1237
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد برای ارتباط با ادمین کانال @MafakherFUM
محوطه تاریخی بازه‌هور
محوطۀ تاریخی بازه‌هور در ۷۰ کیلومتری جنوب مشهد و در كنار راهی قرار دارد که از دیرباز مسیر تردد ميان خراسان و استان‌های جنوبی و مرکزی ايران بوده است. «بازه» به معنی درّه و «هور» به معنای خورشید است؛ بنابراین بازه هور يعنی «درّه خورشید». نزدیک‌ترین روستا به این محوطه، روستای رباط سفید است که در حدود ۱۵۰۰ متری شمال محوطه واقع است.
جالب آنکه، نخستين بنای تاریخی ثبت شده در استان خراسان، چهارطاقی سنگی این محوطه، معروف به «آتشکدۀ بازۀ هور»، است. این بنا در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ خورشیدی، یک سال پس از تصویب قانون عتیقات، با شمارۀ ۳۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
چهار‌طاقي در ضلع شمالی محوطۀ بازه هور و بر روی یک پشتۀ طبیعی قرار دارد. بر پايۀ مستندات و شواهد باستان‌شناختی، این بنا تنها اثر سالم به‌جای‌مانده از دوران پیش از اسلام در حوزۀ فرهنگی شرق فلات ایران است. به همین سبب در سده بیستم میلادی پژوهشگرانی از جمله ارنست هرتسفلد، آندره گدار، دانلد ویلبر، لویی واندنبرگ، ولفرام کلایس و دیتریش هوف به آن توجه كردند. در نتیجۀ ۹ سال مطالعات مستمر باستانشناسی و ۶ فصل کاوش علمی در محوطۀ تاریخی بازه هور به سرپرستی دکتر میثم لباف خانیکی، استاد باستانشناسی دانشگاه تهران، مشخص شد که اين چهارطاقی بخشی از یک سکونتگاه وسیع مربوط به دورۀ ساسانی-اسلامی بوده و در زمان آبادانی، تالاری ستون‌دار داشته است.
مهم‌ترین یافته‌های سال‌های اخیر در حدود ۴۰۰ متری جنوب چهارطاقی سنگی و بر فراز کوه قلعه دختر به دست آمده است. اين يافته‌ها بدون شک با چهارطاقی ارتباط فضایی و عملکردی داشته‌اند. مجموعۀ چهارطاقی، قلعه دختر و محوطۀ استقراری ميان آن دو، زیستگاهی را تشکیل می‌دهند که بر اساس شواهد سطحی از دورۀ ساسانی تا سدۀ چهارم هجری مسکون و آباد بوده است. کاوش‌های سه فصل اخیر- از سال ۱۳۹۷ به بعد- نشان داده است که بر فراز کوه دختر آتشکده‌ای عظیم وجود داشته است. این آتشکده ساخته شده از آجر و گچ مرغوب و دارای گنبدی به بلندای تقریباً ۱۲ متر بوده و از اواخر دورۀ اشکانی تا اوایل دورۀ اسلامی فعال بوده است. در ضلع شرقی این آتشکده، تالار ستون‌داری شناسایی شد که ستون‌هاي آن با سرستون‌ها و گچبریهای منحصربه‌فرد تزیین شده بودند. این بنا مهم‌ترین آتشکده‌ای است که تاکنون در حوزۀ شرق و شمال شرق فلات ایران شناسایی شده است.
یافته‌های منحصربه‌فرد این مجموعۀ معماری، مانند گچبریهای نفیس، نقاشی‌های دیواری، اشیاء و تجهیزات آیینی، گل‌مهرهای ساسانی و قطعات متعدد کتیبه‌های فارسی میانه، نشان از اهمیت والای این مجموعه نزد ساکنان خراسان دارد. مطالعات باستانشناسی نشان داده است که این آتشکده نیز بنای منفردی نبوده و بناها و تأسیسات وابسته به آن، پهنه‌ای بالغ بر نیم هکتار را پوشش می‌داده‌اند.
از نشانه‌های باستانشناسی و جغرافیای تاریخی آتشکدۀ نویافته در بازه هور برمی‌آید که احتمالا یکی از سه آتشکدۀ اصلی دورۀ ساسانی باشد که در متون مذهبی و جغرافیایی پیش از اسلام با نام «آذربرزین مهر» (آتش کشاورزان) معرفی شده است. گرچه اثبات این فرضیه نیازمند آزمون و مطالعات بیشتری است، ولی بی‌گمان آتشکدۀ بازه‌هور از مهم‌ترین آتشکده‌های ایران بوده است.
