گفت‌وشنود

11 November 2026 20:59

مجوز، عادی‌سازی، انسانیت‌زدایی
سه گام برای خاموش‌کردن وجدان

آلبرت بندورا، روان‌شناس کانادایی-آمریکایی، در مقاله‌ای در ۱۹۹۹ سازوکارهایی را بررسی کرد که افراد با آن‌ها وجدان خود را موقتا کنار می‌گذارند.
یکی «توجیه اخلاقی» است: رفتار آسیب‌زا طوری بازتعریف می‌شود که در خدمت هدفی ارزشمند دیده شود.
دیگری «برچسب‌گذاری تلطیف‌شده» است: وقتی نام کار عوض شود، سنگینی اخلاقی‌اش هم عوض می‌شود.

هربرت کلمن و ل. کنت همیلتون در «جنایات اطاعت» (۱۹۸۹) محاکمه‌ یک درجه ‌دار نظامی را در پرونده‌ کشتار می‌لای (ویتنام، ۱۹۶۸) از دید روان‌شناسی اجتماعی بررسی کردند.
به نظر آن‌ها سه فرایند ترمز اخلاقی را از کار می‌اندازد: «مجوزدهی» (فرمان از مرجع قدرت می‌آید و مسئولیت به بالا منتقل می‌شود)، «عادی‌سازی» (کار به مراحل روزمره و رویه‌ای تقسیم می‌شود) و «انسانیت‌زدایی» (قربانیان با برچسب‌هایی نامیده می‌شوند که شان انسانی‌شان را کم می‌کند).
کلمن تاکید می‌کرد این‌ها در سطح ساختار عمل می‌کنند و صرفا به شخصیت افراد برنمی‌گردند.

هانا آرنت در «آیشمان در اورشلیم» (۱۹۶۳) به سخنرانی هاینریش هیملر در پوزنان (۱۹۴۳) پرداخت. هیملر از ماموران اس‌اس می‌خواست به جای «چه کارهای وحشتناکی با مردم کردم»، بگویند «چه صحنه‌های وحشتناکی در راه انجام وظیفه تحمل کردم». آرنت این را وارونگی آشکار می‌دید: دلسوزی به وسوسه‌ای بدل شده بود که باید در برابرش ایستاد، و کشتن به وظیفه.

نمونه‌‌ای مستند، پاولیک مورزوف است. کاتریونا کلی، مورخ بریتانیایی، در «رفیق پاولیک» (۲۰۰۵) نشان داد پسربچه‌ای ۱۳ ساله که در ۱۹۳۲ در روستایی در اورال کشته شد، در روایت رسمی شوروی به قهرمانی بدل شد که پدرش را لو داده بود. مجسمه، سرود و نام مدرسه‌ها به او اختصاص یافت. به نوشته‌ کلی، جزئیات رویداد واقعی همچنان مبهم است و آنچه ساخته شد، یک «الگوی فضیلت» بود: افشای پدر.

وقتی واژه‌ها جابه‌جا می‌شوند، پرسش «چه کسی ترازو را در دست دارد؟» مهم‌تر از «چه گفته شد؟» می‌شود.
وقتی معیار خوب و بد از دست ما خارج می‌شود، پرسش اصلی دیگر این نیست که چه گفته شد، بلکه این است که چه کسی تعیین می‌کند چه چیزی خوب یا بد است.

#اخلاق #فضیلت #رذیلت #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

11 November 2026 07:57

شلنگ آتش دروغ
اثر حقیقت واهی چگونه کار می‌کند؟


چیزی که بارها شنیده‌ایم، چرا درست‌تر به نظر می‌رسد؟
لین هشر، دیوید گلداشتاین و توماس توپینو، پژوهشگران دانشگاه تمپل، در مقاله‌ای در ۱۹۷۷ نخستین مستندات این پدیده را منتشر کردند. آن‌ها طی سه جلسه با فاصله‌ دو هفته، از شرکت‌کنندگان خواستند درستیِ جمله‌هایی را ارزیابی کنند.
جمله‌هایی که در جلسه‌های پیشین هم دیده بودند، به‌طور میانگین درست‌تر ارزیابی شدند، چه واقعا درست بودند و چه نبودند.

لیزا فازیو و همکارانش در دانشگاه وندربیلت، در مقاله‌ی ۲۰۱۵ نشان دادند دانستن پاسخ درست هم همیشه سپر نیست. حتی وقتی شرکت‌کنندگان واقعیت را می‌دانستند، شنیدن مکرر جمله‌ی غلط، حس درستی آن را کمی بالا می‌برد.

گوردون پنی‌کوک، دیوید رند و همکارانشان در مقاله‌ی ۲۰۱۸ (دانشگاه ییل) تیترهای خبری جعلی را بررسی کردند. حتی یک بار دیدنِ قبلی، باور به آن‌ها را بالا می‌برد، آن هم وقتی برچسب «مورد اختلاف» داشتند.

باید در نظر داشت که اندازه‌ اثر در این پژوهش‌ها متوسط است. یعنی تکرار همه را قانع نمی‌کند، اما سنگینیِ ترازو را جابه‌جا می‌کند.

هانا آرنت در «خاستگاه‌های توتالیتاریسم» (۱۹۵۱) هدف نهایی را متفاوت از «قانع‌کردن» توصیف کرد. به نظر او، رعیت ایده‌آل نظام توتالیتر کسی نیست که ایدئولوژی را باور دارد، بلکه کسی است که مرز میان واقعیت و ساخته‌ ذهن برایش محو شده است.

نمونه‌اش گزارشی از موسسه‌ی رَند (۲۰۱۶) به قلم کریستوفر پل و میریام متیوز است. آن‌ها شیوه‌ تبلیغاتی روسیه را در جنگ اوکراین و سوریه «شلنگ آتش دروغ» (Firehose of Falsehood) نامیدند: حجم بالا، کانال‌های بسیار و تکرار مداوم، بدون تعهد به یکدستی روایت‌ها.
آن‌ها با تکیه بر پژوهش‌های روان‌شناسی، از جمله اثر حقیقت واهی، استدلال می‌کنند این روش حتی با روایت‌های متناقض هم می‌تواند موثر باشد.

شاید «آشنایی»، نامی باشد که ذهن به «درست بودن» می‌دهد، وقتی مجال سنجیدن ندارد.

#علوم_شناختی #شلنگ_آتش_دروغ #اثر_حقیقت_واهی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

10 November 2026 20:39

دیواری که همه فکر می‌کردند ابدی است

۱۳ اوت ۱۹۶۱. مردم برلین صبح از خواب بیدار شدند و دیدند سیم‌خاردار و بتن، شهرشان را دو نیم کرده است. دیوار برلین ۲۸ سال ایستاد، حدود ۱۵۵ کیلومتر دور برلین غربی کشیده شد و برج‌های مراقبت و دستور شلیک به فراریان داشت. شمار قربانیان مرز را پژوهشگران بسته به تعریف، از ۱۳۰ تا بیش از ۱۴۰ نفر و برخی بیشتر برآورد می‌کنند.

برای نسلی از آلمان شرقی، این دیوار فقط بتن نبود؛ سقف دنیا بود.
بسیاری باور داشتند همیشه همین‌طور می‌ماند.
جامعه‌ای که از خبرچین‌های استازی می‌ترسید، حرف واقعی‌اش را در جمع نمی‌زد و هر کس خیال می‌کرد بقیه راضی‌اند یا دست‌کم تسلیم.

بعد در ۱۹۸۹ همه‌چیز در چند ماه جابه‌جا شد.
در تابستان، هزاران نفر از راه مجارستان که مرزش را باز کرده بود، گریختند.
از سپتامبر همان سال، دوشنبه‌ها بعد از دعا در کلیسای نیکولای لایپزیگ، جمعیت به خیابان آمد: چند هزار نفر، بعد ده‌ها هزار. در ۹ اکتبر حدود ۷۰ هزار نفر راه افتادند و نیروهای امنیتی، برخلاف انتظار، شلیک نکردند.

شعارها از «ما مردم هستیم» (Wir sind das Volk) شروع شد.

دو هفته بعد از جشن‌های رسمی چهلمین سال حکومت، رهبر حزب برکنار شد. و شب ۹ نوامبر، در پی اظهارات گیج‌کننده یک سخنگوی حزب درباره مقررات سفر، مردم به گذرگاه‌ها هجوم بردند و مرزبانان راه را باز کردند.

دیواری که ۲۸ سال ایستاده بود، عملاً در یک شب معنایش را از دست داد.

نکتهٔ شگفت‌انگیز این بود که تقریباً هیچ‌کس پیش‌بینی‌اش نکرده بود.
جامعه‌شناسی به نام تیمور کوران بعدها نوشت چنین انقلاب‌هایی «پیش‌بینی‌ناپذیرند» چون ترجیحات واقعی مردم پنهان است: هر کس فقط وقتی جرئت می‌کند حرف بزند که ببیند دیگران هم آمده‌اند. نخستین قدم‌ها، هرچند کوچک، سد ترس را برای بقیه ترک می‌دهند.

تاریخ این را نمی‌گوید که تغییر آسان است یا قطعی. می‌گوید خاموشیِ یک جامعه همیشه نشانه پذیرش نیست؛ گاهی انبوه نگفته‌هایی است که منتظر یک نشانه مشترک‌اند.

چه چیزی لازم است تا هر کس بفهمد تنها نیست؟

#دیوار_برلین


@Dialogue1402

گفت‌وشنود

09 November 2026 15:53

⁨ ‌
محمدتقی مصباح یزدی، ۱۳۷۲

«مادام که نبرد میان حق و باطل جریان دارد، طرفداران حق ... می‌توانند پیروان باطل را اسیر و برده سازند. این بردگی به صلاح بردگان و مصلحت امت اسلامی است‌، و این موضع اسلام کاملا قابل دفاع و توجیه عقلانی است.»

روح‌الله خمینی، ۱۳۶۳
«کشتن کافر به صلاح خودش است...اگر فاسد را بگیرند و به قتل برسانند به صلاح خودش است، برای اینکه اگر زنده بماند فساد زیادتر می‌کند و عذابش بیشتر می‌شود».

مفهوم «صلاح» در اندیشه نظام ولایت فقیه چیست؟

#فقه #دین #نقد_دین #گفتگو_توانا

⁩@Dialogue1402

گفت‌وشنود

09 November 2026 07:42

ادعا و باور، دو سوی یک معامله
چرا رهبر فرابشری به جامعه‌ پذیرنده نیاز دارد؟

آدام گالینسکی و همکارانش در مقاله‌ای در Psychological Science (۲۰۰۶) نشان دادند حتی حس قدرت موقت و آزمایشگاهی، توانایی افراد را در دیدن موقعیت از چشم دیگران کم می‌کند.

داچر کلتنر، روان‌شناس دانشگاه برکلی، در «پارادوکس قدرت» (۲۰۱۶) همین روند را توصیف می‌کند: قدرت، همان همدلی‌ای را که به کسب آن کمک کرده بود، به‌تدریج می‌فرساید.

این یافته‌ها درباره‌ی افراد عادی است و روان‌شناسان معمولا از تشخیص بیماری روانی حاکمان و رهبران از راه دور پرهیز می‌کنند.

