزبانان از همان آغاز، «حراج جمعه» را بهکار بردند و سپس از روی آن، طبق فرایند آمیزهسازی (= ادغام دو یا چند واژه و ساختن یک واژهٔ جدید از آنها)، «حراجمعه» را ساختند. برخی نیز بهتازگی «جمعۀ هیجانانگیز» میگویند و مینویسند که زیباست و نشانهٔ ارج نهادن به زبان ملیمان، فارسی.
#واژهشناسی
۱۴۰۱/۰۹/۰۴
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
فاصلهگذاری ۲۶۵ واژۀ «هم»دار (رایگان)، با امکان جستوجو + ۱ قاعدۀ فاصلهگذاری (۲ صفحه، پیدیاف)
#فاصلهگذاری
۱۴۰۰/۰۶/۱۱
سید محمد بصام
@Matnook_com
دو نکته دربارۀ «پرستار»
بهمناسبت روز ملی پرستار
۱) «پرستار»، مصوب فرهنگستان برای nurse، در فارسی قدیم به معنای «کنیز یا خدمتکار» و نیز «فرمانبردار» بودهاست:
«اتفاق افتاد که بر پرستاری عاشق شد [= «بر کنیزی عاشق شد»]، قیمت وی صدوپنجاه دینار.» (خواجه نظامالملک، سیاستنامه، ص ۱۶۲)
پرستارِ امرش همه چیز و کس (= «فرمانبردار امرش»)
بنیآدم و مرغ و مور و مگس (سعدی)
۲) میدانیم که پسوند «-ار» تنها به بن ماضی میپیوندد و اسم یا صفت میسازد، مانند «کشتار» و «خریدار». اما «پرستار» تنها واژهای است که از بن مضارع «پرستیدن» (= «پرست») و پسوند «-ار» ساخته شدهاست، زیرا «پرست»، در رویکرد همزمانی، از لحاظ صوری و ساخت آوایی، مانند بنهای ماضی است (برای بررسی تاریخی (درزمانی) ← احمدرضا قائممقامی، «پرستار (بحث لغوی و دستوری)»، مجلۀ فرهنگنویسی، شمارۀ ۱۷ (اسفند ۱۳۹۹)، ص ۵۷ به بعد).
دوازدهم مِی نیز، زادروز خانم فلورانس نایتینگِل، بنیانگذار پرستاری نوین، روز جهانی پرستار است.
God found some of the strongest women and made them nurses.
خداوند برخی از تواناترین زنان را یافت و آنان را پرستار کرد.
#واژهشناسی #دستورزبان
۱۴۰۱/۰۹/۰۹
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
یک نکتهات بگویم!
«*بیهیچ ...» واژه نیست که با نیمفاصله نوشته شود، بلکه یک گروه حرفاضافهای در نقش قید است و بنابراین کاملاً بافاصله نوشته میشود: بی هیچ گزندی، بی هیچ کلامی، و ... . این گروه تشکیل شدهاست از «بی» (حرف اضافه) + یک گروه اسمی: «هیچ» (صفت) + اسم (که معمولاً یک «-ی» نکره هم در پایانِ اسم افزوده میشود).
#فاصلهگذاری #دستورزبان
۱۳۹۹/۰۹/۱۵
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
فاصلهگذاری ۱۵۰ حرف ربط مرکب
«حرف ربط» عنصری دستوری است که میان دو یا چند واژه، گروه، یا جمله پیوند برقرار میکند. حرف ربط بهلحاظ ساختار دو گونه است: ساده و مرکب.
حروف ربط ساده:
اگر، اما، با، بلکه، پس، تا، چون، حتی، زیرا، که، نه، نیز، وَ، ولی، هم، یا، ... .