—————
منابع:
مدخل محوطۀ بازه هور در سایت پژوهشکدۀ باستانشناسی وزارت میراث فرهنگی
مقالۀ «مطالعۀ تطبیقی گچبریهای نو‌یافتۀ قلعه دختر بازه‌هور و گچبریهای بندیان درگز»، نوشتۀ میثم لباف خانیکی
مقالۀ «تحول در ساختار معماری مذهبی دورۀ ساسانی»، نوشتۀ علی هژبری
۱۳ مهرماه ۱۴۰۵
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
میکروسکوپ آموزشگاه عالی بهداری
یکی از وسایلی که در موزۀ دانشگاه نگهداری می‌شود، میکروسکوپی اهدایی از سوی دانشگاه علوم پزشکی است؛ شیئی که شاید در نگاه نخست، تنها یک وسیلۀ آزمایشگاهی قدیمی به نظر برسد، اما پلاک نصب‌شده بر روی آن، روایت بزرگ‌تری را برای ما تعریف می‌کند. گاهی برخی اشیا، حتی اگر قدمت چندان زیادی نداشته باشند، اهمیت خود را از ارتباطی می‌گیرند که با یک شخص، یک مکان یا بخشی از تاریخ دارند، همچون اغلب اشیائی که در موزهٔ دانشگاه به نمایش درآمده‌اند.
روی پلاک این میکروسکوپ عبارت «مرکز آموزش عالی بهداری» دیده می‌شود؛ نامی که ما را به یکی از مهم‌ترین نقطه‌های آغاز آموزش عالی در مشهد می‌برد. نخستین مؤسسۀ آموزش عالی مشهد با گشایش این آموزشگاه در سال ۱۳۱۹ شکل گرفت و بستر تأسیس دانشگاه مشهد را فراهم کرد؛ دانشگاهی که کمتر از دو دهه بعد، در سال ۱۳۳۵، بنیان گذاشته شد. به این ترتیب، این میکروسکوپ تنها یک وسیلۀ آموزشی قدیمی نیست، بلکه یادگاری از شروع کاری بزرگ است.
این شیء یک میکروسکوپ نوری قدیمیِ تک‌چشمی است که برای استفاده در آزمایشگاه‌های آموزشی، پزشکی و حرفه‌ای طراحی شده بود. این وسیلهٔ آموزشی ساخت شرکت «Bausch & Lomb Optical» در روچستر نیویورک است؛ شرکتی که تولید میکروسکوپ را از سال ۱۸۷۵ م. آغاز کرد. مشخصات و نمونه‌های مشابه این مدل نشان می‌دهند که این میکروسکوپ مربوط است به نمونه‌های تولیدشده در فاصلۀ سال‌های ۱۹۳۷ تا ۱۹۴۵ میلادی برابر با ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۴ خورشیدی.
بنابراین، هرچند این میکروسکوپ قدیمی‌ترین شیء موزه به شمار نمی‌آید، یادگاری از نخستین سال‌های آموزش علوم پزشکی و شکل‌گیری آموزش عالی نوین در مشهد است؛ بنابراین ارزشمند است زیرا بخشی از تاریخ آموزش دانشگاهی شهر را در قالب یک وسیلۀ آموزشی ساده با خود حفظ کرده است.
۱۲ مهرماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۹ مهر ۱۴۰۵ مصادف است با سی‌و‌یکمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر عبدالعلی گویا، قرآن‌پژوه و مدرس فیزیک دانشگاه فردوسی مشهد.
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
حروف‌نگار اهدایی گروه جغرافیا
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
🔸خراسان‌شناسی _ خانهٔ داروغه 🔸
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
قالیچه یادبود هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۵ مهرماه ۱۴۰۵ مصادف است با ششمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر امیرعباس مجذوب صفا، استاد پیشکسوت دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
برشی از سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد
۱ مهرماه ۱۴۰۵
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
کویل القایی رومکورف
(Ruhmkorff Induction Coil)
یکی دیگر از تجهیزات علمی که دانشکدۀ علوم به موزۀ دانشگاه اهدا کرده است کویل القایی رومکورف است. این وسیله یکی از ابزارهای مهم آزمایشگاهی است که برای تولید ولتاژهای بالا از منبعی با ولتاژ پایین به‌کار می‌رفت. کویل القایی همچون ترازویی که کمی پیش معرفی کردیم، ساخت شرکت انگلیسی Griffin & George Limited است. نمونه‌های اولیۀ آن در سال ۱۸۵۱ م. تولید شده ولی نمونۀ موجود در موزۀ دانشگاه از نظر ظاهر و جزئیات، شباهت زیادی به نمونه‌های دهۀ ۱۹۵۰ م. دارد.
اساس عملکرد این وسیله بر پدیدۀ القای الکترومغناطیسی استوار است. با قطع و وصل شدن متناوب جریان الکتریکی در سیم‌پیچ اولیه، میدان مغناطیسی تغییر می‌کند و در سیم‌پیچ ثانویه ولتاژ بسیار بالاتری ایجاد می‌شود. با توجه به سابقۀ آموزش رشتۀ فیزیک در دانشگاه فردوسی مشهد و نیاز طبیعی چنین رشته‌هایی به آزمایشگاه‌های مجهز، می‌توان احتمال داد که این وسیله نیز بخشی از تجهیزات آموزشی آزمایشگاه‌های فیزیک دانشگاه بوده و برای آموزش عملی مباحث الکتریسیته و الکترومغناطیس استفاده می‌شده است.