اما ادعای برتری مطلق فقط به گوینده‌اش وابسته نیست.

ایان کرشاو، مورخ بریتانیایی، در «اسطوره‌ هیتلر» (۱۹۸۷) نشان داد تصویر رهبر فرابشری در آلمان نازی تنها محصول تبلیغات از بالا نبود. بخشی از جامعه نیز آماده بود این تصویر را بپذیرد و بازتاب دهد. ادعا و باور، هم‌زمان یکدیگر را تقویت می‌کردند.

هانا آرنت در «آیشمان در اورشلیم» (۱۹۶۳) از «نیندیشیدن» (Thoughtlessness) نوشت: ناتوانی در این‌که فرد خود را جای دیگری بگذارد و کار خود را از بیرون بسنجد. او این را درباره‌ مجریان می‌گفت، اما چارچوبی به دست می‌دهد برای فهم این‌که چرا پرسش‌نکردن، زمینه‌ ادعاهای بزرگ را آماده می‌کند.

نمونه‌ روشن آن امپراتور ژاپن است. در سنت رسمی پیش از ۱۹۴۵، امپراتور فرزند الهه‌ خورشید و «خدای زنده» (آراهیتوگامی) شمرده می‌شد. در ۱ ژانویه‌ ۱۹۴۶، هیروهیتو در فرمانی، که به «اعلامیه‌ انسانیت» شهرت یافت، تصریح کرد پیوند او با مردم بر «تصور نادرست الوهیت امپراتور» استوار نیست.
مورخان تاکید می‌کنند این فرمان در بستر اشغال متفقین صادر شد. جایگاهی که قرن‌ها قطعی می‌نمود، تنها با یک متن رسمی کنار رفت.

ادعای برتری مطلق، چه در شکل «اسطوره‌ رهبر» و چه در شکل «الوهیتِ رسمی»، همواره دو سر داشته: یک، گوینده‌ای که مدعی بود و دو، شنونده‌ای که نمی‌پرسید و باور داشت.


#باور #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

08 November 2026 11:18

اجازه بدهید صریح شروع کنیم: اگر از «ایران آزاد» سخن می‌گوییم، باید بپذیریم که آزادی، صرفا برای همفکران ما نیست؛ آزادی یعنی پذیرش حضور رقیب.
در بسیاری از دموکراسی‌های موفق غربی، راست و چپ نه‌تنها وجود دارند، بلکه بقای یکدیگر را تضمین می‌کنند. در انگلستان حزب محافظه‌کار و حزب کارگر دهه‌هاست قدرت را دست‌به‌دست می‌کنند، بی‌آنکه مشروعیت یکدیگر را انکار کنند، زیرا هر دو به‌خوبی می‌دانند که حذف رقیب، به فروپاشی دموکراسی می‌انجامد. در آلمان نیز احزابی چون حزب راست‌گرای دموکرات‌مسیحی و حزب چپ‌گرای سوسیال‌دموکرات، حتی با همدیگر در مقاطعی ائتلاف کرده‌اند و کشور را اداره کرده‌اند؛ رقابت آن‌ها، مانع همکاری در چارچوب قانون دموکراتیک نشده است. در ایالات متحده آمریکا نیز، با وجود شکاف‌های عمیق سیاسی، یک اصل بنیادین ثابت مانده است: هیچ‌کس حق حذف دیگری را ندارد.
به تعبیر وینستون چرچیل که خود یک شخصیت عمیقا راست‌گرا بود: «هیچ‌کس ادعا نمی‌کند که دموکراسی کامل یا بی‌نقص است. در واقع، گفته شده است که دموکراسی بدترین شکل حکومت است؛ مگر در مقایسه با تمامی اشکال دیگری که گهگاه در طول تاریخ آزموده شده‌اند». او، با آن‌که خود محافظه‌کار بود، از سیستمی دفاع می‌کرد که حضور و رقابت مخالف را به رسمیت می‌شناسد.
همچنین جان استوارت میل، فیلسوف لیبرال بریتانیایی که اتفاقا منتقد اندیشه‌های چپ‌گرایانه بود، در کتاب «درباره آزادی» یادآور می‌شود: «اگر تمام بشریت به جز یک نفر هم‌عقیده باشند، خاموش‌کردن آن یک نفر، همان‌قدر نادرست است که آن یک نفر بخواهد همه را خاموش کند.» این گزاره، بنیاد اخلاقی دموکراسی را روشن می‌کند: حتی در اوج اختلاف، حق حذف دیگری وجود ندارد.
با این حال، روشن‌سازی یک نکته ضروری است. دفاع از تکثر سیاسی، به‌معنای پذیرش جریان‌های ضددموکراتیک نیست. تجربه‌هایی چون حزب کمونیست شوروی یا حزب کمونیست چین نشان داده‌اند که جریان‌های توتالیتر، چه در قالب کمونیسم و چه در اشکال دیگر، آزادی را قربانی تمرکز قدرت می‌کنند. آنچه در بحث ما موضوع دفاع است، نه هر جریان راست یا چپ، بلکه هر جریان دموکراتیک است: جریانی پایبند به انتخابات، احترام‌گذار به مالکیت و متعهد به رقابت در چارچوب قانون دموکراتیک، نه پیگیر حذف رقیب.
جمع‌بندی روشن است: دموکراسی واقعی، نه در حذف رقیب، بلکه در پذیرش رقیب شکل می‌گیرد. به بیان دیگر، آزادی آن‌جاست که فرد، حقی را برای دیگری به رسمیت بشناسد که شاید با تمام وجود با او مخالف است.
«ایران آزاد» زمانی معنا خواهد داشت که در آن، نه فقط «ما»، بلکه «دیگری» نیز حق حضور، رقابت و شنیده‌شدن داشته باشند.
مطالعه بیشتر در وبسایت
https://dialog.tavaana.org/elimination-or-acceptance/

#فرهنگ_حذف #گفتگو_توانا #آموزشکده_توانا #رواداری

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

07 November 2026 13:54

آیین «شینتو» و فرهنگ مدرن ژاپن
چگونه یک دین «بدون کتاب»، روحیه ژاپنی را شکل داده است؟
ورق بزنید


رفتار بازیکنان و هواداران تیم ملی ژاپن سال‌هاست که توجه و ستایش مردم جهان را به خود جلب کرده است. هواداران ژاپنی، فارغ از نتیجه مسابقه، پس از پایان بازی روی سکوها می‌مانند و زباله‌های سکوهای خود را جمع می‌کنند. بازیکنان نیز رختکن را تمیز و مرتب تحویل می‌دهند و با نوشتن جمله‌ای کوتاه به زبان کشور میزبان، از آن سپاسگزاری می‌کنند.

نظم، پاکیزگی، احترام به فضای عمومی، وجدان کاری و مسئولیت‌پذیری، از ویژگی‌هایی است که سال‌هاست نام ژاپن را با خود همراه کرده است. ژاپن پیش از جنگ دوم جهانی به سرعت به کشوری صنعتی و علمی تبدیل شده بود و پس از شکست نیز دوباره با سرعتی حیرت‌انگیز خود را بازسازی کرد. انقلابیون ایرانی گاه می‌گفتند می‌خواهند از ایران یک «ژاپن اسلامی» بسازند.

بدون شک فرهنگ، روحیه و اخلاقیات مردم ژاپن در سرنوشت آنان نقش داشته است. این فرهنگ از کجا آمده است؟ پاسخ ساده نیست. آموزش، خانواده، قوانین، توسعه اقتصادی و نهادهای مدرن همگی نقش مهمی داشته‌اند. بسیاری از پژوهشگران فرهنگ ژاپن معتقدند این ویژگی‌ها بر بستری تاریخی شکل گرفته‌اند که آیین شینتو، دین بومی ژاپن، بخشی از آن است.

شینتو، برخلاف ادیان ابراهیمی، نه پیامبر بنیان‌گذار دارد، نه کتاب مقدس محوری و نه ادعای حقیقت انحصاری. هسته باورهای آن بیش از آنکه ایمان به یک روایت یا داستان تاریخی باشد، مجموعه‌ای از آیین‌ها، پاسداشت «کامی»‌ها (روح‌های‌ ارزشمند)، پاکیزگی، احترام به یاد نیاکان و هماهنگی با جهان پیرامون است. بسیاری از ژاپنی‌ها حتی اگر خود را مذهبی ندانند، همچنان در سنت‌های شینتویی زندگی می‌کنند.

در این آیین، پاکیزگی، احترام به مکان، هماهنگی با طبیعت و آلوده نکردن فضای مشترک، ارزش‌هایی مهم به شمار می‌روند؛ ارزش‌هایی که به‌تدریج از معبد فراتر رفتند و به مدرسه، خیابان، محل کار و حتی ورزشگاه راه یافتند.

به نظر می‌رسد سال‌هاست بسیاری از دینداران، ادیان غیرابراهیمی را با نگاهی «از بالا به پایین» می‌نگرند؛ گویی اخلاق، فضیلت و تمدن تنها در انحصار ادیان ابراهیمی (که خود را ادیان بزرگ یا «اولوالعزم» یا «صاحب کتاب» می‌نامند) است. اما اگر شینتو، بدون پیامبر یا کتاب، توانسته باشد در کنار عوامل فرهنگی دیگر در شکل‌گیری فرهنگی مسئولیت‌پذیر، منظم و پاکیزه ژاپن سهمی داشته باشد، چرا باید فکر کنیم دین ما بهترین دین جهان است؟

ژاپن نیز، مانند هر کشور دیگری، از اشتباهات و شکست‌های تاریخی مصون نبوده است. با این حال، یکی از ویژگی‌های برجسته فرهنگ امروز این کشور، پذیرش مسئولیت، تلاش برای اصلاح، و ترجیح سازندگی بر ماندن در گذشته است؛ رویکردی که نقش مهمی در توسعه و پیشرفت ژاپن ایفا کرده است.

شاید ارزش یک سنت دینی را نتوان با شمار پیامبران، کتاب‌های مقدس یا ادعاهای سنگین آن سنجید. شاید پرسش مهم‌تر این باشد که آن سنت، چه نوع انسانی و چه نوع جامعه‌ای می‌سازد؟ چه ثمر و میوه‌ای دارد؟ اگر دینی انسان‌هایی مسئول‌تر، فروتن‌تر، قانون‌مدارتر و محترم‌تر نسبت به حقوق دیگران پرورش دهد، آیا این دستاورد، خود یکی از معیارهای مهم برای ارزیابی آن دین نیست؟

#شینتو #دین #آیین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

06 November 2026 22:22

خدا در برابر ژامبون
رابطه میان دین و خوراکی‌ها چیست؟

ادیان سابقه‌ای طولانی در تعیین این دارند که انسان چه چیزی بخورد یا نخورد و در چه روزهایی از خوردن بعضی خوراکی‌ها خودداری کند. از ادیان بسیار قدیمی جوامع آفریقایی که هزاران سال پیشینه دارند گرفته تا هندوئیسم، یهودیت و اسلام برای خوردن یا نخوردن بعضی چیزها دستورها و «تابوهایی» دارند. دخالت در غذا چه فایده‌ای برای ادیان دارد؟ چرا دین باید درباره محتویات بشقاب انسان حکم صادر کند؟

آیا مساله بیماری بوده است؟
ممنوعیت غذاها توسط ادیان را نمی‌توان با ربط آنان به بیماری و سلامت توضیح داد. مثلا یکی از توضیح‌های رایج درباره ممنوعیت گوشت خوک در یهودیت و اسلام این است که این گوشت بیماری‌زا است و دین برای محافظت از آنان آن را حرام کرد. البته گوشت خوک (به ویژه اگر به خوبی پخته نشود) می‌تواند ناقل بعضی انگل‌ها باشد، اما گوشت گاو، گوسفند، مرغ، ماهی و دیگر خوراکی‌ها نیز می‌توانند عامل انتقال بیماری باشند - به ویژه اگر نپخته باشند. خطر بسیاری از این بیماری‌ها نیز به شیوه نگهداری و پخت غذا وابسته است، نه به نوع حیوان.

