inekas | Unsorted

Telegram-канал inekas - Inekas | انعکاس

7091

«انعکاس» به بازتاب تحقیقات جدید در مطالعات اسلامی اختصاص دارد. در اینجا بخوانید: #انعکاس_مقاله #انعکاس_کتاب #انعکاس_رویداد #رویداد_انعکاس #انعکاس_وبسایت https://inekas.org https://instagram.com/inekas_org ارتباط با ما: @inekas_admin info@inekas.org

Subscribe to a channel

Inekas | انعکاس

‌
‌🎞 ارائۀ «قرآنِ عهد باستان متأخر» (با زیرنویس فارسی از انعکاس)

👤آنگلیکا نویورت (دانشگاه آزاد برلین)

نویورت در این ارائه (در مؤسسۀ مطالعات پیش‌رفتۀ پرینستون) به‌بحث دربارۀ جنبه‌های گوناگون رویکرد پژوهشی خویش می‌پردازد؛رویکردی که قرآن را نه متنی منحصراً «اسلامی»، که همچنین متنی متعلق به عهد باستان متأخر و در گفت‌وگوی فعال با سنت‌های یهودی و مسیحی می‌بیند؛ متنی که از همین‌رو، «میراثی برای اروپا» (در واقع، «میراثی مشترک برای شرق و غرب») نیز هست.

او در این‌جا پس از بحث دربارۀ مفروضات اساسی خویش و ارائۀ نقدهایی به برخی رویکردهای پژوهشی پیشین (کسانی چون آبراهام گایگر و جان ونزبرو)، به تحول متن قرآن در پیوند با تکوین جماعت مؤمنان قرآنی می‌پردازد و نشان می‌دهد این تحولات متضمن تأکید بر کدام گفتمان‌ها و مضمون‌ها بوده است. پس از آن، او به‌ارائۀ نمونه‌هایی از بینامتنیت قرآن و متون بایبلی می‌پردازد (سورۀ الرحمن و مزمور ۱۳۶؛ سورۀ اخلاص و دعای شِماع و اعتقادنامۀ نیقیه) و جوانب گوناگون آن را آشکار می‌سازد.

مضامین این ارائه را می‌توان خلاصه‌ای از دیدگاه‌های روش‌شناختی‌ و مفروضاتی دانست که پایه‌های قرآن: متن و تفسیر او را شکل می‌دهند؛ دیدگاه‌ها و مفروضاتی که به‌نحو تفصیلی در کتاب قرآن به‌سان متنی مربوط به عهد باستان متأخر: یک رویکرد اروپایی مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرند.
‌
🗂 فهرست محتوایی ارائه

00:17 معرفی نویورت، سوابق پژوهشی او و پروژۀ Corpus Coranicum (معرفی توسط پاتریشیا کرون)
05:05 سخنان آغازین
05:57 جاحظ، «عصر بلاغت» و «اعجاز» بلاغی قرآن
07:37 شعر کهن عربی، صورت خطاب‌محورِ قرآن و چارچوب روایی آن
08:59 پیامبری و تفسیر در عهد باستان متأخر
11:01 بافتار تفسیری عهد باستان متأخر و ماهیتِ شفاهیِ قرآن
13:03 تمایز «مصحف» و «قرآن»، و پی‌آمدهای کانُنی‌شدن متن
16:22 سرآغازهای قرآن‌پژوهی غربی
18:54 آبراهام گایگر و «یهودیت‌شناسی»
21:42 قرآن‌پژوهی پس از جنگ جهانی دوم و تجدیدنظرطلبیِ ونزبرو
23:39 قرآن به‌سان سندِ یک فرآیند ارتباطی: پیدایش همزمان «متن» و «جماعت مؤمنان»
25:22 نخستین گفتمان قرآن: نیایش و گفت‌وگو با مزامیر
27:55 دومین گفتمان قرآن: معادشناسی
29:08 سومین گفتمان قرآن: از مکه تا اورشلیم: برگزیدگی و «متنِ مقدس»
31:56 سورۀ الرحمن به‌سان پادمتن مزمور 136
37:58 سورۀ اخلاص و گفت‌وگو با میراث‌بران سنت بایبلی
39:23 تحلیل بینامتنی سورۀ اخلاص: دعای شِماع و اعتقادنامۀ نیقیه
42:30 چرا سنت اسلامی به بینامتن‌های بایبلی قرآن توجه نکرده است؟
44:59 حذف حافظه‌ی تاریخی و ضرورت گفت‌وگوی فرهنگی «شرق» و «غرب»
48:43 پرسش نخست: شواهد تاریخیِ آگاهی پیامبر از اعتقادنامۀ نیقیه
50:11 پرسش دوم: جایگاه تفسیرهای سنت اسلامی در پروژۀ Corpus Coranicum
51:28 پرسش سوم: جایگاه معادشناسی در گاه‌شماری سوره‌ها
53:50 پرسش چهارم: چارچوب فهم آیات تشریعی در مدینه
55:23 پرسش پنجم: تغییر اوقات نماز در مکه
57:00 پرسش ششم: قرآنِ شفاهی و قرآن مکتوب، از عصر جاحظ تا چاپ قاهره
59:44 پرسش هفتم: جنبه‌های سیاسی‌شدنِ قرآن‌پژوهی
01:03:47 نسبت خوانش انتقادی قرآن با خوانش ایمانی آن
01:05:37 نقد متن کلاسیک و نسخه‌های خطی قرآن
01:08:41 پیوند سنت قرائت مزامیر در مسیحیت شرقی با قرائت شفاهی قرآن
01:10:31 واکنش‌های مخاطبان و پژوهشگران در جهان اسلام به پژوهش‌های نویورت
‌
‌▶️ مشاهدۀ ویدئوی با کیفیت ارائه در آپارات انعکاس

📎معرفی کتاب قرآن: متن و تفسیر به‌همراه ترجمۀ قطعات برگزیده از سرتاسر تفسیر

🟣ترجمۀ اختصاصی انعکاس از تفسیر سورۀ ضحی در قرآن: متن و تفسیر

#انعکاس_کتاب
#انعکاس_یافته‌ها
@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

🖋 ادامۀ معرفی کتاب اخلاق و قیاس در اصول فقه سدهٔ ۵ق./ ۱۱م. نوشتهٔ فلیسیتاس اپویس (۲ از ۲)

🔵فصل چهارم: «ابوزید دبّوسی و حکمت شریعت»
این فصل به‌بررسی دیدگاه‌های اصولی دبّوسی -قاضی و اصولی برجستۀ حنفی- و نسبت دیدگاه‌های او با کلام ماتریدی اختصاص یافته است. چنان‌که اوپویس اشاره می‌کند، پای‌بندی بنیادین دبوسی به حکمت الاهی در مقام منبع اصلی هنجارهای فقهی و اخلاقی، نشان‌دهندۀ همسویی وثیق او با سنت ماتریدی است. دبوسی قیاس را به‌سان ابزاری عقلانی برای تعمیم احکام به موارد مسکوت‌ گذاشته‌شده درنظر می‌گیرد و با رد قاطع روش‌های تعیین علت مبتنی بر طرد و عکس و دَوران، اثربخشی علت را با دو ضابطۀ «صلاح» یا «ملائمت» با سنت صحابه، و عدم وجود شواهد متناقض در منابع تعریف می‌کند.

در بررسی نویسنده از دیدگاه‌های اصولی دبوسی، او با سوق‌دادن مفهوم «مصلحت» از صرف مصالح اخروی به ساحت مصالح دنیوی، راه را بر دیدگاه غزالی دربارۀ مصالح ضروری پنج‌گانه هموار ساخت. در این‌جا نیز شاهد نوعی گسست هستیم؛ دبّوسی نیز، با گسست از «نظر» خویش، در مقام عمل مصالح دنیوی را در فرآیند استنباط دخیل نمی‌سازد. با این‌حال، اندیشۀ اصولی او گام بلندی به‌سوی تبیین علت بر اساس محتوای اخلاقی و غایات احکام الاهی محسوب می‌شود.