کویل القایی رومکورف امروز دیگر فقط یک وسیلۀ آموزشی نیست، بلکه نمایانگر بخشی از تاریخ آموزش علوم و شاهد مراحل شکل‌گیری تجربۀ آزمایشگاهی دانشگاه است که در موزه به نمایش درآمده است.
۳۱ شهریور‌ماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۳۱ شهریور ۱۴۰۵ مصادف است با ششمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمدرضا کهنسال، استاد دانشکدۀ کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد فرزانۀ دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
🔸خراسان‌شناسی _ مدرسهٔ عباسقلی‌خان🔸
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
ترازوهای اهدایی دانشکدهٔ علوم
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
دکتر حسین سامی‌راد در کنار جمعی از همکاران
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
«مأموریت میرزا رضای قزوینی در دربار ناپلئون بناپارت»
علاءالدین آذری – مسعود فرنود
مجلۀ بررسی‌های تاریخی، سال سیزدهم، شمارۀ ۳ (پیاپی ۷۷)، ۱۳۵۷
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۲۶ شهریور ۱۴۰۵ مصادف است با هفتمین سالروز درگذشت زنده‌یاد مهندس سید مجتبی مدرس رضوی، استاد پیشکسوت دانشکدۀ کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
🔸خراسان‌شناسی _ محوطهٔ تاریخی بازه هور🔸
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
میکروسکوپ آموزشگاه عالی بهداری
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
حروف‌نگار اهدایی گروه جغرافیا
در موزه دانشگاه ابزاری نگهداری می‌شود که حروف‌نگار یا حروف‌نویس نامیده می‌شود؛ وسیله‌ای که پیش از رواج گستردهٔ نرم‌افزارهای پیشرفته‌ترِ طراحی و نقشه‌کشی، جهت ایجاد نوشته با فونت‌های موجود در دستگاه، بر روی نقشه‌ها و برگه‌های موردنظر استفاده می‌شد.
این شیئ در سالیان گذشته از سوی گروه جغرافیای دانشکدهٔ ادبیات به موزه اهدا شد.
این ابزار با نام «TAKEDA LETTERING SET» بین دهه‌های ۱۹۶۰–۱۹۷۰ م. تولید می‌شد و محصول شرکت ژاپنی «Takeda Drawing Instruments» است که در سال ۱۹۴۹ م. تأسیس شده و یکی از تولید‌کنندگان معتبر ابزار نقشه‌کشی و حروف‌نویسی به‌شمار می‌آمد.
درون جعبهٔ این ابزار، علاوه بر قلم‌های مخصوص و دسته مکانیکی، تعداد ۱۲ قالب حروف‌نویسی یا «Lettering Templates» با اندازهٔ حروف از 0.060 تا 0.500 اینچ دیده می‌شود که برای پیاده کردن حروف و اعداد با اندازه‌های مختلف استفاده می‌شود و خط‌کش مدرج پایین قالب هم برای تنظیم فاصله و مرکزگذاری حروف استفاده می‌شد.
نحوهٔ کار حروف‌نگار به این صورت بود که قالب حروف در کنار خط‌کش قرار می‌گرفت. کاربر با قرار دادن پین راهنما در شیار مستقیم قالب و حرکت دادن پین ردیاب در شیارهای حک‌شده به شکل حروف، مسیر هر حرف را دنبال می‌کرد. قلم متصل به دستگاه نیز هم‌زمان همان مسیر را با جوهر روی نقشه ترسیم می‌کرد؛ به این ترتیب، شکل حروف موجود در قالب روی نقشه یا برگه منتقل می‌شد و حروف با اندازه، ضخامت و فاصله‌ای یکنواخت و استاندارد ایجاد می‌شدند. این ویژگی باعث می‌شد حروف‌نگار برای ایجاد نوشته‌های دقیق و استاندارد بر روی نقشه‌ها و برگه‌ها، به‌ویژه در نقشه‌کشی معماری، مهندسی و فنی، کاربرد داشته باشد.
چنین ابزارهایی پیش از رواج گستردهٔ نرم‌افزارهای طراحی و نقشه‌کشی، امکان ایجاد نوشته‌هایی دقیق و استاندارد را در کنار ترسیمات فنی فراهم می‌کردند و به همین دلیل نقش مهمی در نقشه‌کشی معماری، مهندسی و فنی داشتند.
۷ مهرماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
خانهٔ داروغه
خانۀ تاریخی داروغه از بناهای اواخر دوره قاجاریه (حک: ۱۲۱۰_ ۱۳۴۴ق) در شهر مشهد است. نام این بنا از منصب «داروغه»، از مناصب حکومتی در ساختار اداری شهرهای ایران، ریشه می‌گیرد.