آیا مساله اقتصاد و محیط زیست بوده است؟
بعضی پژوهشگران مانند ماروین هریس، پیشنهاد کرده‌اند که پرورش خوک در محیط خشک خاورمیانه از نظر اقتصادی به‌اندازه گوسفند و بز مناسب نبوده است و به همین دلیل ممنوع شده است. اما مشخص نیست چرا این ممنوعیت برای همه مسلمانان الزامی فرض شده است؟ شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهند که پرورش و مصرف خوک در بخش‌هایی از خاورمیانه باستان وجود داشته و الگوی مصرف آن نیز با محیط، اقتصاد و هویت اجتماعی تغییر می‌کرده است.
 
پاک و ناپاک کردن جهان: مسئله این است؟
قوانین غذایی شرعی و دینی بیش از آن‌که درباره پزشکی باشند، احتمالا درباره طبقه‌بندی مردم جهان به پاک و ناپاک، مجاز و غیرمجاز هستند: گروه خودی یعنی هم‌مذهبی‌های ما افراد «پاک» و «حلال‌خوار» هستند، اما دیگران ناپاک و «حرام‌خوار». آن‌ها که به دین ما ایمان نیاوردند سر از تمیزی و کثیفی در نمی‌آورند! 

ما می‌دانیم و شماها همگی نادان هستید! 
قواعد غذایی یک کارکرد دیگر هم می‌توانند داشته باشند: ایجاد احساس دسترسی به دانش ویژه و فرا انسانی در میان مومنان. وقتی یک دین نه فقط درباره خدا و جهان پس از مرگ، بلکه درباره نوع گوشت، شیوه ذبح، زمان غذا خوردن و ترکیب خوراکی‌ها نیز حکم دارد، برای پیروان می‌تواند این احساس ایجاد شود که با نظامی روبه‌رو است که برای کوچک‌ترین جزییات زندگی نیز پاسخ‌هایی متمایز دارد - چیزی که برای یک باورمند غرورانگیز است.

آیا دین به قوانین بی‌منطق نیاز دارد؟
به نظر می‌رسد بعضی قواعد بی‌پایه و اساس دقیقا به این دلیل وجود دارند که پیروی از آن‌ها افراد وفادار به دین یا فرقه را از کسانی که به دنبال توضیح و توجیه می‌گردند متمایز می‌کند. اگر فردی برای عضویت در یک گروه مجبور باشد بعضی غذاها را کنار بگذارد، همیشه برچسب مواد غذایی را بررسی کند یا در جمع دیگران از خوردن چیزی خودداری کند، عملا دارد عضویت خود را دوباره و دوباره تایید می‌کند. پژوهش‌هایی درباره «نشانه‌های پرهزینه» در دین پیشنهاد می‌کنند که مناسک و ممنوعیت‌های پرهزینه می‌توانند تعهد فرد به گروه را آشکار کنند و انسجام درون‌گروهی را تقویت کنند.

در واقع، گاهی هرچه دلیل یک حکم کمتر روشن باشد، اطاعت از آن بهتر می‌تواند وفاداری را نشان دهد. کسی که فقط زمانی اطاعت می‌کند که دلیل را می‌فهمد، هنوز عقل خودش را داور نهایی قرار داده است. اما کسی که می‌گوید «نمی‌دانم چرا، ولی چون خدا گفته انجام می‌دهم»، نوع دیگری از تعهد را نشان می‌دهد. اگر کسی بدون دلیل از یک ایدئولوژی پیروی کند،  احتمالا با هیچ دلیلی نمی‌توان او را از پیروی از آن بازداشت. 

#نقد_دین #باور #خدا #حرام #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

05 November 2026 20:13

نوری همدانی: تمام بدن کسی که به رسالت محمد شک داشته باشد نجس است؛ بچه کافر هم نجس است!

شما هم نجس هستید؟!
ورق بزنید

ناپاک و نجس خواندن دیگران یکی از ابزارهای اصلی مذهبی برای ایجاد نفرت میان مردم و تشدید شکاف اجتماعی میان مردم عادی و مومنان است. آیت‌الله نوری همدانی برای مثال مجتهدی است که احکامی در زمینه نجاست دیگران بیان کرده است. بررسی دیدگاه او می‌تواند بخشی از نگاه نفرت‌پراکنانه مبتنی بر ایمان دینی را آشکار سازد.

نجس از دید نوری همدانی چه کسی است؟
بر اساس سایت رسمی نوری همدانی کافر کسی است که خدا را قبول ندارد، یا برایش شریک قرار می‌دهد یا محمد را به پیامبری قبول ندارد (به جز «اهل کتاب») و یا حتی در پیامبری او تردید داشته باشد. از دید نوری همدانی «تمام بدن کافر غیر اهل کتاب حتی مو و ناخن و رطوبتهای او نجس است.». او توضیح نمی‌دهد چگونه ممکن است یک امر فکری و اعتقادی مانند دین، به پاکی یا ناپاکی جسمی یک انسان منجر شود. همچینین از دید او «اگر مسلمانی به یکی از دوازده امام دشنام دهد، یا با آنان دشمنی داشته باشد، نجس است.»

تعریف مبهم و دلبخواهی از «انسان نجس»؟
او از این نیز فراتر می‌رود و به شکلی مبهم، اضافه می‌کند « کسی که ... چیزی را که مسلمانان جزء دین اسلام می‌دانند منکر شود، ... و انکار آن چیزبرگردد به انکار خدا، یا توحید، یا نبوت، نجس می‌باشد». به این ترتیب حتی اگر کسی به خدا و محمد اعتقاد داشته باشد اما به اعتقادات عمومی مسلمانان باوری نداشه باشد، ممکن است کافر و در نتیجه نجس باشد. این نوع ابهام‌ها در فتاوی معمولا دست ملایان را برای ارائه تفسیرهای سودآور در آینده باز می‌گذارد.

انسان‌زدایی و لجن‌پراکنی: جایگاه نازل انسان در مذهب
نوری همدانی حتی معتقد است که اگر یک کودک هم می‌تواند نجس باشد. او می‌گوید: « اگر پدر و مادر و جد و جدۀ بچه نابالغ کافر غیر اهل کتاب باشند، آن بچه هم نجس است، و اگر یکی از اینها مسلمان باشد بچه پاک است.» مشخص نیست بر چه اساسی کودکی که نقشی در انتخاب پدر و مادر خود نداشته و حتی احتمالا دینی نیز برای خود برنگزیده است، می‌تواند کافر و بدتر از آن، ناپاک و نجس باشد؟

«نجس» یعنی کثیف؟
«نجس» در فقه فقط به معنای ساده «کثیف» یا «غیربهداشتی» نیست. بر اساس شرع ناپاکی معمولی را می‌توان با آب شست و از بین برد. اما وقتی یک فقیه انسانی را «نجس» می‌داند، درباره نوعی ناپاکی شرعی سخن می‌گوید که به انسانیت شخص نسبت داده می‌شود. به همین دلیل نوری همدانی فقط نمی‌گوید لباس یا دست یک فرد ممکن است آلوده باشد؛ او درباره نوعی ناپاکی بسیار عمیق‌تر صحبت می‌کند: روشی برای جدا کردن مردم از هم و هراس افکنی میان کسانی که به چنین دیدگاه‌هایی باور دارند.

#نجس #فرقه_گرایی #نقد_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

05 November 2026 08:33

وقتی پاسخ نهایی از پیش معلوم است، پرسیدن چه جایگاهی دارد؟

آیزایا برلین در «دو مفهوم آزادی» (۱۹۵۸) از باوری کهن نوشت که آن را «تک‌انگاری» (Monism) نامید: برای همه‌ پرسش‌های بزرگ انسان فقط یک پاسخ درست وجود دارد. او نشان داد هر جا گروهی خود را دارنده‌ آن پاسخ دانسته، اجبار دیگران کم‌کم نه ستم، که هدایت به سوی خیر تعبیر شده است.

جان استوارت میل در «رساله‌ای درباره‌ آزادی» (۱۸۵۹) همین را از زاویه‌ معرفتی گفته بود: خاموش‌کردن یک عقیده، فرض خطاناپذیری خاموش‌کننده است. به نظر او حتی حقیقتی که هرگز به چالش کشیده نشود، به جزمی بی‌جان بدل می‌شود.

میلتون روکیچ، روان‌شناس اجتماعی، در «ذهن باز و ذهن بسته» (۱۹۶۰) نشان داد در نظام‌های باور بسته، سخن مخالف بیشتر به‌عنوان تهدید دریافت می‌شود تا اطلاعات، و ارزش یک گزاره اغلب با اقتدار گوینده‌اش سنجیده می‌شود، نه با محتوایش.

در بافتار جمهوری اسلامی، این مرزبندی در متن حقوقی هم دیده می‌شود. اصل ۲۴ قانون اساسی آزادی نشریات را در صورتی می‌پذیرد که به «مبانی اسلام» یا حقوق عمومی لطمه نزند، و اصل ۲۶ فعالیت احزاب را مشروط به نقض نکردن «مبانی جمهوری اسلامی» کرده است.
در سوی دیگر، ایران در ۱۳۵۴ به میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی پیوسته است. کمیته‌ حقوق بشر سازمان ملل در «تفسیر عمومی شماره‌ی ۳۴» (۲۰۱۱) تصریح کرده که محدودیت بر بیان باید ضروری و متناسب باشد، و ممنوعیت‌هایی که صرفا به بی‌احترامی به یک دین یا نظام باور تعلق می‌گیرند با میثاق سازگار نیستند.

نمونه‌ تاریخی آن «انقلاب فرهنگی» ۱۳۵۹ است. به روایت یرواند آبراهامیان در «تاریخ ایران مدرن» (۲۰۰۸)، دانشگاه‌ها بسته شدند و چند سال بعد، پس از پاک‌سازی شماری از استادان و بازنگری در برنامه‌ی درسی، بازگشایی شدند. در این روایت، تعیین «حدود حقیقت» بر نهاد دانش مقدم بود.