🔵فصل پنجم: «ابواسحاق شیرازی و معنای شریعت»
این فصل به‌بررسی دیدگاه‌های اصولی ابواسحاق شیرازیِ شافعی‌مذهب می‌پردازد؛ شیرازی، علی‌رغم پذیرش دیدگاه سنت اشعری در مسئلۀ حسن و قبح و توانایی‌های عقل، از دیدگاه این سنت دربارۀ «معنا» و «کلام نفسی» فاصله می‌گیرد و بر همین اساس، برآن می‌شود که قصد الاهی را نه در «معنا»ی پیشازبانی، که می‌بایست در ساختار خودِ الفاظ جست‌وجو کرد. دربارۀ مسئلۀ قیاس، شیرازی علی‌رغم آن‌که به‌لحاظ کلامی غایت‌مندی و «تعلیل» افعال الاهی را رد می‌کند، اما قیاس را به‌سان ابزاری برای تعمیم احکام به موارد مسکوت گذاشته‌شده ضروری می‌داند.

🔵فصل ششم: «امام‌الحرمین جوینی و غایت شریعت»
در این فصل دیدگاه‌های اصولی جوینی مورد بررسی قرار می‌گیرد. نویسنده در این‌جا نشان می‌دهد که جوینی، با تکیۀ بر دیدگاه‌های کلامی سنت اشعری و تأکید این سنت بر قدرت مطلقۀ الاهی، نظریۀ حسن و قبح عقلی را رد کرده، به‌سود نظریۀ حسن و قبح شرعی استدلال می‌کند. بر همین اساس، او معتقد است عقل انسان پیش از مواجهه با وحی قادر به درک هنجارهای اخلاقی نیست.

دربارۀ مسئلۀ قیاس، جوینی با تمایزگذاری میان چهار نوع قیاس (معنا، علت، دلالت و شبه) دست به توسعۀ ابزارهای استنباط می‌زند و با پیوند زدن علت به «مقصود شارع»، مفهوم «مصلحت» را از ساحت پاداش اخروی به قلمرو دنیوی سوق می‌دهد و نظامی پنج‌مرحله‌ای برای تعیین غایت‌های شریعت سامان می‌دهد: یک، امور ضروری برای حفظ نظام اجتماعی؛ دو، نیازهای عمومی غیرضروری؛ سه، مسائل مربوط به «مکارم اخلاق»؛ چهار، مستحبات و نهایتاً، مرتبۀ پنجم، مناسک عبادی نا-عقلانی. در تحلیل نویسنده، این تقسیم‌بندی پنج‌گانه راه را برای نظریۀ جامع ابوحامد غزالی دربارۀ مقاصد شریعت هموار می‌سازد.

💬بخش «ملاحظات پایانی»
در این فصل نویسنده به جمع‌بندی پژوهش می‌پردازد. او در این‌جا نشان می‌دهد علی‌رغم آن‌که دیدگاه‌های کلامی معتزلیان مستلزم نگرش پیامدگرایانه در اخلاق بود (نگرشی که امکانات قابل توجهی برای استفاده از مصالح دنیوی در کشف علت حکم در قیاس فقهی داشت)، با این‌حال معتزلیان -با تسامح در تعبیر- با گسستن از مبنای «نظر»ی خویش در «عمل» فقهی‌شان، «مصلحت» را به‌دایرۀ مصالح اخروی (پاداش اخروی) محدود ساختند.

در سوی دیگر، در حالی که اندیشمندان اشعری و ماتریدی -با تفاوت‌هایی- رویکردی وظیفه‌گرایانه را پذیرفته‌ بودند (نگرشی که می‌توانست امکان استفاده از مصالح دنیوی در کشف علت حکم در قیاس فقهی را مسدود سازد)، اما همین اندیشمندان بودند که در گسست از «نظر» کلامی خویش، در مقام «عمل» فقهی و در نظریۀ اصولی‌شان، رویکردی غایت‌انگارانه در استخراج علتِ حکم در پیش گرفته، به «الگوی انگیزه‌محور» روی آوردند؛ همین فقیهان اشعری و ماتریدی بودند که با سوق‌دادن «مصلحت» به قلمرو امور این‌جهانی، راه را برای نظریۀ «مقاصد شریعت» غزالی گشودند. در واقع، چنان‌که نویسنده با استناد به پژوهش محمد عیسی اشاره می‌کند، «عالمان -تعمداً یا ناخواسته- فاصله‌ای میان کلام و فقه افکندند تا از تسری‌یافتن اختلاف‌نظرهای کلامی به ساحت فقه جلوگیری کرده، از این طریق وحدت مکاتب فقهی را حفظ کنند».

غزالی با حرکت در امتداد همین سنت فکری، مصلحت دنیوی را به‌سان مقصود شریعت تثبیت کرد و با پیوند زدن مفهوم مصلحت به ضروریات پنج‌گانه (دین، جان، عقل، نسل و مال)، روشی جامع برای تسری‌دادن احکام به مسائل مسکوت گذاشته‌شده ابداع نمود. این غزالی بود که با گام‌نهادن بر جای پای اندیشمندان پیش از خود، «مصلحت» را به‌طور کامل به درون ساحت این‌جهانی کشاند و برآن شد که این مصلحت دنیوی، «مقصود شریعت» و علت حکم شرعی است. بر این اساس، هر چیزی که مصلحتی دنیوی را تأمین کند بنا بر تعریف با مقصود شریعت مطابقت دارد.

در نگاه نویسنده، دیدگاهی که بارزترین صورت‌بندی‌اش را می‌توان نزد غزالی یافت، راه را بر گستراندن دایرۀ شمول شریعت به تمامی موارد مسکوت‌ گذاشته‌شده می‌گشاید. به‌باور او «جهان‌شمولی شریعت» را می‌توان با مسئلۀ رقابت میان علمای دینی و مقامات سیاسی بر سر مرجعیت دینی مرتبط دانست: مفهوم مذکور، با بیان این‌که هیچ واقعه یا امر بشری خارج از دایرۀ شمول شریعت نیست، در کنار دیدگاهی که فهم ارادۀ الاهی را صرفاً از راه وحی ممکن می‌دانست، انحصار تعریف «خیر عمومی» و سامان‌دهی نظم حقوقی جامعه را به علما سپرد. بدین‌سان، رقابتی که از زمان محنۀ سدۀ سوم هجری آغاز شده بود، اکنون -با تضعیف نهاد خلافت- با پیروزی علما به پایان رسید.

نویسنده اشاره می‌کند که «چرخش اخلاق‌شناختی در استدلال فقهی»، یعنی گذار از الگوی نشانه‌محور به الگوی انگیزه‌محور، به فقه برای دربرگرفتن تمامی ابعاد حیات بشری توانایی بخشید؛ اکنون، «مقصود تشریع نزد خداوند... می‌تواند در رویۀ قیاس، برای [تسری‌دادن حکم به] تمام تصمیمات انسانی به‌کار رود و به‌نحو بالقوه، هیچ فضایی برای یک عرصۀ محضاً عقلانی یا این‌جهانی در جامعه باقی نگذارد... هنگام استفاده از رویکرد مقاصدی در جامعۀ امروز، چنانکه محمد قاسم زمان اشاره می‌کند، "اغلب تمایز میان گناه و جرم، و نیز تمایز میان تخلفات اخلاقی و قانونی از میان می‌رود"».

🟣مقدمۀ کتاب و ترجمۀ فارسی آن در کتاب‌خانۀ انعکاس

#انعکاس_کتاب

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
‌🔵 بستۀ جدید انعکاس: کتابخانۀ مطالعات اسلامی

💳 بستۀ آفلاین «کتابخانهٔ مطالعات اسلامی» در بهار ۱۴۰۵ با مشارکت جمعی از استادان و دانشجویان تهیه شده است و شامل معرفی ۱۳ اثر برجسته و اثرگذار در حوزۀ مطالعات اسلامی است.