داروغه واژه‌ای با ریشۀ مغولی-ترکی است که از دورۀ مغول به بعد در سلسله‌مراتب مناصب حکومتی ایران رواج یافت. داروغه از دیرباز اختیارات گستردۀ اجرایی و نظامی داشت و در واقع نمایندۀ سیاسی حکومت و شخص سلطان در یک شهر یا منطقه به شمار می رفت. اما در دورۀ قاجار، در کنار مشاغلی مانند کلانتر، کدخدا و بیگلربیگی تنها مسئول نظم و امنیت عمومی شهر بود.
خانه داروغه به وسعت ۶۱۰ متر مربع در خیابان نواب صفوی، راستۀ حوض مسگران قرار دارد. مالک بنا احتمالاً یوسف‌خان بیگلربیگ است که نباید او را با یوسف‌خان هراتی (د: ۱۳۳۰ ق.) اشتباه گرفت. در بسیاری از منابع، یوسف‌خان هراتی، آخرین داروغۀ مشهد و مالک خانۀ داروغه معرفی شده است؛ در حالی‌که بنا بر اطلاعات تاریخی، احتمال داروغه‌بودن یوسف‌خان هراتی بسیار کم است. یوسف‌خان هراتی که عامل روس‌ها در مشهد بود، حوادث مهم زندگی‌اش را در رساله‌ای با عنوان «بیان‌الوقایع» نوشته است که در آن هیچ‌جا به داروغه بودن خود اشاره نکرده است و در دیگر منابع هم شاهدی بر داروغه بودن او وجود ندارد. بر اساس یک متن دست‌نویس به‌جامانده از خاندان محمدحسن‌خان مسعودی، عضو انجمن بلدیه و دومین شهردار مشهد، یوسف‌خان نام دیگری به‌عنوان بیگلربیگ مشهد در حوالی سال ۱۳۲۷ ق. آورده شده است که شاید او مالک خانۀ تاریخی داروغه بوده باشد.
صرف نظر از ابهام‌های موجود دربارهٔ مالک بنا، ویژگی‌های معماری خانۀ داروغه آن را از بناهای شاخص دورۀ قاجار در مشهد متمایز کرده است. در برخی منابع، طرح و تزئینات این خانه را به معماری روسی نسبت داده‌اند؛ در حالی که این خانه نمونۀ کاملی از همزیستی مسالمت‌آمیز معماری ایرانی با تلفیقی از الگوهای معماری شرقی و غربی است. به دلیل سفرهای شاهان و دولتمردان قاجاری به اروپا، بسیاری از جنبه‌های زندگی ایرانیان به تدریج از فرهنگ غرب تأثیر پذیرفت. معماری این خانه نیز بیشتر متأثر از اروپا است تا روسیه؛ هرچند نشانه‌هایی از معماری روسی نیز در آن دیده می‌شود.
در سه ضلع شمالی، جنوبی و شرقی حیاط، تودۀ ساختمانی قرار دارد که در دو طبقه شکل گرفته است. ورودی این بنا در ضلع جنوبی قرار دارد. در سمت شمالی حیاط، یک ایوان زیبا قرار دارد که چهار ستون روبه‌رو و متقارن در جلوی آن قرار گرفته و تا کف حیاط ادامه یافته است. این ایوان تزئینات زیبای آجرکاری دارد. در دو طرف ایوان، دو راه‌پله به‌صورت مورب نسبت به بدنه قرار گرفته‌اند.
در وسط حیاط حوض آب و در اطراف آن چهار باغچه دیده می‌شود. وجود حوض در مرکز حیاط، نشان‌دهندۀ اهمیت و مرکزیت آب در هستی است؛ به‌ویژه که با انعکاس آبی آسمان در دل خود، آینۀ تمام‌نمای هستی را به نمایش می‌گذارد. گذشته از جنبۀ تزئینی و کاربردی آن، حوض خود مرکزی است که تناسب و تقارن جوی‌های کناری، باغچه‌های مشرف به آن و حتی فضاهای اطراف باغچه‌ها را سامان می‌دهد و شعاع این نظم و ریتم چشم‌نواز تا پلکان و ایوان‌ها را نیز در بر می‌گیرد.
در این بنا فضاهای تابستان‌نشین و زمستان‌نشین در مجاورت هم شکل گرفته‌اند. بخش‌های زمستان‌نشین با وسایل گرمایشی گرم می‌شدند و مطبخ را در طبقۀ پایینی این بخش‌ها می‌ساختند تا به گرم‌شدن فضا کمک کند. در خانۀ داروغه، شومینۀ گچ‌بری‌شده در اتاق ضلع شرقی و پنجره‌های دوجداره از ویژگی‌های خاص این خانه به شمار می‌آیند.
خانه داروغه از نخستین بناهای مشهد بود که حمام اختصاصی داشت. استفاده از آجرهای قالبی در شکل‌های مختلف، کاشی‌های هفت‌رنگ، تزئینات چوبی زیر سقف‌ها، تندیس‌های گچی قالبی و تراشیده مانند سر انسان، سر شیر و فرشته‌های بال‌دار افسانه‌ای در نمای رو به حیاط، از تزئینات بنا است.