این رشته‌ استدلال از فلسفه تا حقوق، به یک پرسش می‌رسد: وقتی پاسخ از پیش معلوم است، آیا پرسش هنوز راهی دارد؟

#آزادی_بیان #آزاداندیشی #پرسشگری #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

04 November 2026 08:16

از انکار تا رهایی
تغییر از «دیدن» شروع می‌شود

آنا فروید در «من و سازوکارهای دفاعی» (۱۹۳۶) انکار را از قدیمی‌ترین سازوکارهای دفاعی ذهن دانست: ما واقعیتی را که تحملش دردناک است، به‌طور ناخودآگاه نمی‌بینیم یا کوچک می‌کنیم. این واکنش در کوتاه‌مدت از ما محافظت می‌کند، اما تا وقتی ادامه دارد، ذهن با نقشه‌ای کار می‌کند که با سرزمین نمی‌خواند.

کارل راجرز، روان‌شناس آمریکایی، در «شدن یک شخص» (۱۹۶۱) به تناقضی اشاره کرد که حاصل سال‌ها کار بالینی‌اش بود: وقتی خودم را همان‌گونه که هستم می‌پذیرم، آن‌گاه می‌توانم تغییر کنم.
او دیده بود مراجعانی که با خود واقعی‌شان روبه‌رو می‌شوند، بیش از آنان که با خود می‌جنگند، دست به تغییر می‌زنند.

مارشا لینهان، روان‌شناس بالینی دانشگاه واشنگتن، در دهه‌ی ۱۹۹۰ در «رفتاردرمانی دیالکتیکی» مفهوم «پذیرش رادیکال» را صورت‌بندی کرد: دیدن کامل واقعیت بدون جنگیدن با آن، که به تأیید یا رضایت از آن تعبیر نمی‌شود.
محور رویکرد او، دیالکتیک میان پذیرش و تغییر است؛ این دو مکمل‌اند، نه رقیب.

استیون هیز و همکارانش در «درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد» (۱۹۹۹) همین منطق را بسط دادند. به نظر آن‌ها بخش بزرگی از رنج روانی از «اجتناب تجربی» می‌آید، یعنی تلاش مداوم برای نبودن در کنار افکار و احساس‌های ناخوشایند.

مرور پژوهش‌های بعدی، از جمله فراتحلیل آ-تیاک و همکاران (۲۰۱۵)، نشان داد این رویکرد در درمان اضطراب و افسردگی اثربخشی قابل‌توجهی دارد.

نمونه‌ای در مقیاس یک جامعه، آلمان پس از جنگ است. الکساندر و مارگارته میچرلیش در «ناتوانی در سوگواری» (۱۹۶۷) نوشتند بخش بزرگی از جامعه آلمان در دهه‌های نخست پس از جنگ، از رویارویی با گذشته‌ نازی می‌گریخت.

دهه‌ها بعد، ریشارد فون وایتسکر، رئیس‌جمهور آلمان، در سخنرانی ۸ مه ۱۹۸۵ با صراحت از پایان جنگ به‌عنوان «رهایی» یاد کرد و بر یادآوری گذشته تاکید ورزید. این رویارویی، به گفته‌ بسیاری از مورخان، بخشی از بنیان گفتمان عمومی آلمان معاصر شد.

آنچه از این روایت‌ها بر می‌آید، شاید این باشد که ذهن و جامعه تنها از جایی که واقعا ایستاده‌اند می‌توانند در مسیری تازه راه بیفتند.


#پذیرش #رواداری #کتمان #انکار #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

03 November 2026 12:06

شکنندگی یکدستی
چرا تنوع، بیمه‌ بقاست؟

پیتر دوهرتی و رولف زینکرناگل، ایمنی‌شناسان برنده‌ نوبل ۱۹۹۶، در دهه‌۱۹۷۰ نشان دادند سلول‌های ایمنی عوامل بیماری‌زا را از طریق مولکول‌های سطح سلول (مجموعه‌ی MHC) شناسایی می‌کنند.
این ژن‌ها از متنوع‌ترین بخش‌های ژنوم انسان‌اند.

در مقاله ۱۹۷۵ آن‌ها فرضیه‌ «مزیت ناهمریختی» مطرح شد: هر چه ترکیب این مولکول‌ها در یک فرد و یک جمعیت گوناگون‌تر باشد، طیف بیشتری از عوامل بیماری‌زا قابل شناسایی است. یکدستی ژنتیکی یعنی یک بیماری ممکن است بتواند همه را هم‌زمان زمین بزند.

اسکات پیج، پژوهشگر سیستم‌های پیچیده در دانشگاه میشیگان، همین منطق را درباره‌ گروه‌های انسانی بررسی کرد.

او و لو هونگ در مقاله‌ای در PNAS (۲۰۰۴) با مدل‌سازی نشان دادند گروهی از حل‌کنندگان مسئله با مهارت‌ها و دیدگاه‌های گوناگون، می‌تواند از گروهی متشکل از «بهترین‌های» همسان عملکرد بهتری داشته باشد، چون هر فرد از زاویه‌ای متفاوت به مسئله می‌رسد.

پیج بعدها این بحث را در کتاب «تفاوت» (۲۰۰۷) گسترش داد. البته این نتیجه‌ ریاضی از سوی برخی پژوهشگران نقد شده و دامنه‌ اعتبارش محل بحث قرارگرفت.

نمونه‌ تاریخی روشنی دارد. در ۱۶۸۵ لویی چهاردهم فرمان نانت را لغو کرد و پروتستان‌های فرانسوی (هوگنوت‌ها) مجبور به مهاجرت شدند.
فرانسه چند صدهزار نفر از صنعتگران و بازرگانان ماهرش را از دست داد.
برندنبورگ-پروس همان سال با «فرمان پوتسدام» پذیرای آن‌ها شد.

ساشا هورنونگ در مقاله‌ای در American Economic Review (۲۰۱۴) نشان داد در شهرهای پروس که هوگنوت‌های بیشتری ساکن شده بودند، بیش از یک قرن بعد بهره‌وری صنعت نساجی بالاتر بود.
دانشی که فرانسه بیرون راند، در جای دیگر ریشه دوانده بود.

این روایت‌ها، از سلول تا شهر، یک الگو دارند: سیستمی که تنوعش را کم کند، در برابر تکانه‌ای که پیش‌بینی نکرده، راه‌های کمتری برای پاسخ دارد.

#تنوع #تکثر #رواداری #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

02 November 2026 08:48

قدرت بر دیگری یا قدرت با دیگری؟
وقتی «تقابل» تنها زبان تغییر شمرده می‌شود


مورتون دویچ، روان‌شناس اجتماعی، در پژوهش‌های دهه‌ی ۱۹۴۰ و کتاب «حل تعارض» (۱۹۷۳) نشان داد گروه‌هایی که ساختارشان همکاری‌محور است، معمولا ارتباط بازتر، اعتماد بیشتر و حل مسئله‌ موثرتری دارند.
در ساختار رقابتی، اطلاعات پنهان می‌شود و شک افزایش می‌یابد.

مایکل کارلبرگ، استاد ارتباطات دانشگاه وسترن واشنگتن، در «فراتر از فرهنگ تقابل» (۲۰۰۴) استدلال می‌کند سیاست، اقتصاد، رسانه و حقوق مدرن بر الگوی خصمانه بنا شده‌اند و رقابت را طبیعی و گریزناپذیر جلوه می‌دهند.

او در برابر آن «متقابل‌گرایی» (Mutualism) را پیشنهاد می‌کند: ساختارهایی که در آن‌ها مشورت جمعی جای مناظره‌ی برد-باخت را می‌گیرد و اختلاف نظر منبع کشف راه‌حل شمرده می‌شود.

نمونه‌ مشهوری که راجر فیشر و ویلیام یوری در «بله را به دست آورید» (۱۹۸۱) آورده‌اند، مذاکرات کمپ دیوید (۱۹۷۸) است.

مصر و اسرائیل هر دو بر شبه‌جزیره‌ی سینا ادعا داشتند و تا زمانی که بر سر «موضع» چانه می‌زدند، بن‌بست پایدار بود. وقتی منافع پشت موضع‌ها روشن شد (مصر حاکمیت می‌خواست و اسرائیل امنیت)، راه‌حلی ممکن شد: سینا زیر حاکمیت مصر ماند، اما به‌صورت غیرنظامی.

شاید پرسش اصلی این باشد که «پیروزی» را برای چه کسی و با چه هزینه‌ای تعریف کرده‌ایم، نه این‌که چه کسی برنده شود.

#تقابل #دیگری #فرهنگ_حذف #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

01 November 2026 16:43

مبارک بالا
از برگشت از اسلام تا تهمت دیوانگی و اتهامات سیاسی

در سال ۲۰۱۴، مبارک بالا (Mubarak Bala)، شهروند نیجریه‌ای، آشکارا اعلام کرد که به هیچ دینی اعتقاد ندارد. او تا پیش از این مسلمان بود و برای خانواده مسلمان او این برگشت از دین یک امر ناپذیرفتنی بود.
مبارک در فضای مذهبی محافظه‌کار، متولد شد و از خانواده‌ای برخاسته بود که نسل‌هایی از روحانیان مسلمان در آن حضور داشتند. اما او بعدها اعلام کرد به‌تدریج ایمان خود به اسلام را از دست داده و به بی‌خدایی رسیده است.

برچسب دیوانگی
ترفندی برای نجات یا مجازات؟

خانواده مبارک بالا پس از اعلام بی‌دینی‌اش، او را به اجبار در بیمارستان روانی بستری کردند. این اقدام میان سه احتمال تلخ معلق بود: مجازات و ایجاد ترس، ابراز انکارِ خروج از دین با انگ جنون، یا راهکاری نهایی برای نجات جان او از دست مسلمانان خشمگینی که مرتد را مستحق مرگ می‌دانستند. او در آنجا تحت فشار و دارودرمانی اجباری قرار گرفت.

زندان کانو و فرمول ارعاب جمعی

پست‌های فیس‌بوکی، بالا را به اتهام توهین به اسلام روانه بازداشت‌های طولانی‌مدت و در نهایت ۲۴ سال زندان در ایالت کانو کرد. این محکومیت سنگین هدف بزرگ‌تری داشت: ایجاد
هراس و خودسانسوری عمومی. با محاکمه او، جنبش انسان‌گرایان در شمال نیجریه به زیرزمین کشیده شد تا ثبات مذهبی با اهرم ترس حفظ شود.

آزادی مذهبی
حق باور نداشتن چیست؟

سرنوشت مبارک بالا این پرسش کلیدی را مطرح می‌کند که آیا آزادی مذهبی شامل «حق بی‌دین بودن» هم می‌شود؟ تجربیات مشابه در نیجریه و ایران نشان می‌دهد که خروج از دین حاکم با اتهاماتی چون انحراف، تهدید امنیتی و تبعید اجباری پاسخ داده می‌شود؛ هزینه‌ای سنگین که هویت، امنیت و وطن افراد را به تاراج می‌برد.


سایه سنگین بوکوحرام و خشونت ساختاری

داستان بالا در بستر کشوری رخ می‌دهد که تنوع مذهبی‌اش با خشونت گروه‌های افراطی مانند بوکوحرام (به معنای حرام بودن آموزش غربی) گره خورده است. در شمال نیجریه، تعصبات مذهبی همراه با ضعف حکمرانی، نه تنها دگراندیشان را با خطر مرگ روبرو می‌کند، بلکه همزیستی مسالمت‌آمیز میان پیروان ادیان مختلف را نیز نابود ساخته است.