حروف ربط مرکب:
آنجور که، آنطور که، آنگونه که، از این جهت که، از این حیث که، از این رو که، از آن جهت که، از آن حیث که، از آن رو که، از آنجا که، از آنجایی که، از زمانی که، از وقتی که، از هنگامی که، اگر چنانچه، اگرچه، اینجور که، اینطور که، اینگونه که، با اینکه، با آنکه، با توجه به اینکه، با توجه به آنکه، با وجود این، با وجود اینکه، با وجود آنکه، با وجودی که، بدان جهت که، بدان خاطر که، بدان سبب که، بدان علت که، بدین جهت که، بدین خاطر که، بدین سبب که، بدین علت که، برای اینکه، برای آنکه، بعد از اینکه، بعد از آنکه، به اعتبار اینکه، به اعتبار آنکه، به اندازهای که، به جهتی که، به حالتی که، به حدی که، به شرط اینکه، به شرط آنکه، به شرطی که، به شکلی که، به صورتی که، به طرزی که، بهطوریکه/ به طوری که، به قدری که، به قِسمی که، به گونهای که، به مجردی که، به محضی که، به مقداری که، به میزانی که، به نحوی که، به نوعی که، بهازای اینکه، بهازای آنکه، بهجای اینکه، بهجای آنکه، بهجهت اینکه، بهجهت آنکه، بهخاطر اینکه، بهخاطر آنکه، بهدلیل اینکه، بهدلیل آنکه، بهسبب اینکه، بهسبب آنکه، بهعلت اینکه، بهعلت آنکه، بهعنوان اینکه، بهعنوان آنکه، بهلحاظ اینکه، بهلحاظ آنکه، بهمجرد اینکه، بهمجرد آنکه، بهمحض اینکه، بهمحض آنکه، بیآنکه/ بیآنکه، پس از اینکه، پس از آنکه، پیش از اینکه، پیش از آنکه، تا اندازهای که، تا اینکه، تا آنجا که، تا آنجایی که، تا آنکه، تا جایی که، تا حدی که، تا زمانی که، تا موقعی که، تا وقتی که، تا هنگامی که، جز اینکه، جز آنکه، جوری که، چراکه، چنانچه، چنانکه، چندانکه، چونکه، حال آنکه، درحالیکه/ در حالی که، در حینی که، در زمانی که، درصورتیکه/ در صورتی که، در موقعی که، در وقتی که، در هنگامی که، زمانی که، زیراکه، صرفنظر از اینکه، صرفنظر از آنکه، طوری که، علیرغم اینکه، علیرغم آنکه، غیر از اینکه، غیر از آنکه، قبل از اینکه، قبل از آنکه، گرچه، مگر اینکه، مگر آنکه، موقعی که، وقتی که، هر جور که، هر جوری که، هر طور که، هر طوری که، هر کجا که، هر گونه که، هر وقت که، هر وقتی که، هرچند که، هرچند، هرگاه که، همانجور که، همانطور که، همانقدر که، همانگونه که، همچنانکه، همینجور که، همینطور که، همینقدر که، همینگونه که، هنگامی که.
#دستورزبان #فاصلهگذاری
۱۴۰۰/۰۳/۰۳
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
گافتار نیک، پاندار نیک، کاردار نیک! 😊
یادآوری:
۱) املای درستِ این نام «زردشت» و آیین او «زردشتی» است.
۲) برای آگاهی بیشتر و دقیقتر از نام زردشت، مقالهٔ «نام زردشت» از رودیگر اشمیت را بخوانید و برای آشنایی با آموزهها و آیین او، کتاب آموزه و آیین زردشت: سه گفتار در گاهانپژوهی از ایلیا گرشویچ، ترجمهٔ منیژه اذکایی و جواد دانشآرا، نشر ثالث.
#واژهشناسی #کتاب_خوب_بخوانیم
۱۴۰۲/۰۸/۱۷
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
نقدی بر نقد حسین آهی بر بیتی از حافظ
بهمناسبت ۲۰ مهر، روز بزرگداشت حافظ شیرازی
این بیت از حافظ است (تصحیح خانلری، غزل ۴۰، بیت ۹): فرق است از آب خضر که ظلْمات جای اوست/ تا آب ما که منبعش اللهاکبر است. آقای آهی (اینجا) بر این باورند که ساخت «فرق است از ... تا ...» در بیت حافظ نادرست است، زیرا حرف اضافۀ مناسب برای «فرق است» «درمیانِ/ بینِ» است. پس صورت درست، به گفتۀ ایشان، چنین است: «فرق است درمیانِ آب خضر و آب ما» یا «از آب خضر تا آب ما تفاوت بسیاری است».
پاسخ به نقد ایشان:
۱) برخی از واژهها یا عبارتها با دو حرف اضافه بهکار میروند و ممکن است تفاوتهایی بهلحاظ معنایی یا سبکی داشته باشند یا نداشته باشند. برای مثال، «آگاه/ آگاهی» با «از» و «به» بهکار میرود (در کاربرد امروزی، با «از» معمولاً به معنای «خبر داشتن از چیزی» است و با «به» گاهی به معنای «اطلاع دقیق و کامل از چیزی»)؛ یا «آفرین» با «به» و «بر» هردو بهکار میرود که فقط تفاوت سبکی دارد (یعنی «آفرین بر ...» ادبی و رسمیتر از «آفرین به ...» است)؛ یا «اثر» با «در» و «بر» بهکار میرود و تفاوت چندانی ندارد.