این بنا با توجه به ویژگی‌های معماری و تزئینی، در دهه‌های اخیر مورد توجه قرار گرفت و در ۷ مهر ۱۳۸۱ با شمارۀ ثبت ۶۳۵۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این بنا در سال ۱۳۹۰ خورشیدی توسط شهرداری ثامن خریداری شد و مرمت آن آغاز گردید؛ چهار سال بعد مرمت این خانه به پایان رسید و از سال ۱۳۹۵ امکان بازدید از این بنا فراهم شد.
—————
منابع:
مقاله داستان راست خانه داروغه نوشته شیما سیدی
مقاله مطالعۀ تطبیقی اصول معماری در خانه‌های سنتی ایران نوشتۀ محبوبه نوحی بزنجانی
مقاله منصب داروغه در دوره قاجار نوشته شهرام یوسفی‌فر
#خراسان‌شناسی
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
قالیچهٔ یادبود هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد
قالی در فرهنگ و هنر ایران جایگاهی ویژه دارد و در طول تاریخ، علاوه بر کاربرد روزمره، به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هنر ایرانی تبدیل شده است. گستردگی و پیوستگی این هنر در دوره‌های مختلف تاریخی، سبب شده است که قالی ایرانی همواره موردتوجه پژوهشگران و علاقه‌مندان هنر ایران باشد. سیسیل ادواردز، شرق‌شناس و نویسندهٔ کتاب قالی ایران، در خاطره‌ای از بازدید خود از موزهٔ گلستان، به همین اهمیت اشاره می‌کند. او با دیدن فرش‌هایی که بر زمین گسترده بودند، می‌گوید: «عجیب است؛ در موزه‌های همهٔ کشورهای جهان باید سر را بالا گرفت و اشیائی را که به دیوار نصب شده و یا در قفسه‌ها چیده‌اند ملاحظه کرد، اما در ایران باید زمین را نگریست!» (قالی ایران، سیسیل ادواردز)
با وجود این پیشینه، قالی ایرانی در دورهٔ معاصر تنها به تکرار نقش‌ها و ترکیب‌بندی‌های سنتی محدود نمانده و در کنار شیوه‌های شناخته‌شدهٔ قالی‌بافی، طرح‌هایی با زبان بصری متفاوت نیز پدید آمده‌اند. قالیچه‌ای که در راهروی گذار موزهٔ دانشگاه به چشم می‌خورد، نمونه‌ای از همین کاربرد معاصر هنر قالی‌بافی است که برای بزرگداشت هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد بافته شده است.
مراسم هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد در سال ۱۳۹۸ برگزار شد. چند ماه پیش از برگزاری این جشنواره، با حکم رئیس وقت دانشگاه، کمیتهٔ برنامه‌ریزی و اجرایی تشکیل شد و مصوب گردید فراخوانی برای طراحی نشان هفتادمین سال تأسیس منتشر شود تا اثر برگزیده در قالب طراحی نشان (لوگو)، چاپ تمبر و ساخت نمادهای حجمی بر اساس نشان انتخابی ارائه شود. از دیگر نتایج این جشنواره، ثبت شعار «خرد باید و دانش و راستی» بود که به عنوان شعار دانشگاه برای همیشه مطرح شد. این مصرع برگرفته از اشعار حکیم ابوالقاسم فردوسی است که از فروردین سال ۱۳۵۳ و هم‌زمان با تغییر نام دانشگاه، بر نشان (لوگوی) دانشگاه نیز افزوده شد.
دار این قالیچه که نشان جشنواره را بر خود دارد، در سازمان مرکزی دانشگاه مستقر شد و بافنده‌ای ثابت بافتن آن را برعهده داشت؛ اما این امکان نیز فراهم بود که هر کس با این هنر آشنایی داشت، در بافت آن مشارکت کند. بسیاری از استادان، کارمندان و دانشجویان نیز به یادگار، یک یا چند گره یا یک رج از این قالیچه را بافته‌اند.
در طراحی قالیچه، شعار «خرد باید و دانش و راستی» با خط نستعلیق در مرکز قرار گرفته است. پیرامون این نوشته، عناصر هندسی و خطوط منحنی در قالب ترکیبی شعاعی و تقریباً متقارن تکرار شده‌اند. بنابراین، برخلاف بسیاری از قالی‌های سنتی ایرانی که با نقش‌هایی چون ترنج، اسلیمی و گل‌وبوته شناخته می‌شوند، در اینجا خودِ ترکیب‌بندی شعاعی، خوشنویسی و انتخاب عناصر بصری نقش اصلی را بر عهده دارند. تکرار خطوط فیروزه‌ای و سیاه در اطراف نوشته نیز این ساختار شعاعی را تقویت کرده و طرحی متناسب با هویت دانشگاه پدید آورده است.