متن کامل این روایت را در وبسایت گفت‌و شنود بخوانید

https://dialog.tavaana.org/mubarak-bala/

#خداناباوری #آتئیسم #ارتداد #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

01 November 2026 02:01

درخواست رفراندوم برای گذار از جمهوری اسلامی در پیام عین الله رضازاده روحانی مخالف از زندان اوین:
حمایت از رژیم مانند بیعت با یزید است

این پیام از سوی عین‌الله رضازاده جویباری، روحانی زندانی منتقد حکومت، از زندان اوین برای ما ارسال شده است:

به نظر می‌رسد حاکمان فرقه حاکم عقل خود را از دست داده‌اند. لازمه عقل، شهامت است؛ اما کشتار ملت در ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۴ ارتباطی با شهامت نداشت، بلکه حماقت بود و این قتل‌عام، تکذیب محض انسانیت است. خلیفه خودخوانده اسلامی مانند خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس و خلیفه داعش، در چهار دهه گذشته مرتکب جنایات بسیار شده و با کشتار گروهی و سازمان‌یافته و سلاخی مردم، احکام دینی را نیز زیر پا گذاشته است و همه بیعت‌ها ملغی شد.
هم‌میهنان، رژیم با اقدام شرورانه به کشتار ملت، حجت را بر مردم تمام کرد. حمایت از رژیم مانند بیعت با یزید است و پیروی از این حکومت غاصب و فاسد، به منزله سرپیچی از امام زمان (که خداوند ظهورش را تسریع فرماید) خواهد بود. حاکمان رژیم و حامیان نادانش در جانب نادرست تاریخ ایستاده‌اند. این رژیم نه تنها حامل قرآن و فرمان حضرت محمد (ص) نیست، بلکه تک‌تک آیه‌های قرآن و فرمان رحمانی این کتاب الهی را هم نقض کرده است. ملت ایران بزرگ‌ترین قربانیان تجاوز وحشیانه این مسلمان‌نماها به هویت و باورهای دینی هستند. کارهای زشت در هر زمان و مکانی اتفاق می‌افتد.
وی در ادامه با انتقاد از حاکمان دینی جمهوری اسلامی، خواستار رفراندوم و گذار از جمهوری اسلامی به خواست مردم می‌شود.

#رفراندوم #عین_الله_رضازاده #روحانی_منتقد #گفتگو_توانا

@Tavaana_TavaanaTech

گفت‌وشنود

11 November 2026 13:33

پوستر جنگ‌طلبانه بودجه دارد و یک دستشویی استاندارد نه؟
جنگ‌طلبیِ مذهبی و «سندرم عقل مقاوم به فهم»
ورق بزنید

مدرسه‌های فرسوده و نیازمند به مقاوم‌سازی یا بازسازی در ایران کم نیستند. بعضی مدرسه‌ها امکانات حداقلی نیز ندارند، و در بعضی مناطق کمبود کلاس درس وجود دارد. وسایل غیراستاندارد گرمایشی کودکان را تهدید می‌کند.

اما برای تبلیغات فرقه‌ای و حکومتی بودجه و برنامه‌ریزی هست! ظاهرا نظام مصمم است که کودکان، به جای آن که همراه با بازی و شادی آموزش‌های مهم زندگی را دریافت کنند، درس دشمنی و کینه‌توزی را بیاموزند، و به چیزی شبیه رهبران نظام تبدیل شوند.

یکی از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ فرقه‌ها علاقه آن‌ها «شست‌وشوی فکری» است. در این فرآیند، اعضای فرقه، از سن بسیار پایین، به‌گونه‌ای آموزش می‌بینند که تنها یک روایت از جهان را بپذیرند و هر دیدگاه متفاوتی را «دشمن» تلقی کنند. از دید آن‌ها هیچ‌کس غیر از رهبر فرقه، توان فهم جهان را ندارد، و این فقط او است که می‌تواند حقیقت را درک و بازگو کند. در چنین فضایی، پرسشگری، و تفکر مستقل و آزاد به‌تدریج از بین می‌رود. فرد یاد می‌گیرد که به جای فکر کردن، صرفاً از رهبر یا ایدئولوژی پیروی کند، حتی اگر دستورهای او با عقل و وجدان درونی خودش در تضاد است.

فرقهٔ ولایت فقیه دهه‌هاست که از طریق مدارس، رسانه‌ها و نهادهای تبلیغاتی چنین الگویی را دنبال کرده است. آن چه این فرقه تلاش کرده به ذهن پیروانش القا کند، یک ایدئولوژی خصمانه، سلطه‌طلب و ستیزه‌خو است. نتیجهٔ این روند شکل‌گیری نوعی ذهنیت بسته است که در آن بسیاری از افراد حتی در برابر واقعیت‌های آشکار نظامی نیز مقاومت نشان می‌دهند و تصور می‌کنند ولو به قیمت نابودی کامل ایران باید به راه خود ادامه دهند، راهی به نابودی که محور آن شعار «مرگ بر» است.

این وضعیت ذهنی را می‌توان با اصطلاح «سندرم عقل مقاوم به فهم» توصیف کرد؛ حالتی که در آن فرد به دلیل آموزش‌های ایدئولوژیک قادر به پذیرش و درک اطلاعات جدید نیست. پیروان فرقه، نتایج فاجعه‌بار اعمال و گفتار رهبر و سرکرده فرقه با می‌بینند، اما در درک واقعیت و پذیرش خطاهای هولناک او عاجزند. در چنین شرایطی، گفت‌وگو دشوار می‌شود و جامعه به دو قطب متضاد تقسیم می‌شود. این وضعیت نتیجه مستقیم تربیت سختگیرانه ای است که به جای پرورش فکری، بر شستشوی مغزی با روایتی جعلی و دروغین از جهان تاکید دارد.

#فرقه_گرایی #عقل_گرایی #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

10 November 2026 20:40

جاستین بارت
پژوهشگری که خودش مومن است، اما دلیل باور را در مغز می‌جوید

تصور کنید روان‌شناسی که هر روز درباره‌ ریشه‌های شناختی باور به خدا پژوهش می‌کند، خودش یک مومن مسیحی باشد. جاستین بارت دقیقا چنین جایگاهی دارد: یکی از چهره‌های اصلی علوم شناختی دین که یافته‌هایش در بحث‌های خداناباوران هم مرتب نقل می‌شود.

🔹 بارت کیست؟
جاستین ال. بارت روان‌شناس شناختی و رشدی آمریکایی است. دکترایش را در روان‌شناسی رشد از دانشگاه کورنل گرفت، سال‌ها در دانشگاه آکسفورد در حوزه انسان‌شناسی شناختی و تکاملی پژوهش کرد، و بعدها در موسسه‌ الهیات فولر در کالیفرنیا به تدریس روان‌شناسی پرداخت.

🔹 سهم او در علوم شناختی دین
بارت اصطلاح HADD، «سامانه‌ فرابرانگیخته‌ تشخیص عامل»، را در مقاله‌ای در سال ۲۰۰۰ مطرح کرد. ایده این بود که مغز ما به نشانه‌های مبهم، مثل صدایی در تاریکی، زود و بیش از حد لازم نیت و عامل نسبت می‌دهد. این اصطلاح از پایه‌های اصلی توضیح شناختی باور به موجودات فراطبیعی شد.

🔹 آزمایش مشهور درباره‌ «خدای روی کاغذ»
در پژوهشی با فرانک کیل (۱۹۹۶)، شرکت‌کنندگان در پرسشنامه خدا را همه‌جاحاضر و بی‌محدودیت توصیف کردند. اما وقتی از آن‌ها خواسته شد داستانی درباره‌ خدا را بازگو کنند، خدا را مثل موجودی می‌دیدند که ابتدا یک کار را تمام می‌کند و بعد سراغ کار بعدی می‌رود. این یافته مبنای مفهوم «درستی الهیاتی» شد: شکاف میان آنچه می‌گوییم باور داریم و آنچه ذهن در لحظه‌ واقعی پردازش می‌کند.

🔹 کتاب‌های مهم
Why Would Anyone Believe in God?
(۲۰۰۴) مقدمه‌ای خوانا بر این رشته است.
کتاب دیگر او
Born Believers
(۲۰۱۲) استدلال می‌کند کودکان از همان ابتدا آمادگی شناختی برای باور به موجودات فراطبیعی دارند.

🔹 دیدگاه خاص او
بارت معتقد است توضیح شناختی چرایی باور، به‌خودی‌خود نه درستی دین را اثبات می‌کند و نه نادرستی‌اش را. به باور او، اگر خدایی وجود داشته باشد، می‌توانسته ذهن انسان را طوری شکل داده باشد که باور به او طبیعی باشد.

📌 نکته‌ پایانی:
پژوهش بارت یادآور می‌شود که پرسش «چرا باور داریم؟» و پرسش «آیا باورمان درست است؟» دو پرسش جداگانه‌اند؛ تمایزی که در بحث‌های عمومی درباره‌ دین کمتر رعایت می‌شود.

#باور #ایمان #علوم_شناختی_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

10 November 2026 08:42

چرا «منجی» همیشه آشناست؟
کهن‌الگوها و ناخودآگاه جمعی

کارل گوستاو یونگ، روان‌پزشک سوئیسی، استدلال کرد زیر لایه‌ تجربه‌ شخصی، لایه‌ای مشترک میان انسان‌ها وجود دارد: «ناخودآگاه جمعی». این لایه از کهن‌الگوهایی مثل مادر، قهرمان، سایه و پدر ساخته شده که در اسطوره‌ها و آیین‌های فرهنگ‌های دور از هم تکرار می‌شوند.

زیگموند فروید در «روان‌شناسی جمعی و تحلیل من» (۱۹۲۱) از زاویه‌ای نزدیک نوشته بود که افراد در گروه، رهبر را جای «پدر» می‌نشانند و با او پیوندی عاطفی و وابسته می‌سازند. البته باید دقت داشت که، هر دو چارچوب تفسیری‌اند و آزمون تجربی قطعی ندارند؛ پس نتیجه‌شان «خوانشی ممکن» است، نه حکمی اثبات‌شده.

حال با این عینک می‌توان ساختار رهبری در جمهوری اسلامی را هم نگریست. «ولایت» در فقه شیعه به معنای سرپرستی است و «ولی» کسی است که امور دیگران را برعهده می‌گیرد. اصل ۵ قانون اساسی، «ولایت امر و امامت امت» را در دوران غیبت به فقیه عادل می‌سپارد و لقب رسمی رهبر «ولی‌امر» است.

خمینی این نظریه را در درس‌های نجف (۱۹۷۰) صورت‌بندی کرد و پیروانش او را «امام» خواندند، عنوانی که در شیعه‌ دوازده‌امامی پیش‌تر برای دوازده امام معصوم به‌کار می‌رفت.

سعید امیر ارجمند در «عمامه به جای تاج» (۱۹۸۸) برپایی این رهبری را با مفهوم «کاریزما»ی وبر تحلیل کرده است. منتقدانی چون محسن کدیور هم درباره‌ بار معنایی «ولایت» و نسبتی که میان شهروند و ولی می‌سازد بحث کرده‌اند.