📷 در این مجموعه، هر کتاب در قالب یک ویدئوی حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه‌ای توسط یک پژوهشگر مرتبط معرفی می‌شود تا مخاطبان با ایده‌های محوری، دغدغه‌ها و جایگاه آن در مطالعات اسلامی آشنا شوند. محتوای تکمیلی هر درس نیز فرصتی برای پیگیری و مطالعه عمیق‌تر فراهم می‌کند.

⭐️ این بسته برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان مطالعات اسلامی طراحی شده و می‌تواند نقطه شروعی برای آشنایی با آثار و رویکردهای متنوع این حوزه باشد. تنوع کتاب‌های انتخاب‌شده فرصتی فراهم می‌کند تا مخاطبان، با پرسش‌ها و ادبیات حوزه‌های مختلف مطالعات اسلامی آشنا شوند.

🗂 فهرست کتاب‌های این مجموعه (عنوان کتاب|نام نویسنده|ارائه‌دهنده):

۱. محمد و مؤمنان|فرد دانر|احسان روحی
۲. هاجریسم|پاتریشیا کرونه|احسان روحی
۳. تاریخ قرآن|تئودور نولدکه|محمدرضا نعمتی
۴. کشف قرآن|نیل رابینسون|فرهاد قدوسی
۵. خلیفۀ خدا| پاتریشیا کرونه|سید علیرضا طباطبائی یزدی
۶. بازتفسیر تاریخ‌نگاری اسلامی|طیب الحبری| فاطمه‌سادات میررضی
۷. زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش| فاطمه مرنیسی|راضیه شریف‌زاده
۸. جانشینی محمد| ویلفرد مادلونگ|احمد بهشتی‌مهر
۹. شکل‌گیری خاورمیانه قرون وسطی|جک تنوس|امین هاشمی
۱۰. گرایش به اسلام در قرون میانه|ریچارد بولت|فاطمه شریعت اصفهانی
۱۱. اسلام و یهودیت|آبراهام گایگر|مهدی صالح
۱۲. عربی قرآنی|فان پوتن|وحید صفا
۱۳. دائرةالمعارف اسلام (EI)|سعید عدالت‌نژاد
‌
‍‌⏲ مهلت ثبت‌نام با تخفیف زودهنگام: تا پایان آبان ۱۴۰۵

🔗 برای ثبت‌نام به این‌جا مراجعه کنید یا به @Inekas_admin پیام بدهید.
(دسترسی به محتوای بسته از زمان ثبت‌نام تا اسفندماه برقرار خواهد بود.)

#بسته_انعکاس
@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

💠بازاندیشی در معنای «دین» و «اسلام» در قرآن (۲ از ۲ - بخش اول)

⭐️در مورد «اسلام»، گودرزی به نظرات برخی لغت‌شناسان اشاره می‌کند که دو معنای مستقل برای «مُسلم» قائل بوده‌اند؛ یکی «المستسلم لأمر الله» (کسی که تسلیم امر خدا است) و دیگری «المخلص لله العبادة» (کسی که پرستش خود را برای خدای یگانه خالص می‌کند).

مبنای معنای دوم، هم‌معنایی دو فعل «سَلِمَ» و «خَلَصَ» است، که می‌تواند اشاره‌ای به تعلق کامل و انحصاری یک شیء به یک فرد باشد (بنگرید به زمر: ۲۹). بر این مبنا، «سلّم» و «خلّص» یا «أسلم» و «أخلص» نیز می‌توانند هم‌معنا باشند و معنای متعدیِ «تقدیم یا وقف کامل یک شیء به دیگری» را منتقل کنند. در حوزۀ پرستش، «اسلام» و «اخلاص» به‌معنای «تقديم کامل و انحصاری عبادات به خداوند یگانه» و قدری کلی‌تر، «وقف کامل فرد» به او است. گودرزی نشان می‌دهد که تعدادی از تفسیرهای متقدم (مانند تفسیر مقاتل‌بن‌سلیمان، سمرقندی و ماتریدی) نیز «اسلام» و «اخلاص» را هم‌معنا -به‌معنای دوری از شرک و تعهد به توحید- دانسته‌اند.

در ادامه، او به‌اختصار به‌تبیین دو آیۀ آل‌عمران: ۱۹ و ۸۵ می‌پردازد، و مدعی است که این آیات دال بر آن‌اند که یکتاپرستی (اسلام) تنها نحوۀ پرستش (دین) پذیرفتنی نزد خداوند است. هدف اصلی این آیات انتقاد از پرستش افراد یا موجوداتی غیر از خدای یگانه است؛ به‌ویژه پرستش عیسی توسط مسیحیان. بنابراین، این آيات در حال اشاره به کيش و آئين مستقلی به‌نام «اسلام» نیستند؛ کیش و آئینِ مستقلی که قرار است جایگزین «مسیحیت» شود. همان‌گونه که «اسلام» به‌معنای یک کیش و آئین مستقل نیست، اساساً قرآن هیچ‌جا به «مسیحیت» و «یهودیت» نیز در مقام کیش‌ها و آئین‌های مستقل اشاره‌ای نکرده است.

💬در نهایت، این مقاله به‌نحو ویژه به مائده: 3 می‌پردازد؛ جایی که فراز «اکمال دین» در بین احکام مرتبط با خوراکی‌های گوشتی آمده است. گودرزی بر آن است يازده موردی که در اين آیه تحريم شده‌اند -مردار، خون، گوشت خوک، آنچه برای غیر از الله قربانی شده، حيوان خفه‌شده، کتک‌خورده، از بلندی‌ افتاده، شاخ‌خورده، دريده‌شده توسط حيوانات وحشی، ذبح‌شده بر روی نُصُب، و پیش‌گويی با استفاده از ازلام- صرفا بیان احکام شرعیِ ناظر بر خوراکی‌های حلال و حرام نیستند، بلکه ارتباطی وثيق با نحوۀ پرستش در صدر اسلام دارند.

با توجه به آنکه قربانی‌کردن حيوانات يکی از مهم‌ترین مناسک عبادی در حجاز دوران باستان متاخر بود، خوردن گوشت حيواناتی که صريحاً و منحصراً به‌نام الله قربانی نشده بودند می‌توانست نوعی مشارکت در مناسک مشرکانه تلقی شود. بنابراین، قرآن در انعام: ۱۲۱ خوردن گوشت حيواناتی که صريحا به الله هديه نشده‌اند را تحريم می‌کند و عدم تبعيت از این فرمان را منجر به شرک می‌داند. در ابتدای سورۀ مائده، قرآن این اصل را به همۀ حيوانات تعميم می‌دهد: از این پس خوردن گوشت حيوانات تنها در صورتی مجاز است که این حيوانات به صورت مسلمانی ذبح شده باشند، یعنی هنگام ذبح يا قربانی آن‌ها نام الله صريحاً و منحصراً ذکر شده باشد. بنابراین مومنان مجاز به خوردن حيواناتی نیستند که با خشونت -چه در طبیعت و چه به‌هنگام صيد- کشته شده‌اند، چون امکان ذبح درست آن‌ها وجود نداشته است.

همان‌گونه که مائده: ۲، صيد کردن هنگام احرام را امری عظیم و معادل هتک حرمت شعائر خدا و ماه‌های حرام می‌داند، مائده: ۳، خوردن حيواناتی که صريحاً و منحصراً برای الله قربانی نشده‌اند را عملی مشرکانه تلقی می‌کند. از این‌رو، این آيه حکمت تحریمِ این یازده مورد را -مخصوصاً ده نوع خوراک حيوانی ذکرشده- در این می‌داند که این «ده‌فرمان» برای تکمیل مناسک مومنان حیاتی است و از این‌رو وضع شده که خداوند تنها يکتاپرستی (اسلام) را به‌عنوان نحوۀ پرستش (دين) مومنان می‌پسندد.