ترکیب رنگ فیروزه‌ای (رنگ ایرانی) و سرمه‌ای (رنگ نمادین دانشگاه فردوسی مشهد) بر زمینهٔ کرم رنگ قالیچه نیز جلب توجه می‌کند. فیروزه‌ای از رنگ‌های شاخص در هنر و معماری ایرانی، به‌ویژه در سنت معماری خراسان و بناهای تاریخی و مذهبی این بخش از ایران است. استفاده از این رنگ در کنار رنگ اُکرِ به‌کاررفته در فضای موزه، علاوه بر ایجاد هماهنگی بصری با محیط، پیوندی میان آن با فضای فرهنگی و هنری خراسان ایجاد کرده است.
سرانجام آنکه،این اثر تنها یادبودی برای هفتادمین سال تأسیس دانشگاه نیست؛ شیوه شکل‌گیری آن نیز بخشی از ارزش آن است. قالیچه‌ای که گره‌های آن با دستان استادان، کارکنان و دانشجویان شکل گرفته، خود به گونهای یادگار جمعی دانشگاه است. از این منظر، این قالیچه را بیش از یک اثر هنری، می توان بخشی از خاطره مشترک چند نسل از اهالی دانشگاه فردوسی مشهد به شمار آورد.
۵ مهرماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۵ مهر ۱۴۰۵ مصادف است با هشتمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمد علوی مقدم، استاد پیشکسوت گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه آغاز سال تحصیلی جدید را تبریک می‌گوید و برای دانشجویان عزیز، سالی سرشار از امید، دانایی و روشنایی آرزو می‌کند.
مهرماه ۱۴۰۵
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
«سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی» برگزار شد.
عصر روز چهارشنبه، ۱ مهرماه ۱۴۰۵ مراسم «سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی» به همّت دانشکدهٔ علوم ریاضی و با همکاری مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه، در سالن استاد بزرگ‌نیا (دانشکدهٔ علوم ریاضی) برگزار شد.
در بخش نخست این برنامه، دکتر محمّد صال‌مصلحیان، عضو هیئت علمی و رئیس دانشکدهٔ علوم ریاضی به ایراد سخنرانی پرداختند، ایشان ضمن خوشامدگویی به میهمانان، از کوشش‌هایی که برای تدارک این برنامه صورت گرفته بود، قدردانی کردند.
در بخش بعدی کتاب «سی‌سالگی دانشکدهٔ علوم ریاضی» با حضور استادان و پیشکسوتان این دانشکده رونمایی شد.
این کتاب با همکاری مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد منتشر شده است.
سپس دکتر محمّدرضا رجب‌زاده، استاد پیشکسوت گروه ریاضی محض، ضمن تشکر از برگزاری این مراسم، تاریخچهٔ کوتاه و مختصری از دانشکدهٔ علوم ریاضی ارائه دادند.
در پایان این مراسم لوح‌ها و هدایایی به رسم یادبود به رؤسای پیشین، استادان پیشکسوت و کارمندان بازنشستهٔ این دانشکده اهدا شد.
۱ مهرماه ۱۴۰۵
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
کویل اهدایی دانشکدهٔ علوم
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
مدرسۀ عباسقلی‌خان
نشانه‌های اولیهٔ تخصیص مکان‌هایی برای آموزش در ایران به شهر شوش و به دورهٔ حکومت ایلامیان برمی‌گردد. یکی از این نشانه‌ها به گفتۀ پیِر آمیه (Pierre Amiet)، آثاری مانند تشت آماده‌سازی خمیر گل رس برای ساختن الواح است، همچنین خمره‌ای که الواح مصرف‌شده را در آن می‌ریختند تا مجدداً از خاک رس آن استفاده کنند.
به استناد شاهنامهٔ فردوسی، در زمان ساسانیان در هر برزن و در کنار هر آتشکده، دبستان یا مکانی برای آموزش وجود داشته است. پس از فروپاشی حکومت ساسانیان، خلفای عباسی توجه چندانی به تأسیس مدارس نداشتند؛ اما با روی کار آمدن حکومت‌های ملی در ایران، به‌ویژه دیلمیان در سدهٔ سوم هجری قمری، کتابخانه‌ها و مدارس مهمی در نقاط مختلف ایران تأسیس شد. در دورۀ وزارت خواجه نظام الملک طوسی (۴۰۸-۴۸۵ ق.) مدرسه از مسجد جدا شد و مدارس چهار‌ایوانی در شهر‌هایی چون خرگرد، بلخ، هرات، توس، ری، اصفهان، یزد، ابرقو و بغداد ساخته شدند. نظامیه‌های تأسیس‌شده به‌دست خواجه نظام‌الملک را نیز می‌توان از مهم‌ترین نمونه‌های گسترش مدارس سازمان‌یافته در این دوره دانست.
جنبۀ مذهبی مدارس، یکی از عوامل مهم تعیین موقعیت آنها در ساختار شهری بود. بسیاری از مدارس در مجاورت مسجد جامع و دیگر مراکز مذهبی ساخته می‌شدند. افزون بر آن در شهرهای بازرگانی و تولیدی، به دلیل اهمیت بازار و نقش آن به‌عنوان شریان اصلی ارتباطی شهر، شماری از مدارس در امتداد بازار و در ارتباط مستقیم با آن احداث می‌شدند.