نمونه‌ی مستند آن نامه‌ی ۱۶ دی ۱۳۶۶ خمینی به علی خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت، است. او نوشت حکومت از احکام اولیه‌ اسلام است و می‌تواند به‌اقتضای مصلحت، حتی نماز و روزه و حج را موقتا تعطیل کند.

در خوانش کهن‌الگویی، این همان قلمرو بی‌مرز مرجعیتی است که تصویر «پدر مقتدر» را می‌سازد.

شاید پرسش اصلی این نباشد که کهن‌الگو درست است یا نه، بلکه این باشد که چرا برخی ساختارها، پیش از آن‌که در قانون نوشته شوند، در تصور ما جا باز کرده‌اند.

#یونگ #کهن_الگو #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

09 November 2026 11:49

‌
۹ نوامبر در تاریخ آلمان و جهان تنها یک روز نیست؛ آیینه‌ای است از تاریکی و روشنایی انسان.

در چنین روزی در سال ۱۹۳۸، Kristallnacht «شب شیشه‌های شکسته» رقم خورد؛ شبی که در آن، شیشه‌های فرو ریخته‌ مغازه‌ها و کنیسه‌های یهودیان، انعکاس فروپاشی انسانیت در برابر نفرت بود.

شعله‌هایی که آن شب در آسمان شهرهای آلمان زبانه کشیدند، نشانه آغاز فاجعه‌ای شدند که به هولوکاست انجامید — فاجعه‌ای که در آن، بیش از شش میلیون انسان تنها به جرم «دیگری بودن» نابود شدند.

امروز، آلمان با آگاهی از گذشته‌ خود، این روز را نه برای ماندن در اندوه، بلکه برای بیداری وجدان جمعی گرامی می‌دارد.

در مدارس، میدان‌ها و یادمان‌ها، نام قربانیان خوانده می‌شود تا صدای خاموش‌شان بار دیگر در دل جامعه طنین‌اندازد. این یادآوری، پاسخی است به فراموشی؛ پاسخی است به خطر بازگشت نفرت در چهره‌ای تازه.

یهودی‌ستیزی، نژادپرستی، اسلام‌هراسی یا هر شکل دیگری از تبعیض، ریشه‌ای مشترک دارند: ناتوانی در دیدن انسان در چهره‌ دیگری. تجربه آلمان به ما می‌آموزد که تمدن، تنها با فناوری یا فرهنگ ساخته نمی‌شود، بلکه با رواداری، همدلی و مسئولیت اخلاقی در برابر «دیگری» است که معنا می‌یابد.

۹ نوامبر یادآور آن است که حافظه جمعی اگر به فراموشی سپرده شود، تاریخ تکرار می‌شود.
و اگر به یاد آوریم، می‌توانیم جهانی بنا کنیم که در آن هیچ انسانی از ترس نام و نژاد خود پنهان نشود. این روز، دعوتی است برای دفاع از کرامت انسان — برای آن‌که هرگز اجازه ندهیم شیشه‌های شکسته دوباره چهره انسان را بخراشد.

#هولوکاست #شب_شیشه_های_شکسته #Kristallnacht
#رواداری #دیگری_ستیزی #یهودستیزی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

08 November 2026 18:56

:شفای بیماری یا ایمان خالصانه به خرافات؟
نقش شواهد، جمعیت، و درد و رنج در پذیرش باورها

در این ویدیو (از چند سال پیش) مردی را می‌بینیم که به داشتن دستان شفابخش معروف شده است و البته بخشی از «درمان» او با لمس کردن و یا سیلی‌زدن به صورت مراجعان انجام می‌شود. صحنه ممکن است در نگاه اول فقط عجیب یا حتی خنده‌دار به‌نظر برسد، اما این‌جا سوال‌هایی جدی‌ وجود دارد:

یک - آیا می‌توان این فرد را قانع کرد تا اثربخشی روش خود را با استفاده از آمار و محاسبات ریاضی به آزمون بگذارد؟

دو - آیا رواج شایعات و افزایش باورمندان به چیزی، در تحکیم ایمان سایرین به آن چیز موثر است، با این که شواهد آن چیز را رد می‌کنند؟

سه - چرا بعضی افراد پس از چنین تجربه‌هایی واقعا متقاعد می‌شوند که درمان موثر بوده است؟

چهار - چرا هر از گاهی  چنین افرادی میان مردم محبوبیت می‌یابند؟ آیا بعضی انسان ‌ها از نظر روانی و احساسی نیاز دارد به نوعی از سحر و جادو باور داشته باشد؟ 

پنج - آیا به کسی که بعد از دریافت چنین درمانی حالش بهتر می‌شود می‌توان گفت بعضی بیماری‌ها خودبه‌خود بهتر می‌شوند، بعضی علایم دوره‌ای هستند، بعضی دردها با گذشت زمان کاهش پیدا می‌کنند؟

شش - آیا خرافه‌پرسیتی همیشه آشکار است یا ممکن است در پس باورهایی با ظاهری بسیار قانع کننده ارائه شود که هزاران نفر نیز به آن صادقانه و خالصانه ایمان و اعتماد دارند؟

هفت - آیا میان کتک زدن و درد کشیدن، از جمله ضربه زدن بر سر یا بدن خود یا دیگران، و تعمیق ایمان به یک باور یا فرقه رابطه وجود دارد؟

هشت - چرا نظر شخصی برای بسیاری از مردم از آمار و پژوهش قانع‌کننده‌تر است؟

نه - آیا ممکن است خرافه فقط در باورهای دیگران آشکار باشد و در باورهای خود ما لباس «سنت» یا «ایمان» پوشیده باشد؟

هر از چندی تصاویری از ایمان خالصانه گروهی از مردم به چیزی منتشر می‌شود که ممکن است از دید ما بسیار خرافی یا عجیب باشد. هر گروهی از باورمندان ممکن است باورهای گروه دیگر را خیلی عجیب یا آشکارا خرافی بپندارند، در حالی که همان باورها برای آن گروه دیگر کاملا عادی یا حتی بدیهی به نظر می‌رسد - این می‌تواند در مورد خود ما هم صادق باشد.

#ایمان #باور #خرافه #نقد_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

07 November 2026 21:10

آزادی
باری که همه نمی‌خواهند بردارند


جان لاک، فیلسوف انگلیسی، در «نامه‌ای درباره‌ مدارا» (۱۶۸۹) استدلالی آورد که هنوز در بحث آزادی وجدان بازگو می‌شود: دین راستین در اقناع درونی ذهن است و زور بر باور اثری ندارد.
او می‌گفت شمشیر می‌تواند زبان و بدن را به اطاعت وادارد، اما نمی‌تواند کسی را به باوری قانع کند که خودش نپذیرفته است.

روان‌شناسی امروز هم از زاویه‌ای دیگر به این نکته رسیده است. جک برم، روان‌شناس آمریکایی، در «نظریه‌ واکنش‌پذیری روانی» (۱۹۶۶) نشان داد وقتی آزادی انتخاب فرد تهدید یا محدود شود، او معمولا انگیزه‌ بیشتری برای بازیابی آن پیدا می‌کند و گاه به همان گزینه‌ ممنوع جذب می‌شود.

ادوارد دسی و ریچارد رایان، روانشناسان آمریکایی، در «نظریه‌ خودتعیین‌گری» (۱۹۸۵)، میان انگیزه‌ «خودخواسته» و انگیزه‌ «کنترل‌شده» تمایز گذاشتند. پژوهش‌های آن‌ها نشان می‌دهد رفتاری که فرد آن را از آنِ خود می‌داند، پایدارتر و با بهزیستی روانی بیشتری همراه است تا رفتاری که زیر فشار انجام می‌شود.

اریش فروم، روان‌کاو آلمانی، در «گریز از آزادی» (۱۹۴۱) از زاویه‌ دیگری به موضوع نگاه کرد. به نظر او آزادی باری سنگین هم هست و بخشی از جامعه ممکن است برای رهایی از اضطراب انتخاب، به اقتدار پناه ببرد.
این یادآوری می‌کند که پذیرش تحمیل، همیشه به معنای رضایت واقعی نیست.

نمونه‌ تاریخی آن اسپانیای پایان قرون وسطاست. پس از تعمیدهای اجباری یهودیان در ۱۳۹۱ و تاسیس دیوان تفتیش عقاید در ۱۴۷۸، بخش بزرگی از «نوکیشان» (conversos) مظنون به ادامه‌ پنهانی آیین پیشین بودند و پرونده‌های دیوان بر همین مظنونیت بنا شد.
هنری کامن، مورخ بریتانیایی، در «تفتیش عقاید اسپانیا» (۱۹۹۷) این روند را توصیف می‌کند.
تغییر آیین به فرمان، لزوما تغییر باور نیاورد و هزینه‌ آن، بی‌اعتمادیِ دو سویه بود.

آزادی انتخاب شاید بیشتر از آن‌که حقی در کنار ایمان باشد، خود شرط ساخته‌شدن آن است.

#ایمان #باور #آزادی #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

07 November 2026 08:45

رهبر فرقه آخرالزمانی مسیحی در کنیا به اتهام قتل ۱۹۰ کودک به ۲۰۰ سال زندان محکوم شد

یک دادگاه در شهر مومباسای کنیا، پل انثنگه مکنزی، رهبر فرقه افراطی و آخرالزمانی «کلیسای بین‌المللی بشارت» (Good News International Church) را به همراه ۲۸ تن از پیروانش، به جرم قتل عمد ۱۹۱ نفر به ۲۰۰ سال زندان محکوم کرد.

بر اساس احکام قضایی صادرشده و پرونده رسمی، از میان ۱۹۱ قربانی این پرونده، ۱۹۰ نفر کودک بوده‌اند که بر اثر دستورات مستقیم این واعظ خودخوانده مسیحی و گرسنگی‌دادن اجباری جان خود را از دست دادند.

دادگاه اعلام کرد مکنزی با ترویج دیدگاه‌های آخرالزمانی، پیروان خود را مجاب کرده بود که کودکان خود را از غذا و آب محروم کنند تا به زعم وی پیش از پایان جهان برای «ملاقات با عیسی مسیح» جان بسپارند.

قاضی دادگاه با «وحشتناک» خواندن این جنایت تأکید کرد که مکنزی «بیشترین مسئولیت کیفری» را در واداشتن پیروانش به روزه‌داری تا سرحد مرگ بر عهده داشته و مجازات ۲۰۰ سال حبس، پاسخی عادلانه و پیامی قاطع به مرتکبان چنین جنایاتی است.

بر اساس تحقیقات پرونده، کودکانی که سعی در فرار، نوشیدن آب یا خوردن غذا داشتند، توسط اعضای فرقه کتک خورده، دست‌وپا بسته‌شده و در اتاق‌هایی محبوس شده تا بر اثر گرسنگی جان باختند.

مکنزی در سال ۲۰۲۳ و پس از کشف گورهای دسته‌جمعی کم‌عمق در جنگل شاکاهولا واقع در سواحل کنیا بازداشت شد. تا کنون اجساد بیش از ۴۰۰ نفر از پیروان این فرقه در این منطقه کشف شده است و این پرونده به یکی از فجیع‌ترین و مرگبارترین مأموریت‌های جنایی در پوشش فرقه‌های مذهبی در تاریخ معاصر بدل شده است.