🔵 ارائهٔ گودرزی دربارۀ «دین» و «اسلام» در قرآن و ارائۀ عباس کاظمی در بررسی انتقادی دیدگاه‌های گودرزی در حلقۀ مطالعاتی انعکاس

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
🟥 انتشار مجموعه مقالات «عالمان مسلمانِ سده‌های میانه و پیشامدرن پشت میز تحریر»

👥به‌ویراستاری زابینه اشمیتکه و جوزف ویتزتوم (لایدن: بریل، ۲۰۲۶)

Sabine Schmidtke & Joseph Witztum, Medieval and Premodern Muslim Scholars at Work (Islamic History and Civilization: Studies and Texts, Vol. 230), Leiden: Brill (2026).

‌
⬇️ دریافت صفحات آغازین کتاب در کتابخانه‌ انعکاس

مقالات کتاب حاضر محصول همایشی مجازی است که در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲ به‌همت مؤسسه مطالعات پیشرفته پرینستون و دانشگاه عبری اورشلیم برای بزرگداشت اتان کلبرگ، شیعه‌شناس برجسته برگزار شد. کلبرگ خود در این همایش با بحثی با عنوان «بازنگری در ابن‌طاووس» حاضر بود، و کسانی چون مایکل کوک، مئیر بار-اَشر، دِوین استوارت، الکساندر ترایگر، زابینه اشمیتکه، جوزف ویتزتوم، احمد الشمسی و بئاتریس گروندلر در آن به‌ارائه‌ی پژوهش‌های خویش پرداختند؛ همچنان‌که بعدتر، از کامیلا آدانگ و روی ویلُوزنی نیز دعوت شد برای این کتاب مقاله‌ای بنویسند.

↗️ صفحۀ همایش در مخزن مؤسسۀ مطالعات پیشرفته پرینستون

عنوان این همایش (و تبعاً، عنوان کتاب) اشاره‌ای است آگاهانه به تک‌نگاری مشهور کلبرگ در سال 1992، یعنی A Medieval Muslim Scholar at Work: Ibn Ṭāwūs and His Library، که ترجمۀ فارسی آن با عنوان کتاب‌خانۀ ابن‌طاووس و احوال و آثار او (سید علی قرائی و رسول جعفریان، قم: کتاب‌خانۀ مرعشی نجفی) در همان سال منتشر شد و مورد استقبال گسترده‌ای قرار گرفت. کلبرگ در آن کتاب، با پی‌جویی ارجاعاتِ سیدابن‌طاووس (د. ۶۶۴ق)، کتاب‌خانۀ او را بازسازی کرد و مسیرِ تازه‌ای پیش روی پژوهشگران گشود: بازسازی کتاب‌خانه‌های تاریخی. مقالات کتاب حاضر، با الهام از رویکرد کلبرگ در کتاب پیش‌گفته، بر چهره‌هایی همچون امام جعفر صادق، فیض کاشانی، ابویعقوب سجستانی، سیوطی، تازغدری و البته همچنان ابن‌طاووس، پرتوی تاریخی بر کار علمی آنان بیفکنند.

👤 اتان کلبرگ از برجسته‌ترین شیعه‌پژوهان نیم‌سدۀ اخیر است. او رسالۀ دکتری‌اش را در دانشگاه آکسفورد دربارۀ نگرش امامیه به صحابۀ پیامبر نوشت و در طول مسیر پژوهشی‌اش، عمدتاً بر تاریخ اندیشه، حدیث و میراث مکتوب امامیه متمرکز بوده است. افزون بر کتاب مشهورش دربارۀ کتاب‌خانۀ ابن‌طاووس، از دیگر آثار او می‌توان به تصحیح جوامع آداب الصوفية و کتاب عیوب النفس ومداواتها ابوعبدالرحمن سلّمی (۱۹۷۶)، مجموعه‌مقالات عقیده و فقه در تشیع امامی (۱۹۹۱)، تصحیح انتقادی کتاب القرائات احمدبن‌محمد سیاری (با همکاری محمدعلی امیرمعزی، بریل: ۲۰۰۹)، و گزیده‌‌مقالات در ستایش اندک‌شماران: پژوهش‌های در اندیشه و تاریخ تشیع (بریل: ۲۰۲۰) اشاره کرد؛ همچنان‌که برخی از مقالات او، همچون مقالۀ «اصول اربعمائه» از منابع اساسی شیعه‌پژوهی محسوب می‌شوند. بسیاری از نوشته‌های کلبرگ تاکنون به فارسی ترجمه شده است. گفتنی است پیش‌ازاین نیز، در سال ۲۰۰۹، جشن‌نامه‌ای به‌ویراستاری محمدمعزی و دیگران به‌افتخار او منتشر شده بود.

💬 متن گفت‌وگوی ادموند هیز با کلبرگ (۲۰۱۹)

‌

🗂مروری بر مقالات کتاب

⭐️ «هیچ‌کس نباید بر آنچه در کتاب‌ها می‌خواند تکیه کند، مگر آنکه اصول علم را بفهمد»؛ فتوایی از تازغدری (د. ۸۳۳ق)
کامیلا آدانگ (دانشگاه تل‌آویو)

آدانگ به‌بررسی فتوایی از ابوالقاسم تازغدری، فقیه مالکی و مفتی جامع بزرگ فاس می‌پردازد که احمد ونشریسی (د. ۹۱۴ق) در مجموعه فتاوای مشهورش، المعیار المعرب آورده است. پرسش این بود که آیا خواندن عمدی نافله، بدون وضو کفر است یا فسق، و این‌که آیا تکفیر چنین فردی (منسوب به ابوحنیفه) درست است یا نه. تازغدری با استناد به اجماع اهل سنت بر کافر نبودن گنهکار، این نسبت را بی‌اساس می‌داند و هشدار می‌دهد که فرد ناآموخته نباید به کتاب‌ها تکیه کند، زیرا حتی آثاری چون الأغانی و المعارف ابن‌قتیبه نیز متضمن برخی نسبت‌های ناروا هستند.

‌
⭐️ گواهان سنیِ متقدم بر تعالیم جعفر صادق
احمد الشمسی (دانشگاه شیکاگو)
الشمسی از مسئله‌ای آغاز می‌کند که کلبرگ در مقالۀ «اصول اربعمائه» آن را کاویده است: معمولاً منابعِ کتب اربعه را دفترهایی می‌دانند که شاگردان امام صادق (د. ۱۴۸ق) براساس تعالیم ایشان نوشته‌اند؛ دفترهایی که ارزیابی‌شان همواره محل بحث بوده است. امروزه نیز دو تصویر از امام جعفر صادق رواج دارد که هر دو پشتوانه‌هایی در منابع امامی دارند: در یک‌سو، تصویرِ فقیهی بزرگ و بنیان‌گذار مذهب جعفری، و در سوی دیگر، یک راهنمای معنوی با معارف باطنی. الشمسی به روایت‌های سنیانِ هم‌عصر یا اندکی پس از امام در موطأ مالک، کتاب الأم شافعی و طبقات ابن‌سعد می‌پردازد و نشان می‌دهد این منابع تعالیم امام را در پیوند با سنت فقهی مدینه نشان می‌دهند و مواضع منسوب به او در آن‌ها عموماً با منابع امامی تعارضی ندارد؛ به‌باور او تفاوت‌های دو سنت را باید نشانه‌هایی از فرایندهای گزینش و تدوین منابع دانست
(ترجمه و مرور انتقادی این مقاله).

‌‌
⭐️ وُولگاتِ عربی انجیل‌ها در کتاب‌خانۀ عالم امامی، رضی‌الدین علی‌بن‌موسی بن‌طاووس (د. ۶۶۴ق)
زابینه اشمیتکه (مؤسسه مطالعات پیشرفته پرینستون)
این مقاله به‌بررسی فصل مربوط به انجیل‌ها در سعد السعود ابن‌طاووس می‌پردازد و می‌کوشد با پی‌جویی اشارات، ارجاعات و نشانه‌های موجود در آن، نسخۀ مورد استفادۀ ابن‌طاووس را بازسازی کند؛ یعنی، مجلدی حدوداً ۲۰۰ برگی متضمن چهار انجیل، بدون فصل‌بندی، و با یادداشتی آغازین که این ترجمۀ عربی از انجیل‌ها را به‌نحوی تردیدبرانگیز به ایلیای نصیبینی نسبت می‌دهد. این ترجمۀ عربی از انجیل‌ها، «وولگاتِ عربی (the Arabic Vulgate)» خوانده می‌شود و ابن‌طاووس ظاهراً نخستین نویسندۀ مسلمان شناخته‌شده‌ای است که از آن بهره برده است.