۲) عبارت «فرق است (/ باشد/ بوَد)» معمولاً با «درمیانِ/ بینِ» بهکار میرود، ولی با استناد به پیکرههای زبانی از قدیمترین زمانها با «از» و «تا» نیز بهکار میرفتهاست:
قرن ۴: «همچندانکه از مَرکب تا مَرکب فرق بوَد، رسول را صلیاللهعلیهوسلم بر رسولان دیگر فرق بوَد.» (سمرقندی، سواد اعظم، ص ۷۲)
قرن ۵: «صید کردن [...] تن را سرد و خشک گردانَد، خاصه کسی را که عادت صید کردن نباشد؛ چه که بسیار فرق بوَد از همیشه ساکن بودن تا بهیکبار حرکتی قوی کردن چون صید.» (ابنبُطلان، تقویمالصحه، ص ۱۴۱)
قرن ۷:
- سیم را کِی بوَد مثابت زر؟/ فرق باشد ز شمس تا به قمر (نظامی)
- اگرچه هردو خونریزند لکن/ هم از جلاد تا فصّاد فرق است (خاقانی)
- در نظمها اگرچه بسی لاف میزنند/ فرق است از آنکه ناطق تا آنکه ناهق است (کمالالدین اصفهانی)
- از مقامت تا ثریا همچنان/ کز ثریا تا ثریٰ فرق است و بین (سعدی)
قرن ۸: تو را هم هست شوقی لیک فرق است/ بتا! از سوختن تا خوی گرفتن (امیرخسرو دهلوی)
قرن ۹: از گوش مجوی کار دیده/ فرق است ز دیده تا شنیده (جامی)
قرن ۱۰: خود چه فرق است از آن خار که بر چوب گل است/ تا از آن خار که پَرچین سر دیوار است (وحشی بافقی)
قرن ۱۲: بگو به شیخ که از کفر تا به دین فرق است/ ز خودپرستی تو تا به مِیپرستی ما (بیدل دهلوی)
قرن ۱۴: ای کعبهٔ معظمه! فرق است از زمین/ تا آسمان ز جاه تو تا جاه کربلا (ادیبالممالک فراهانی)
معاصر: «از مقام امین (= جبرئیل) تا حبیب (= پیامبر) بسی فرق است.» (مهدی الهی قمشهای، حکمت الهی، ج ۲، ص ۳۵۹)
و گاهی هر دو ساخت در کنار هم بهکار رفتهاند:
قرن ۶: «فرق میان حال و محال بسیار است. چندانکه از ایمان تا کفر فرق است و از نفاق تا اخلاص فرق است، از حال تا محال فرق است.» (ژندهپیل، سراجالسائرین، ص ۵)
در نتیجه، از آنجا که یکی از معیارهای اصلی و اساسیِ درستی و نادرستیِ صورتهای زبانی «کاربرد اهل زبان» (بهویژه بزرگان آن) است، ساخت «فرق است از ... تا ...» نیز در بیت حافظ، چنانکه برخی شواهد آن آمد، کاملاً درست است و نمیتوان آن را نادرست خواند.
۳) گفتنی است ساخت «فرق است درمیانِ/ بینِ چیزی و چیزی» یعنی «میان دو چیز تفاوت وجود دارد»، ولی «فرق است از چیزی تا چیزی» یعنی «تفاوت دو چیز با هم بسیار بسیار زیاد است». تفاوتِ معناییِ این دو ساخت همین است. به بیان دیگر، در ساخت «فرق است از چیزی تا چیزی» نوعی اغراق و تأکیدِ بیشتر به تفاوت وجود دارد. برای همین، حافظ آن را در شعر خود بهکار برده تا آن فاصله و تفاوتِ بسیار را نشان دهد که آب خضر کجا و آب رکنآباد ما کجا. اما آنجا که تفاوتی در کار نباشد، این ساختِ نحوی بهصورت سؤالی (بهاصطلاح، استفهام انکاری) میآید و پاسخ آن منفی است، یعنی تفاوتی در کار نیست:
ساکنی ورنه چه مابین است و فرق/ از تو تا این گنبد گیتینورد؟ (انوری)
گر دلی داری و دلبندیت نیست/ پس چه فرق از ناطقی تا جامدی؟ (سعدی)
#ادبیات #دستورزبان
۱۴۰۲/۰۷/۲۰
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com
«درب» یا «در»؟
«درب» و «در» هردو درستاند، ولی به دو دلیل معمولاً «درب» مینویسند:
۱) «درب» را معمولاً گونهٔ رسمیِ «در» تلقی میکنند، درصورتیکه «در» غیررسمی نیست و از قدیم (حتی پیش از «درب» و با بسامد فراوان) در فارسی بهکار رفته و هنوز هم میرود:
- «حاجبان [...] بر درِ سرای بودند.» (ترجمۀ تفسیر طبری، ۱۴۶۸/۶)
- «چون به درِ خانه رسیدم، [...] درِ خانه بزدم.» (پند پیران، ۱۲۸)
- «آرامآرام مرگ بر در میکوبد.» (اسلامی ندوشن، روزها، ۱۳/۱)
- «مرد، بر درِ این معبد، مسحور شدهاست.» (شریعتی، هبوط در کویر، ۵۲۲)
۲) برای اشتباه نشدنِ «در» با حرف اضافهٔ «در»، معمولاً «درب» مینویسند، درصورتیکه بافت زبانی ابهامزداست و بهتر است همهجا «در» بنویسیم («درب» نیز البته غلط نیست، هرچند نشاندار است).
یادآوری:
در گذشته، «درب» بیشتر به معنای «دروازۀ شهر یا کاروانسرا» بهکار میرفته:
قرن۹: «قم را چند راه است و چند درب و چند میدان.» (تاریخ قم، ۲۰)
و گاهی به معنای «درِ» ورودی خانه و مانند آن:
قرن ۱۰: «چون شام شود، درب خانه را مضبوط نمایند.» (ارشادالزراعه، ۲۷۹)
#واژهشناسی
۱۴۰۰/۰۱/۰۷
سید محمد بصام
@Matnook_com