مدرسۀ عباسقلی‌خان یکی از بناهای شاخص دورۀ صفوی در مشهد است که در نزدیکی بازار عباسقلی‌خان ساخته شده بود.
این مدرسه در سال نخست سلطنت شاه سلیمان صفوی (۱۰۷۷ ق.)، در ابتدای پایین خیابان و در محدودۀ خیابان امروزی نواب صفوی، احداث شد. این بنا از معدود مدارس تاریخی شهر مشهد است که همچنان با کاربری آموزشی و حوزوی، در ساختمان تاریخی خود فعال است.
بر اساس متن کتیبۀ سنگی سردر مدرسه، بانی بنا عباسقلی‌خان شاملو، بیگلربیگی خراسان، بوده و سعدالدین محمد به‌عنوان وزیر و پیشکار او در احداث مدرسه نقش داشته است. تاریخ ساخت بنا نیز در همین کتیبه ذکر شده است.
خاندان شاملو از طوایف قزلباش و ترک‌نژادی بودند که در دورۀ صفویه عموماً حکومت ولایت خراسان، با مرکزیت هرات، به ایشان تعلق داشته است. یکی از افراد برجستۀ این طایفه نیز عباسقلی‌خان شاملو بود که بیش از ۳۴ سال، در دوران سلطنت شاه صفی (۱۰۳۷-۱۰۵۲ ق.)، شاه عباس دوم (۱۰۵۲-۱۰۷۷ ق.) و شاه سلیمان (۱۰۷۷–۱۱۰۵ ق.) در هرات حکومت کرد.
مدرسۀ دوطبقۀ عباسقلی‌خان در چهار ضلع ساخته شده و دارای چهار ایوان است که از ویژگی‌های معماری مدارس دورۀ صفوی به شمار می‌رود. این بنا در مجموع ۱۰۴ حجره دارد و تماما با آجر ساخته شده است. از مهم‌ترین تزئینات آن می‌توان به آجرکاری، نقاشی روی گچ، کاشی‌کاری و مقرنس‌کاری در سردر ورودی، ایوان‌ها، حجره‌ها و رواق‌ها اشاره کرد.
در تزئینات بنا از کاشی هفت‌رنگ و کاشی معرق استفاده شده است. نقوش کاشی‌کاری مدرسه عمدتا شامل نقوش گیاهی و کتیبه‌های خوشنویسی است. نقوش گیاهی نیز در دو گروه اصلی اسلیمی و ختایی قابل بررسی هستند.
با توسعۀ حرم مطهر رضوی و تعریض خیابان نواب صفوی، سردر تاریخی مدرسه به‌عنوان یکی از آثار تاریخی و مذهبی شهر، بدون تغییر در نمای ظاهری، به عقب منتقل شد و امروزه در حاشیۀ ضلع جنوبی خیابان قرار دارد.
عباسقلی‌خان در محرم سال ۱۰۷۸ ق. رقبات و املاک بسیاری را در شهرهای مشهد، تربت‌جام، باخرز، هرات، بادغیس و فراه وقف مدرسۀ خود کرد. این موقوفات نقش مهمی در تأمین هزینه‌های مدرسه و استمرار فعالیت آن داشته‌اند. به این ترتیب، مدرسۀ عباسقلی‌خان نه‌تنها از آثار تاریخی معماری دورۀ صفوی در مشهد است، بلکه می‌توان آن را از بناهایی دانست که با تداوم کارکرد آموزشی خود، بخشی از پیوستگی تاریخی آموزش و حیات مذهبی شهر را تا امروز حفظ کرده است.
—————
منابع
- کتاب تاریخ مدارس ایران نوشتۀ حسین سلطان‌زاده
- مقالۀ تحلیل نقوش و تزئینات کاشی‌کاری مدرسۀ علمیه عباسقلی‌خان نوشتۀ عطیه مرادی
- کتاب سیمای تاریخی–فرهنگی شهر مشهد نوشتۀ مهدی سیدی
۳۰ شهریور‌ماه ۱۴۰۵
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
Instagram.com/mafakherferdowsi
ترازوهای اهدایی دانشکده علوم
دانشکدۀ علوم دو ترازوی آزمایشگاهی به موزهٔ دانشگاه اهدا کرده است که در گالری دوم موزه به نمایش گذاشته شده‌اند.
تَرازو که به آن میزان، وزن‌سنج و جرم‌سنج
هم می‌گویند، ابزاری برای اندازه‌گیری وزن است. واژه «تراز» در فارسی به معنای هم‌سطح بودن است؛ بنابراین ترازو وسیله‌ای است که با «اصل هم‌سطحی» کار می‌کند. این نام به تراز شدن شاهین ترازو با درجه میانی صفحه وزن‌نما اشاره دارد. از همین رو، ترازو در کنار کاربردهای علمی و اقتصادی، در فرهنگ‌های مختلف به نمادی از عدالت و دادگری نیز تبدیل شده است.