‌‌
⭐️ یک عالم اسماعیلی پشت میز تحریر: ملاحظاتی دربارۀ کتاب المقالید ابویعقوب سجستانی در نسبت با روایت بلندِ اثولوجیای [منسوب به] ارسطو
الکساندر ترایگر (دانشگاه دالهاوزی، کانادا)
در نظام نوافلاطونی فلوطین، هستی از «احد» به عقل (νοῦς) و نفس (ψυχή) فیضان می‌یابد؛ حال آنکه در اندیشۀ ابویعقوب سجستانی (د. پس از ۳۶۱ق.) و پیشینیانش (کسانی چون محمد نسفی)، مبدأ نخستین «مُبدِع» نامیده می‌شود؛ مبدأای که عقل را از عدم می‌آفریند و «کلمه» یا «امر» میان این دو وساطت می‌کند. نگرش‌های اخیر را می‌توان در روایت بلند اثولوجیا نیز یافت؛ کتابی که مدت‌ها نوشته‌ی ارسطو شمرده می‌شد (و در واقع، بازنویسی‌ای از بخش‌های از انئادهای فلوطین بود). ترایگر با بررسی بیست فقرۀ موازی نشان می‌دهد سجستانی و اثولوجیا هر دو مستقلاً از یک منبع مشترک (اوایل سدۀ چهارم هجری یا پیش از آن) الهام‌ گرفته‌اند و بر همین اساس، به‌احتمالِ بسیار، روایت بلند اثولوجیا مربوط به سدۀ پنجم یا ششم هجری بوده است.

‌‌
⭐️ داستان دو عالم مسلمان: ملاحظاتی دربارۀ کوشش فیض کاشانی (د. ۱۰۹۱ق.) برای احیای احیاء علوم‌الدین غزالی (د. ۵۰۵ق.)
روی ویلوزنی (دانشگاه حیفا)
ویلوزنی در این‌جا به‌بررسی المحجة البیضاء في تهذیب الإحیاء ملا محسن فیض کاشانی (یعنی، بازنویسیِ شیعیِ احیاء علوم الدین محمد غزالی) می‌پردازد (کلبرگ پیش‌تر نشان داده بود که احیاء در کتاب‌خانۀ ابن‌طاووس نیز موجود بوده است). نویسنده نشان می‌دهد فیض عموماً به ساختار احیاء پای‌بند ماند، اما دگرگونی‌هایی در آن اعمال کرد؛ برای نمونه، «کتاب سماع» را با «کتاب آداب الشیعة وأخلاق الإمامة» جایگزین ساخت و به‌جای روایات غیرشیعی، از روایات شیعی بهره برد. این بازنویسی تا اندازه‌ای به‌جذبِ احیاء و جوانبی از اندیشۀ غزالی در سنت امامی یاری رساند، چنانکه خود فیض نیز در مقدمۀ کتاب پیش‌گفته، برآن بود که غزالی در پایان عمر به تشیع گرویده است.

‌ ‌
⭐️ بازسازی تفسیر سُدّی دربارۀ یوسف به‌دست سیوطی
جوزف ویتزتوم (دانشگاه عبری اورشلیم)
ویتزتوم در این‌جا نشان می‌دهد جلال‌الدین سیوطی (د. ۹۱۱ق.) در کتاب الدر المنثور صرفاً یک گردآورندۀ ساده نبوده است. هرچند او ذیل آیۀ هشتم سورۀ یوسف متنی پیوسته و طولانی از داستان یوسف به‌روایت سُدّی (د. ۱۲۸ق.) آورده است، اما کار او صرفاً نقل‌قول ساده نبوده بلکه او با پاره‌های روایت سدّی را از آثار طبری و ابن‌ابی‌حاتم در کنار یکدیگر گذاشته و افتادگی‌ها را از همین‌طریق پر کرده است. ویتزتوم نشان می‌دهد بازسازیِ این روایت توسط سیوطی از بازسازی‌های جدید رضایت‌بخش‌تر است؛ هرچند می‌توان با توجه به شیوۀ سدّی در مواجهه با قرآن و همچنین با درنظر داشتن منبع پیشااسلامیِ او (یعنی، مواعظ سریانیِ منسوب به بالای)، بازسازی سیوطی را تکمیل کرد و دقت بخشید.

‌‌
#انعکاس_کتاب
@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

🖋 ادامۀ معرفی مقالۀ «جایگاه شریعت در الاهیاتِ اخلاقیِ قرآن» نوشتۀ نیکلای ساینای (۲ از ۳)

⭐️ قرآن، عقل سلیم اخلاقی و الاهیات معتزلی

نویسنده بر همین اساس -و با استناد به پژوهش‌های جورج حورانی و ای. کوین راینهارت- اشاره می‌کند که «معتزلیان در کلیّت تفسیرشان از قرآن برحق بودند»؛ در واقع، در تحلیل ساینای، هستی‌شناسی ارزش‌ها و معرفت‌شناسی اخلاقی ارائه‌شده در قرآن، قرابت بسیاری با الاهیات معتزلی دارد. به‌باور او «تشریع قرآنی گاه نقش بسیار پررنگ‌تری [از آن‌چه انگاشته می‌شود] برای توانایی انسان در شناسایی تمایزهای معتبر میان "درست" و "نادرست" قائل می‌شود.»

در این‌جا، او -هم‌راستا با دیدگاه‌اش ذیل مدخل «معروف» در اصطلاحات کلیدی قرآن- با اشاره به آن دسته از آیات قرآن که با آوردن قیدهایی مانند «بالمَعروف» یا «بإحسان»، اجرای احکام شرعی را مشروط به انطباق با «شهودهای اخلاقی» می‌کنند (برای نمونه، بقره: ۱۷۸، ۱۸۰، ۲۲۹) این را دیدگاه آشکار قرآن برمی‌شمارد که «احکام شرعی باید همسو و مطابق با عقلِ سلیم اخلاقی اجرا شوند»؛ عقل سلیمی که در نگاه قرآن، فارغ از وحی نیز قادر به شناسایی هنجارهای اخلاقی کلی است.

در همین راستا، ساینای اشاره می‌کند اینکه دایرۀ شمول احکام شرعی در قرآن بسیار محدودتر از آن است که «بتواند به‌عنوان یک کتابِ احکامِ جامع الاهی از آن دست که شافعی در ذهن داشت عمل کند.» با اتکا بر شواهد و استدلال‌های بالا، او این نتیجه را مطرح می‌کند که قرآن به‌طور کلی توانایی عقل عملی انسان را -که برپایۀ شهودهای اخلاقی پیشاوحیانی سامان می‌یابد- برای پرکردن «خلأ»های تشریع خویش به‌رسمیت می‌شناسد.