#پل_مکنزی #فرقه_آخرالزمانی #شاکاهولا #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

06 November 2026 07:56

معمای بندگی خودخواسته
حاکم چه دارد جز آنچه به او داده‌ایم؟

تنها یک نفر است؛ پس این هزاران نفر که ایستاده‌اند کیستند؟
اتین دو لابوئسی، حقوقدان فرانسوی، در «گفتار درباره‌ بندگی خودخواسته» (نگاشته‌ حدود ۱۵۴۸، منتشرشده در ۱۵۷۶) از چیزی تعجب کرد که هنوز هم پرتکرار می‌بینیم: یک نفر، با دو دست و دو چشم، بر شهرها و ملت‌ها فرمان می‌راند. پاسخ او این بود که حاکم چیزی بیشتر از ما جز آنچه مردم به او می‌دهند ندارد. به باور او لازم نیست حاکم را سرنگون کرد؛ کافی است حمایت از او قطع شود.

او سه سازوکار را نام برد.
«عادت»: کسی که در بندگی زاده شود، آن را طبیعی می‌پندارد.
«سرگرمی»: نمایش‌ها، بازی‌ها و بخشش‌های حاکم مردم را مشغول و راضی نگه می‌دارد.
«هرم نفع»: به‌شکل تمثیلی، چند نفر نزدیک حاکم صدها نفر را زیر دست دارند و آن صدها نفر هزاران نفر را؛ هر حلقه از بالا چیزی می‌گیرد و به پایین چیزی می‌دهد.

این روایت سرزنش قربانی نیست. تیمور کوران در «دروغ‌های خصوصی، حقایق همگانی» (۱۹۹۵) نشان داد همراهی ظاهری اغلب از محاسبه‌ هزینه می‌آید: وقتی مخالفت گران است و دیگران هم ساکت‌اند، سکوت برای هر فرد معقول‌ترین انتخاب به نظر می‌رسد.

جین شارپ در «سیاست کنش بدون خشونت» (۱۹۷۳) همین ایده را به نظریه‌ «ستون‌های حمایت» بدل کرد: قدرت هر حکومت به همکاری کارمندان، نیروهای امنیتی، اقتصاد و رسانه وابسته است و با کاهش این همکاری سست می‌شود.

اریکا چنووث و ماریا استفان در «چرا مقاومت مدنی کارساز است» (۲۰۱۱) ۳۲۳ کارزار میان ۱۹۰۰ تا ۲۰۰۶ را بررسی کردند و دریافتند حدود ۵۳ درصد کارزارهای بدون خشونت به هدف رسیدند، در برابر حدود ۲۶ درصد کارزارهای مسلحانه.

نمونه‌اش ۹ اکتبر ۱۹۸۹ در لایپزیگ است: حدود هفتاد هزار نفر در خیابان راه افتادند و نیروهای امنیتی‌ای که برای مقابله آماده شده بودند، مداخله نکردند. یک ماه بعد دیوار برلین فروریخت.

شاید لابوئسی پرسش را جابه‌جا کرده بود: از «حاکم کیست؟» به «هر حلقه چه چیزی را، به چه قیمتی، می‌دهد؟»

#نقد_قدرت #بندگی #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

05 November 2026 13:10

در جهانی که تعصب، سانسور و نفرت، گفت‌وگو را دشوارتر از همیشه کرده است، کتاب‌ها هنوز از معدود فضاهایی هستند که انسان می‌تواند در آن با دیگری روبه‌رو شود؛ بی‌آنکه ناچار به حذف او باشد. خواندن فقط کسب اطلاعات نیست؛ تمرینی است برای دیدن جهان از زاویه‌ای دیگر، تردیدکردن، پرسیدن و درک تجربه‌هایی که شاید هرگز نزیسته‌ایم.

پروژه «گفت‌وشنود» بر این باور است که جامعه‌ای آزاد و انسانی، بدون فرهنگ گفت‌وگو و پذیرش تفاوت‌ها شکل نمی‌گیرد. از همین‌رو این مجموعه، که فقط برگزیده‌ای محدود از آثار متعدد موجود است، در حد توان خود تلاش می‌کند با معرفی آثاری از حوزه‌های گوناگون – از تاریخ و دین و فلسفه گرفته تا روان‌شناسی، ادبیات و نقد اجتماعی – امکان آشنایی با نگاه‌های متنوع را فراهم کند؛ اندیشه‌هایی که گاه همسو و گاه در تعارض با یکدیگرند اما همگی ما را به اندیشیدن فرامی‌خوانند.

کتاب‌هایی که در این مجموعه معرفی شده‌اند الزاما نماینده یک دیدگاه واحد نیستند. ارزش آن‌ها در گشودن پنجره‌هایی تازه است که ما را به تامل درباره آزادی، خشونت، ایمان، قدرت، هویت، مدارا، حقیقت و سرنوشت انسان دعوت می‌کنند.

این کتابچه دعوتی است به خواندن و بیش از آن به گفت‌وگو؛ گفت‌وگویی که شاید از یک صفحه آغاز شود اما می‌تواند به فهمی عمیق‌تر از خود، دیگری و جامعه بینجامد.

این کتاب را رایگان دانلود و مطالعه کنید
https://dialog.tavaana.org/books-ebook/
#کتاب #معرفی_کتاب #دانلود_کتاب #کتاب_الکترونیکی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

04 November 2026 13:36

در جوامعی که زخم بی‌اعتمادی، خشونت، حذف و قطبی‌شدن عمیق شده است، گفت‌وگو فقط ردوبدل‌کردن کلمات نیست؛ راهی برای بازسازی رابطه، شنیدن رنج‌ها و یافتن امکان‌های تازه برای همزیستی است.

کتابچه «فرایندهای حلقه: یک روش نو/کهن برای صلح‌جویی» نوشته کی پرنیس، از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه عدالت ترمیمی و حلقه‌های صلح‌ساز، راهنمایی کوتاه و کاربردی برای فهم و به‌کارگیری گفت‌وگوهای حلقه‌ای است. این شیوه، افراد را در فضایی برابر و امن گرد هم می‌آورد تا به جای رقابت، سرزنش و حذف، یکدیگر را بشنوند، مسئولیت بپذیرند و برای حل مسئله‌های مشترک راهی انسانی‌تر پیدا کنند.

این کتابچه برای فعالان مدنی، آموزگاران، تسهیلگران، اعضای گروه‌ها و همه کسانی سودمند است که می‌خواهند در خانواده، جامعه، مدرسه، محل کار یا کنشگری مدنی، فرهنگ شنیدن، احترام متقابل و صلح‌سازی را تمرین کنند.

کتابچه «فرایندهای حلقه: یک روش نو/کهن برای صلح‌جویی»،‌اثر کی پرانیس، را با ترجمه آموزشکده توانا به رایگان دریافت کنید و بخوانید!

‏https://dialog.tavaana.org/circle-processes-kay-pranis/

#رواداری #صلح #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

03 November 2026 19:52

امانوئل لویناس
چرا اخلاق پذیرش مقدم بر سیاست است؟


امانوئل لویناس (۱۹۰۶–۱۹۹۵)، فیلسوف فرانسوی لیتوانیایی‌تبار، یکی از متفکران در حوزه اخلاق و پدیدارشناسی است. او که بازمانده‌ی هولوکاست بود، فلسفه خود را بر پایه این پرسش بنا کرد که «چگونه پس از فاجعه‌ بشری، می‌توان به اخلاق اندیشید؟».
لویناس برخلاف فیلسوفان پیشین که سوژه و «خود» را محور هستی می‌دانستند، معتقد است که پیش از هر اندیشه یا عقلانیتی، ما در برابر «دیگری» مسئولیم.

نظریه چهره؛
پذیرش به مثابه یک وظیفه اخلاقی
از دیدگاه لویناس، پذیرش و رواداری نه یک انتخاب آزادانه یا مصلحت سیاسی، بلکه یک «اجبار اخلاقی» است که از لحظه‌ی دیدار با دیگری آغاز می‌شود.

۱. مواجهه با چهره (The Face):
لویناس معتقد است وقتی با چهره‌ی دیگری روبرو می‌شویم، گویی با یک فرمان الهی یا اخلاقی مواجه می‌شویم. چهره‌ دیگری به ما می‌گوید: «تو نباید مرا بکشی» و «تو مسئول منی». این مواجهه، من خودخواه را از مرکزیت خارج می‌کند و به من یادآوری می‌کند که هستی من در گرو حضور دیگری است.

۲. اخلاق پیش از سیاست:
برای لویناس، پذیرش دیگری مقدم بر هر قرارداد اجتماعی یا قانون سیاسی است. رواداری در نگاه او، تحمل تفاوت‌ها نیست، بلکه «پذیرشِ تقدس دیگری» است. او معتقد است ما باید در برابر «بی‌نهایتِ» وجود دیگری، کرنش کنیم و بپذیریم که هرگز نمی‌توانیم او را به طور کامل بشناسیم یا به زیرمجموعه‌ هویت خود درآوریم.

۳. مسئولیت برای دیگری:
پذیرش از نظر لویناس یعنی «جانشینِ دیگری بودن». او رواداری را به معنای مسئولیت‌پذیری بی‌قید و شرط می‌داند. در حالی که دیگران بر «حقوق من» تاکید دارند، لویناس بر «تکلیف من در برابر دیگری» پافشاری می‌کند. جامعه‌ روادار در نگاه او، جامعه‌ای است که در آن «خود» همواره نگران رنج و نیازهای «دیگری» است.

پذیرش در اندیشه‌ لویناس، یک پذیرش «رادیکال» و «نامتقارن» است؛ یعنی من موظفم دیگری را بپذیرم، حتی اگر او در پاسخ، چنین وظیفه‌ای نسبت به من نداشته باشد. این اخلاق بخشش و گشودگی است که مانع از خشونت می‌شود. از نظر لویناس، اگر ما بتوانیم چهره‌ انسانی دیگری را فارغ از ملیت، مذهب یا جایگاه اجتماعی‌اش ببینیم، دیگر رواداری یک انتخاب نخواهد بود، بلکه حقیقتی است که در سرشت انسانی ما نهفته است.

#اخلاق #پذیرش #رواداری #امانوئل_لویناس #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

02 November 2026 20:32

وقتی تفاوت‌ها را از فرهنگ می‌گیریم، چه چیزی از آن باقی می‌ماند؟

میخائیل باختین، نظریه‌پرداز ادبی روس، در «تخیل گفت‌وگویی» (نوشته‌شده در دهه‌ی ۱۹۳۰ و منتشرشده در ۱۹۷۵) زبان را میدان کشمکش دو نیرو دانست: نیروی «مرکزگرا» که می‌خواهد زبان و معنا را یکدست و رسمی کند، و نیروی «مرکزگریز» که صداهای گوناگون را زنده نگه می‌دارد.