این وسیله از کهن‌ترین اختراعات بشر است.
شواهد باستانشناسی از صنعت ترازو به هزاره‌های پیش از میلاد باز می‌گردد و شاید نخستین آنها جایی باشد که تصویر ترازو بر مقبره‌های پادشاهان مصر باستان حکاکی شده است. تاریخ ترازو در سرزمین ایران نیز به هزاران سال پیش می‌رسد. این ابزار نه تنها وسیله‌ای برای سنجش وزن، بلکه نمادی از عدالت و انصاف به‌شمار می‌رفت. شواهد باستانشناسی نشان می‌دهد ایران یکی از خاستگاه‌های استفاده از ترازو در جهان است.
یکی از قدیمی‌ترین ترازوهای یافت‌شده در جهان، ترازوی دوکفهای بندداری است که در تپه حصار دامغان کشف شده و قدمت آن ظاهراً به حدود ۴۰۰۰ سال پیش می‌رسد. این ترازوی ارزشمند امروز در موزه اسمیتسونین آمریکا نگهداری می‌شود. پس از فتح اسلام نیز، دانشمندان ایرانی نقش مهمی در توسعه و تکامل ترازو داشتند و ابزارهایی بسیار دقیق‌تر ساختند. ترازوی حکمت (میزان‌الحکمه) یکی از پیشرفته‌ترین و دقیق‌ترین ترازوهای طراحی‌شده در دوران تمدن اسلامی است. این دستگاه را دانشمندانی مانند ابوحاتم اسفزاری (د: ۵۱۵ق) طراحی کردند و بعدها عبدالرحمان خازنی (د: ۵۲۵ق) آن را در کتاب خود با نام «میزان‌الحکمه» تکمیل و توصیف کرد. برخلاف ترازوهای ساده، از ترازوی حکمت برای کارهای علمی مانند عیارسنجی آلیاژها (تعیین میزان ناخالصی در طلا و نقره) و تعیین چگالی مواد استفاده می‌شد. این ترازو می‌توانست جرم اجسام را با دقت حدود ۰.۱ گرم تعیین کند.
از ترازوهای دوکفهای که در تجارت و زرگری به‌کار می‌رفت تا قپان‌های بازار، وزن‌کشی بخش جدایی‌ناپذیری از زندگی اقتصادی و علمی جامعه بوده است. نمونه‌های برجای‌مانده از ترازوهای ایرانی متعلق به قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم میلادی، کاربرد این ابزارها را در حرفه‌هایی مانند زرگری و داروسازی نشان می‌دهند. در دوره قاجار، با تأسیس دارالفنون و شکل‌گیری نهادهای آموزشی جدید، ورود و رواج تجهیزات علمی و آزمایشگاهی اروپایی به ایران اهمیت بیشتری یافت.
یکی از ترازوهای اهدایی دانشکده علوم،
ترازوی مدل «OHAUS Harvard Trip» است که از نوع ترازوهای دوکفهای به‌شمار می‌رود و توانایی اندازه‌گیری اجسام تا ۲ کیلوگرم را دارد. نمونه موجود در موزۀ دانشگاه از نظر ظاهر و ظرفیت، شباهت زیادی به نمونه‌های دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰م دارد. جعبه چوبی جلوی ترازو، مجموعه وزنه‌های استاندارد است که برای وزن‌کردن دقیق‌تر به کار می‌رفت. این جعبه ۱۱ وزنه با وزن های ۱ تا ۲۰۰ گرم دارد.
ترازوی دیگر مدل Griffin& George Limited است که آن هم از نوع ترازوهای مکانیکی دوکفهای و مجهز به محفظه چوبی و شیشه‌ای است. محفظه شیشه‌ای از سازوکار حساس ترازو در برابر جریان هوا، گردوغبار و عوامل محیطی محافظت می‌کرد. از این نوع ترازو برای اندازه‌گیری دقیق جرم در آزمایشگاه‌های علمی و آموزشی استفاده می‌شد.
به هر رو، این دو ترازو، امروز دیگر کاربرد جاری ندارند، اما بخشی از تاریخ آموزش علوم پایه در دانشگاه را روایت می‌کنند و اکنون به‌عنوان بخشی از میراث علمی دانشگاه، در موزه حفظ و معرفی می‌شوند.
۲۹ شهریور‌ماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
شرح مختصری از زندگی دکتر حسین سامی‌راد، به قلم دختر ایشان دکتر لیلاس سامی‌راد
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۲۹ شهریور ۱۴۰۵ مصادف است با چهلمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر حسین سامی‌راد، یکی از بنیان‌گذاران و اولین رئیس دانشگاه مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد برجستۀ دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۲۸ شهریور ۱۴۰۵ مصادف است با یازدهمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر مسعود فرنود، استاد پیشکسوت گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۲۶ شهریور ۱۴۰۵ مصادف است با ششمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر غلامعلی ادریسیان، رئیس اسبق دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد برجستۀ دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
www.instagram.com/mafakher.fum