⭐️ فردگرایی و جماعت‌گرایی شرعی

در تحلیل ساینای، قرآن متضمن نوعی «فردگرایی اخلاقی رادیکال» است؛ بدین معنا که در حساب‌رسی نهایی، هر فرد منحصراً براساس کارنامۀ اخلاقی خویش مورد داوری قرار می‌گیرد و پیوندهای «جمعی» برای رستگاری فرد به‌کلی نامربوط اعلام می‌شوند (برای نمونه، نجم: ۳۸). از سوی دیگر، او اشاره می‌کند که قرآن را می‌توان تأییدکنندۀ نوعی نگرشِ مشروط-به-جماعت دربارۀ شریعت یا -اگر بتوان گفت- نوعی «کثرت‌گرایی شرعی» دانست؛ او این آیه را بهترین شاهد بر این نکته می‌داند:

... لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

... برای هریک از شما آیین و راه روشنی قرار داده‌ایم؛ و اگر خدا می‌خواست، حتماً شما را امتی یگانه می‌ساخت، ولی (چنین نکرد) تا در آنچه به شما داده آزمایشتان کند؛ پس در کارهای نیک از هم پیشی بگیرید. بازگشت همگی‌تان تنها به‌سوی خداست، آنگاه شما را به آنچه در آن اختلاف می‌کردید آگاه خواهد کرد.
(مائده: ۴۸ — ترجمۀ فارسی محمدعلی کوشا. نیز بنگرید به: مائده: ۴۳، ۴۷).
‌
او استدلال می‌کند از یک‌سو «قرآن تنوع جماعت‌های دینی و چارچوب‌های شرعی آن‌ها را به‌عنوان امری که مقصودِ خداوند بوده است» می‌پذیرد و از سوی دیگر، «چشم‌انداز رستگاری را تنها به اعضای امت [مؤمنان] قرآنی محدود نمی‌سازد»؛ در واقع در تحلیل او، قرآن هر یک از چارچوب‌های شرعی یهودی، مسیحی و اسلامی را به‌عنوان چارچوب‌هایی معتبر برای دست‌یابی به رستگاری اخروی به‌رسمیت می‌شناسد و در همین‌راستاست که از «اهل انجیل» خواسته می‌شود براساس وحیِ متنی دریافتی‌شان حکم کنند (مائده: ۴۷) و یهودیان نیز، به عمل به «حکم خداوند که در تورات موجود است» فراخوانده می‌شوند (مائده: ۴۳).

#انعکاس_مقاله
[ادامه در اینجا]

@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
‌🎞 ارائۀ «یک تفسیر قرآنی بر تورات» (با زیرنویس فارسی از انعکاس)

👤عبدالله گلدری (دانشگاه خلیفه، ابوظبی)

گلدری در این‌ ارائه، ضمن ارائۀ بحثی کلی دربارۀ نسبت قرآن و تورات و همچنین، بحثی دربارۀ ایدۀ یک «تفسیر قرآنی بر تورات» و نیز بحثی دربارۀ کتاب روشن‌ساختن پیوندهای کراسه‌ای، از جمله به این نکته اشاره می‌کند که پیامبر اسلام رسالت خود را نه در چارچوبی بیرون از سنت ادیان ابراهیمی، که در واقع در درون این سنت و در امتداد رسالت پیامبران پیش از خود درمی‌یافته است (برای نمونه، بنگرید به احقاف: ۹)، و در همین چارچوب می‌بایست آیات متعددی در قرآن را دریافت که آن را نه ردکننده، بلکه «تصدیق‌کننده»ی کتاب‌های آسمانی پیشین (و در میان آن‌ها، تورات) برمی‌شمارند؛ کتاب‌های آسمانی‌ای که در دسترس مخاطبان «اهل کتاب» قرآن قرار داشته‌اند:

"و آمِنوا بما أنزلتُ مُصَدّقاً لما معکُم و لا تکونوا أولّ کافرٍ بهِ و لا تشتروا بِآیاتي ثمناً قلیلاً و إيّايَ فاتّقونِ"
(بقره: ۴۱) (همچنین بنگرید به: آل‌عمران:۳، بقره:۹۷، فاطر:۳‍۱، نساء:۴۷ و بقره:۹۱).
‌
🟣 ویدئوی بالا گزیده‌ای است از ارائۀ مشترک گلدری و سوفر که بر اساس آیات بالا، و همچنین براساس رویکرد تازه‌ای که در کتاب خود نسبت به «مهیمن‌»بودن قرآن در نسبت با کتاب‌های آسمانیِ پیشین دارند، می‌کوشند تا نوعی «تفسیر قرآنی» بر تورات ارائه دهند؛ تفسیری که در آن، عناصر و روایت‌های عمدۀ تورات با مورد متناظر قرآنی‌شان مقایسه و سنجیده می‌شوند.

▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل ارائه (۱ ساعت و ۶ دقیقه) در آپارات انعکاس

فهرست محتوایی ارائهٔ کامل (نسخهٔ آپارات):
۰۰:۴۲ بستر تاریخی: قرآن در گفت‌وگو با جامعۀ یهودی حجاز و مسئلۀ وجود تورات مکتوب
۰۵:۰۸ مهمانان ابراهیم: همسویی قرآن با میدراش و تفسیرهای ربّنی
۰۸:۰۱ چرا روایت‌های قرآن کوتاه‌اند؟ سورۀ یوسف، تفاوت مخاطب‌ها و اهداف
۱۴:۴۷ ساختار کتاب: ۵۴ پاراشا و تفسیر موضوعی (نمونۀ نام‌گذاری آدم)
۱۸:۰۳ چرا این کتاب لازم است؟ ناآشنایی دو جامعه با یکدیگر و پدیدۀ «قرآن‌هراسی»
۲۳:۴۸ حرمت‌نهادن قرآن به تورات و مسئللۀ آیات به‌ظاهر ضدیهودی در سنت هشدار پیامبرانه
۳۱:۳۲ تأیید تورات نه نسخ آن؛ عبری و عربی همچون زبان‌های خواهر
۳۵:۳۱ «اِقرأ /وَیِقرا» و «الیوم/ هَیوم»: آغاز و پایان قرآن (ریک سوفِر)
۳۹:۳۷ پیشینۀ خانوادگی سوفر در بغداد و مسیر رسیدن و توجه او به قرآن
۴۶:۴۵ بازی واژگانی «یوسف/ أسف» در روایت تورات و قرآن
۴۸:۰۲ چرا مسلمانان تورات را و یهودیان قرآن را نمی‌خوانند؟
۵۱:۴۰ پرسش و پاسخ: نسبت قرآن و میدراش، نسبت حدیث و تلمود، جایگاه فتوا و مفتی
۵۷:۱۸ فرایند نگارش کتاب و ترجمه‌های به‌کاررفته
۰۱:۰۱:۳۹ اسماعیل یا اسحاق؟ تحول تاریخی مفهوم «تحریف»
۰۱:۰۵:۰۹ جمع‌بندی

⭐️ معرفی تفصیلی کتاب

#انعکاس_کتاب
#انعکاس_یافته‌ها
@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
💠 درس‌گفتار‌های «زبان‌شناسی تاریخی و قرآن»

👤 وحید صفا (انعکاس | دانشگاه تهران)

قرآن به عنوان متنی که در بافت زبانی و فرهنگی عربستان در دورۀ باستان متأخر پدیدارشده، تا به امروز نقشی بی‌بدیل در حیات فرهنگی و دینی مسلمانان دارد و موضوع مطالعۀ بسیاری از غیرمسلمانان در فضای دانشگاهی غربی نیز هست. در عین حال، پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند قرآن با متون مسیحی و یهودیِ پیش از خود وارد گفت‌وگویی بینامتنی شده است. بر این اساس، متن قرآن در میانۀ یک بازۀ زمانی طولانی قرار می‌گیرد؛ بازه‌ای که در طول آن زبان‌ها ناگزیر دستخوش تغییر می‌شوند. از سوی دیگر، زبان‌شناسی تاریخی به عنوان یکی از پرسابقه‌ترین شاخه‌های زبان‌شناسی به مطالعۀ تغییرات زبان در گذر زمان می‌پردازد. بر این اساس زبان‌شناسی تاریخی ظرفیت‌های ارزشمندی برای مطالعات قرآنی در اختیار پژوهش‌گران قرار می‌دهد.

این درس‌گفتار فرصتی را فراهم می‌کند تا پژوهشگران با آشنایی با زبان‌شناسی تاریخی آن را در مطالعات خود در خصوص قرآن مورد استفاده قرار دهند؛ درس‌گفتار حاضر مشتمل بر دو دورۀ مجزاست و علاقه‌مندان می‌توانند به انتخاب خود در هر کدام از این دوره‌ها شرکت نمایند.