او یکدستیِ زبان را داده‌ی طبیعی نمی‌دانست و آن را حاصل اعمال دائمی نیرو می‌شمرد. به نظر باختین، معنا در تقاطع صداهای متفاوت متولد می‌شود، نه در یک صدای واحد.

کلود لوی‌اشتراوس، انسان‌شناس فرانسوی، در «نژاد و تاریخ» (۱۹۵۲) که برای یونسکو نوشت، استدلال کرد فرهنگی که تنها بماند هرگز نمی‌تواند «پیشرو» باشد.

پیشرفت به گفته‌ی او محصول «ائتلاف» فرهنگ‌هاست، یعنی داد‌وستد تجربه‌ها میان گروه‌هایی که هر کدام راه‌حل‌های متفاوتی ساخته‌اند.

ویلیام راس اشبی، سایبرنتیک‌دان (علمِ «کنترل و ارتباط» در سیستم‌ها) بریتانیایی، در «درآمدی بر سایبرنتیک» (۱۹۵۶) «قانون تنوع لازم» را صورت‌بندی کرد: سیستمی که می‌خواهد پیچیدگی محیطش را مهار کند، باید دست‌کم به همان اندازه تنوع پاسخ در اختیار داشته باشد.
اگر ساختاری فقط یک نوع واکنش را مجاز بداند، هنگام مواجهه با شرایطی که آن واکنش برایش ساخته نشده، راهی ندارد.

نمونه‌ مستندش زیست‌شناسی شوروی است. در نشست آگوست ۱۹۴۸ آکادمی علوم کشاورزی لنین، نظریه‌های تروفیم لیسنکو رسمیت یافت و ژنتیک کلاسیک «علم بورژوایی» اعلام شد.
به روایت والری سویفر در «لیسنکو و تراژدی علم شوروی» (۱۹۹۴)، پژوهش ژنتیک در عمل تعطیل شد و دانشمندانی مانند نیکلای واویلف، که از ژنتیک دفاع می‌کرد، پیش‌تر در بازداشت جان باخته بودند (۱۹۴۳).
نفوذ لیسنکو تا دوران پس از خروشچف باقی ماند. نظام تک‌صدا چیزی را حفظ نکرد و فقط توانایی تصحیح خطا را از خودش گرفت.

خوب است که به این نکته بیاندیشیم که شاید یکدستی بیشتر به یک اتاق بسته‌ بی‌پنجره شبیه باشد. ظاهرش آرام است، اما هوا برای تنفس در آن دم‌به‌دم کم‌تر می‌شود.

#تکثر #تفاوت #فرهنگ #گفتگو_توانا

@Tavaana_TavaanaTech

گفت‌وشنود

01 November 2026 17:32

محکومیت سنگین دو شهروند بهائی در کرمان؛
پیوند و برنا نعیمی مجموعا به بیش از ۲۰ سال حبس محکوم شدند

پیوند نعیمی و برنا نعیمی، دو شهروند بهائی محبوس در زندان کرمان، توسط شعبه پنجم دادگاه انقلاب این شهر مجموعاً به ۲۰ سال و شش ماه و یک روز حبس تعزیری محکوم شدند.
بر اساس گزارش ایران وایر، با رای صادره توسط دادگاه انقلاب کرمان، پیوند نعیمی به ۱۲ سال و شش ماه و یک روز حبس و برنا نعیمی به هشت سال حبس محکوم شده‌اند.

تا لحظه تنظیم این گزارش، جزئیات دقیق اتهامات مندرج در دادنامه نهایی که منجر به صدور این احکام سنگین شده، منتشر نشده است؛ اما پیش‌تر برنا نعیمی بابت اتهاماتی نظیر «اقدام علیه امنیت ملی و تشکیل گروه به قصد براندازی» به صورت ویدیوکنفرانس محاکمه شده بود.

پیوند نعیمی در تاریخ ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۴ در محل کار خود بازداشت و به زندان کرمان منتقل شد.
گزارش‌های دریافتی و بیانیه‌های رسمی جامعه جهانی بهائی حاکی از آن است که وی طی دوران بازداشت در سلول‌های انفرادی، برای اخذ اعترافات اجباری تحت اعمال «اعدام نمایشی» و شکنجه‌های شدید روحی و جسمی قرار گرفته است؛ اعترافاتی اجباری که بعدها در ۱۲ بهمن‌ماه سال گذشته از سیمای جمهوری اسلامی پخش شد.

برنا نعیمی، ۲۹ ساله و پدر یک کودک سه ساله نیز در ۱۰ اسفندماه ۱۴۰۴ توسط اطلاعات سپاه بازداشت گردید و او نیز طی مراحل بازجویی حداقل دو بار تحت اعدام نمایشی قرار گرفته بود.

استفاده از شکنجه‌های روانی مرگبار نظیر اعدام نمایشی، پخش اعترافات اجباری تلویزیونی و برگزاری دادگاه‌های شتاب‌زده، نشان‌دهنده نقض آشکار و کامل اصول دادرسی عادلانه و موازین بین‌المللی حقوق بشر توسط نهادهای امنیتی و دستگاه قضایی است.

صدور این احکام سنگین حبس علیه این دو پسرعموی بهائی در شرایطی صورت می‌گیرد که سرکوب سیستماتیک جامعه بهایی در سراسر ایران با اخذ اعترافات تحت شکنجه، تفتیش منازل، مصادره اموال و محرومیت‌های گسترده اجتماعی ابعاد نگران‌کننده‌تری به خود گرفته است.

#داستان_ما_یکیست #بهائیان_ایران #برنا_نعیمی #پیوند_نعیمی #گفتگو_توانا
@Tavaana_TavaanaTech

گفت‌وشنود

01 November 2026 10:43

سایه‌ دیگری بر هویت ما
چرا هویت جمعی گاهی به دشمن نیاز پیدا می‌کند؟


زیگموند فروید در «ناخرسندی‌های فرهنگ» (۱۹۳۰) نوشت می‌توان شمار زیادی از آدم‌ها را با پیوند و دوستی به هم بست، به شرط آنکه کسانی بیرون از حلقه مانده باشند تا پرخاش گروه بر آن‌ها فرود آید.

او همین پدیده را «خودشیفتگی تفاوت‌های کوچک» نامید: همسایه‌های نزدیک، اغلب بیش از غریبه‌های دور، مرز خصومت میان خود می‌کشند.

رنه ژیرار، انسان‌شناس و فیلسوف فرانسوی، در «بز قربانی» (۱۹۸۲) روایت‌های تاریخی را از این زاویه خواند. او نشان داد جوامعی که زیر فشار بحران‌اند، تنش درونی خود را بر یک گروه مشخص منتقل می‌کنند.

یکی از نمونه‌های او، روایت قرون وسطایی از طاعون سیاه است که در آن یهودیان مقصر شناخته شدند.

به گفته‌ ژیرار، اتهام جمعی هم قربانی را طرد می‌کند و هم میان اتهام‌زنندگان احساس یگانگی می‌آفریند.

وامیک ولکان، روان‌پزشک قبرسی-آمریکایی، در «نیاز به داشتن دشمن و هم‌پیمان» (۱۹۸۸) از زاویه‌ روان‌کاوی گروهی همین را بسط داد.

هویت جمعی برای ثبات، «هدف مناسبی» در بیرون لازم دارد تا بخش‌های ناپذیرفتنی خود را به او نسبت دهد.
در این نگاه، دشمن نه فقط خطری بیرونی، بلکه ظرفی برای احساسات پس‌زده‌شده‌ خود گروه است.

نمونه‌ای از تاریخ ایران را عباس امانت در «محور عالم» (۱۹۹۷) بررسی کرده است. در ۱۸۵۲ شمار اندکی از بابیان، به‌انتقام اعدام سیدعلی‌محمد باب، به ناصرالدین‌شاه سوءقصد کردند. واکنش دربار، به روایت امانت، مجازات یک گروه کوچک نبود. کل جامعه‌ بابی هدف شد و در تهران و شهرهای دیگر اعدام‌ها و کشتارهای گسترده رخ داد. اقدام چند نفر، بهانه‌ طرد و سرکوب یک جمعیت شد.

در همه‌ این روایت‌ها دشمن کمتر واقعیتی بیرونی است و بیشتر آینه‌ای که گروه در آن بخشی از خودش را می‌بیند و نمی‌پذیرد.

#دشمن #دیگری #علوم_شناختی #رواداری #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

گفت‌وشنود

31 October 2026 21:34

پاسکال بویر
کتابی که دین را توضیح داد و
مومنان و منتقدان را هم‌زمان ناراحت کرد


یک شبح را تصور کنید که از دیوار رد می‌شود. جالب است که شما هم‌زمان فرض می‌کنید او می‌بیند، می‌شنود و به شما فکر می‌کند. فقط جسمش قوانین فیزیک را نقض کرده؛ ذهنش کاملا معمولی است. پاسکال بویر با همین مشاهده‌ ساده، سؤالی را پرسید که قرن‌ها بی‌پاسخ مانده بود: ذهن ما چرا این‌قدر راحت چنین چیزهایی را باور می‌کند؟

🔹 بویر کیست؟
پاسکال بویر انسان‌شناس شناختی فرانسوی است که پژوهش میدانی‌اش را میان قوم فانگ در کامرون انجام داد و بعدها در دانشگاه‌هایی مثل کمبریج و واشینگتن در سنت‌لوئیس تدریس کرد. او پیش از این کتاب، در «طبیعی‌بودن ایده‌های دینی» (۱۹۹۴) هم پایه‌های نظری کارش را گذاشته بود.

🔹 کتاب Religion Explained
این کتاب در سال ۲۰۰۱ با زیرعنوان «خاستگاه‌های تکاملی اندیشه‌ی دینی» منتشر شد. بویر در آن استدلال می‌کند ما با «دین» به‌عنوان یک چیز واحد مواجه نیستیم، بلکه با مجموعه‌ای از باورها و رفتارها روبه‌رو هستیم که هرکدام از سازوکارهای ذهنی متفاوتی نیرو می‌گیرند. بنابراین یک «نظریه‌ی واحد» برای کل دین، از پایه خطاست.

🔹 ادعای اصلی
به باور او، دین پاسخی به نیاز ما برای توضیح جهان یا آرام‌کردن ترس نیست. ذهن انسان مجموعه‌ای از سامانه‌های استنباطی دارد که برای کارهای دیگری، مثل تشخیص خطر، فهم نیت دیگران و ردیابی مرگ، شکل گرفته‌اند. وقتی این سامانه‌ها با مفاهیمی مثل ارواح، اجداد و خدایان درگیر می‌شوند، باورهای دینی به‌راحتی در ذهن جا می‌افتند و منتقل می‌شوند.

🔹 چرا جنجال‌برانگیز بود؟
این کتاب هم نظریه‌های کارکردگرایی را که دین را پاسخی به نیازهای اجتماعی یا روانی می‌دانستند به چالش کشید، و هم این تصور رایج را که دین فقط نتیجه‌ تلقین فرهنگی است.

📌 نکته‌ی پایانی: بویر دین را نه رد می‌کند و نه تأیید؛ می‌پرسد چرا مغز انسان این‌قدر مستعد پذیرش آن است.

#علوم_شناختی #علوم_شناختی_دین #پاسکال_بویر #نقد_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402