⭐️ دورۀ اول: «مقدمه‌ای بر زبان‌شناسی تاریخی: با تکیه بر زبان عربی و زبان‌های سامی»

این دوره فرصتی برای آن دسته از پژوهشگران مطالعات قرآنی است که علی‌رغم درک ضرورت آشنایی با این دانش، تاکنون فرصت آشنایی نظام‌مند با آن را نداشته‌اند. بدین منظور، در این دوره، کلیۀ مباحث اصلی زبان‌شناسی تاریخی به‌صورت عمومی و با ارائۀ مثال‌ها و نمونه‌هایی از زبان‌های سامی -به‌ویژه زبان عربی که مورد نیاز پژوهشگران مطالعات قرآنی است- مورد بحث قرار می‌گیرد.

‌
⭐️ دورۀ دوم: «ریشه‌شناسی مفردات قرآن: هدف، روش و آسیب‌شناسی»
این دوره ناظر به علاقۀ فزاینده‌ای است که توسط قرآن‌پژوهان ایرانی در دو دهۀ اخیر به ریشه‌شناسی پیدا شده است؛ حوزه‌ای مهم از دانش زبان‌شناسی تاریخی به شمار می‌آید. این علاقه معمولاً به دلیل عدم آشنایی کافی با پیش‌نیازها و روش‌شناسی آن، صرفاً به مقایسۀ اطلاعات موجود در لغت‌نامه‌های زبان‌های سامی و فرهنگ‌های ریشه‌شناختی تقلیل داده می‌شود. از این گذشته، استفاده از نتایج به‌دست‌آمده در مطالعات قرآنی، گاه با افراط‌ها و خطاهای روش‌شناختی مختلفی نیز همراه است. در این دوره، شرکت‌کنندگان علاوه بر آموختن روش ریشه‌شناسی مفردات قرآنی با فرصت‌ها و محدودیت‌های آن در مطالعات قرآنی نیز آشنا خواهند شد.
‌

⭐️ دربارهٔ مدرس:
وحید صفا پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های سامی در انعکاس است. جدا از برگزاری دوره‌های متعدد زبان‌های سامی، در موضوعات مرتبط با این درس‌گفتار، او دبیری علمی مدرسۀ سوم مدار، دورهٔ آموزشی کهن خط‌شناسی و کتیبه‌شناسی عربی، سخنرانی در پیش‌نشست سومین مدرسهٔ انعکاس با عنوان «کاربست شواهد مادی در بازسازی بافتار تاریخی عصر نبوی» و همچنین مجموعه ارائه‌ای دربارۀ دین و آیین‌های عربستان پیشااسلامی را در کارنامه دارد. پژوهش تازۀ وی در خصوص تحولات معناشناختی برخی مفاهیم کلیدی اخلاقی از کتیبه‌های عربی پیش از اسلام تا قرآن و پس از اسلام، به زودی در مجموعهٔ Islamization and Arabization of the Arabian Peninsula in Light of Material Evidence به سرویراستاری ایلکا لیندستت و هگیت نول منتشر می‌شود.
‌
🔴 ویدئوی نظرات شرکت‌کنندگان در دورهٔ قبلی وحید صفا


📊 اطلاعات دوره:
از ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ تا ۱ آذر ۱۴۰۵

💠دورۀ زبان‌شناسی تاریخی:
۱۰ جلسه، یک‌شنبه‌ها به صورت آنلاین - از ساعت ۱۸ تا ۱۹:۳۰

💠دورۀ ریشه‌شناسی مفردات قرآن:
۸ جلسه، سه‌شنبه‌ها به صورت آنلاین - از ساعت ۱۸ تا ۱۹:۳۰


🗂 طرح درس دوره‌ها

🔺 ثبت نام و اطلاعات بیشتر:
https://mohit.online/event/mq4plb

⏲ مهلت ثبت‌نام: تا پایان ۲۸ شهریور ۱۴۰۵

#رویداد_انعکاس
🔆 @hanifcrs
🔵 @Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

👥 ارائهٔ «رمزگشایی از نام محمد»

👤 هادی تقوی

🔻 این فایل صوتی، گزیده‌ای است از ارائهٔ هادی تقوی در مرکز پژوهشی پویافکر (سه‌شنبه ۸ اسفند ۱۴۰۳) که در آن ایدۀ خود در مقاله اخیرش «رمزگشایی از نام محمد» را ارائه کرده است:

Taghavi, H., & Heidari, A. (2026). Decoding Muhammad: a Scriptural and Historical Journey into a Prophetic Name. Studia Islamica, 121(1).

⬇️ دریافت فایل مقاله به همراه چکیده

🔵 آیا نام «محمد» پیش از ظهور اسلام سابقه داشته یا عنوانی است که پس از آن رواج یافته است؟ این سخنرانی با تکیه بر شواهدی از سکه‌ها، کتیبه‌های جنوب عربستان (یمن) و پاپیروس‌های کهن دوزبانه، به بررسی خاستگاه تاریخی و زبان‌شناختی این نام در بستر مطالعات عهدینی می‌پردازد. در این ارائهٔ بین‌رشته‌ای، فرضیهٔ خاستگاه منجی‌گرایانهٔ نام «محمد» و پیوند احتمالی آن با برخی عبارات عهد عتیق مورد بررسی و نقد قرار می‌گیرد؛ موضوعی که می‌تواند در بازخوانی تاریخ صدر اسلام راهگشا باشد.

00:00:00 طرح مسئله، پرسش‌های اصلی پژوهش و معرفی روش‌شناسی بین‌رشته‌ای تحقیق (واکاوی نام پیامبر در تلاقی زبان‌شناسی، تبارشناسی عرب و مطالعات عهدین)
00:02:34 بررسی ندرت نام محمد در تبارنامه‌های پیش از اسلام و غیبت آن در اسناد مادی اولیه اسلامی (کتیبه‌ها، پاپیروس‌ها و سکه‌ها) تا دوره خلافت عبدالملک مروان
00:05:00 بررسی دیدگاه‌های مستشرقان غربی (آلویس اشپرنگر، هانری لمانس، گابریل سعید رینولدز و رابرت هویلند) و نقد فرضیه نام اولیه پیامبر (رد روایت نام «قُثَم»)
00:10:43 بررسی کتیبه‌های باستانی جنوب عربستان (یمن)، وفور ریشه «حمد» و معرفی نام‌های کهن «یَحمد»، «یَهحمد»، «مَحمد» و «احمد»
00:16:26 تحلیل دقیق کتیبه حِمیَری-یهودی «Ja 1028» (مورخ ۵۲۳ میلادی در بئر حِما) و رمزگشایی از عبارت پایانی «بِمحمد» (b-mḥmd) و ارتباط آن با ماجرای ملاقات عبدالمطلب با سیف بن ذی‌یَزَن، نوه شرحبیل ذی‌یَزَن
00:26:12 بررسی شش پلات داستانی در احادیث تولد پیامبر و واکاوی انگیزه عبدالمطلب از انتخاب نام بی‌سابقه «محمد»
00:30:11 تبارشناسی شخصیت‌های انگشت‌شمار با نام «محمد» پیش از اسلام (مانند محمد بن مَسلمه و محمد بن اُحیحه) و ارتباطات تنگاتنگ آنان با جامعه یهودی یثرب و خیبر
00:36:06 ریشه‌شناسی واژه «محمد» در زبان‌های سامی؛ انشعاب معنایی ریشه ḥmd میان «ستایش» (در عربی قرآنی) و «اشتیاق و محبوبیت» (در عبری، آرامی، اوگاریتی و فینیقی)
00:41:28 واکاوی مفاهیم منجی‌گرایانه (مسیانیک) ریشه ḥmd در کتاب مقدس عبری و تفاسیر آرامی
00:48:20 تحلیل آواشناختی و بازسازی تلفظ کهن نام پیامبر (Maḥmid / Maḥmed) بر اساس اسناد دوزبانه یونانی، قبطی، سریانی و مندایی قرون اول و دوم هجری
01:01:15 فرضیه خاستگاه منجی‌گرایانه (مسیانیک) نام پیامبر بر اساس واژه «مَخمَد» در کتاب هوشع نبی (هوشع ۹: ۶-۷)، بازتاب آن در مجادلات ضداسلامی یهودی (مانند پیوط ۷۵۲ میلادی و اسرار ربی شمعون بن یوحای) و جمع‌بندی نهایی

#انعکاس_مقاله

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
💎 راز نام پیامبر: پیوند کتیبه‌های باستانی، متون مقدس و تاریخ صدر اسلام

🖋 معرفی مقالۀ "رمزگشایی از نام «محمد»: سیری تاریخی و مبتنی بر متون مقدس در واکاوی یک نام پیامبرانه" نوشتۀ هادی تقوی و علیرضا حیدری (۱ از ۲)


Taghavi, H., & Heidari, A. (2026). Decoding Muhammad: a Scriptural and Historical Journey into a Prophetic Name. Studia Islamica, 121(1).

⬇️ دریافت مقاله به همراه چکیده
👥 شنیدن ارائه مقاله توسط نویسنده

💠 آیا نام «محمد»، چنان‌که برخی پژوهشگران تجدیدنظرطلب اظهار کرده‌اند نه یک نامِ خاص، بلکه صفتی موعودگرایانه بوده است که تنها بعدها بر پیامبر اسلام اطلاق شده است؟ آیا نام حقیقی ایشان «محمد» بوده‌ است؟ آیا می‌توان دیدگاه سنت اسلامی دربارۀ نام‌ پیامبر را پذیرفت؟ اگر بله، آیا نام «محمد» یک نام ساده بوده یا واجد دلالت‌های دینی معیّنی بوده است؟

مقالۀ حاضر با رویکردی چندرشته‌ای و با بررسی دقیق شواهد تاریخی، کتیبه‌شناختی و زبان‌شناختی، ابعاد تازه‌ای از پیشینۀ این نام را روشن می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد این نام یک واژۀ ساده و بی‌هیچ‌ دلالتی، و یا لقبی که بعدها توسط مسلمانان بر پیامبر اطلاق شده باشد نیست، بلکه ریشۀ در بستر انتظارات موعودگرایانۀ عهد باستان متأخر دارد.

🔵 از «ستایش» تا «اشتیاق»
در حالی که ریشۀ «ح-م-د» در عربی قرآنی و کتیبه‌های جنوب شبه‌جزیرۀ عربستان به‌معنای «ستایش» به‌کار رفته است، همین ریشه و معادل‌هایش در عبری و آرامی تداعی‌گر «آرزو»، «میل»، «اشتیاق» و «محبوبیت» هستند. به‌عبارت دیگر، واژه‌ای که برای اعراب به‌معنای «ستوده» بود، برای یهودیان عبری‌زبان و آرامی‌زبان، بر معنای «محبوب» یا «فردی که منتظرش بودند» دلالت می‌کرد.

🔵 کتیبه‌های حمیری و استمداد از «محمد» پیش از ولادت پیامبر
در میان کتیبه‌های کشف‌شده در جنوب عربستان، یک کتیبۀ مهم حمیری به‌نام Ja 1028 (مربوط به سال 523م.، حدود نیم‌سده پیش از ولادت پیامبر؛ تصویر بالای پست بعدی) وجود دارد که در فضای یهودی و به‌دستور پادشاهی به‌نام «شَرَحئیل یقبول ذو یزن» نگاشته شده است. در پایان این کتیبه، نویسنده پس از نام‌بردن از «رحمان»، به واژۀ «بسیار ستوده‌شده (mḥmd)» اشاره می‌کند. یوزف فان‌اس، با مرتبط‌دانستن این واژه با نام پیامبر، پیشنهاد می‌کند که این عبارت را می‌توان نشان‌دهندۀ نوعی انتظار موعودگرایانه در میان جماعت‌های یهودی جنوب عربستان دانست که معطوف به ظهور شخصیتی به‌نام «محمد» بوده است. در سنت اسلامی نیز به‌ نقلی از ابن‌عباس دربارۀ دیدار عبدالمطلب با «سیف‌بن‌ذی‌یزن» برمی‌خوریم؛ در این نقل او با عنایت به میراث مکتوب خویش، نسبت به نام و مشخصات پیامبر آگاه نمایانانده می‌شود و جالب آن‌که کریستین روبن، «سیف‌بن‌ذی‌یزن» را نوادۀ شرحئیل، یعنی همان پادشاه حمیری می‌داند که مسئول نگارش کتیبۀ Ja 1028 بوده است.

به‌نظر می‌رسد بقره: 89 را نیز بتوان شاهدی بر این دانست که جماعت‌های یهودی پیشااسلامی واجد نوعی انتظار موعودشناختی برای شخصیتی به‌نام «محمد» بوده‌اند؛ در این آیه می‌خوانیم:

وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرين.
و آن‌گاه که کتابی از سوی خداوند برای آنان آمد که همخوان با کتابشان بود، با آن‌که پیش از آن در برابر کافران (از فرارسیدن پیامبر اسلام و قرآن) یاری می‌جستند، چون آن‌چه (از پیش) می‌شناختند به‌ نزدشان آمد، آن را انکار کردند؛ لعنت الاهی بر کافران باد.
(ترجمۀ فارسی از بهاءالدین خرمشاهی)

در همین راستاست که در سیرۀ ابن‌اسحاق، در تفسیر این آیه می‌خوانیم:
در جاهلیت میان قبائلی چند از عرب و میان یهود عداوت و خون بود و پیوسته قوم یهود ایشان را تهدید و وعید کردندی به‌ظهور پیغمبر ما -صلوات الله علیه-، وگفتندی: ای عرب، زود باشد که پیغمبر آخرالزمان که ما احوال وی بدانسته‌ایم از تورات، ظاهر شود و ما متابعت وی کنیم و آن‌گاه شما [را] چون عاد و ارم به‌قتل آوریم و ما از روزگار شما دمار برآوریم. و دیگر چون جنگ با ایشان درپیوستندی و به‌روی مصاف درآمدندی، به‌حق و حرمت پیغمبر -صلوات الله علیه- از حق تعالی نصرت طلبیدندی و نجات وی و ظفر بر دشمنان بخواستندی...
(سیرت رسول‌الله، ترجمۀ قاضی ابرقوه، به‌تصحیح اصغر مهدوی، ج1، ص185).

بر اساس این شواهد، مقاله پیشنهاد می‌کند نام «محمد» را می‌بایست نامی دلالت‌گر دانست؛ نامی که با انتظارات موعودشناختی عهد باستان متأخر نزد یهودیان مرتبط بوده است.

#انعکاس_مقاله

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
🔵 ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس (بخش انگلیسی) | آنلاین | با ترجمهٔ همزمان | ۱۲-۱۴ شهریور ۱۴۰۵

💠فلسفه فراتر از «فلسفه»: بازاندیشی در تاریخ‌نگاری فلسفۀ اسلامی


👥 با مشارکت موسسۀ مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه اکستر، دانشگاه حبیب و مرکز دین‌پژوهی حنیف


🔻 ۳۰ ساعت ارائهٔ علمی مبتنی بر مقالات مهم منتشر شده به‌همراه پرسش و پاسخ
🔻 ۱۲ تا ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ | ۳ تا ۵ سپتامبر ۲۰۲۶ | از ساعت ۱۳ تا ۲۱ به وقت تهران
🔻 با حضور ۱۵ استاد برجسته از دانشگاه‌های ییل، برکلی، جورج‌تاون، تورنتو، مونیخ، فرایبورگ، اکستر، ناتینگهام، بیرمنگام، اوکلاهما و ترینیتی


🗒 برای مطالعهٔ چکیدهٔ ارائه‌ها و معرفی ارائه‌کنندگان به کتابچهٔ مدرسه رجوع کنید.


⏲ مهلت ثبت‌نام: تا چهارشنبه ۱۱ شهریور ۱۴۰۵
  
🎓 تخفیف ویژه دانشجویی
📄 اعطای گواهی‌نامه
🌐 برگزاری جلسات مجازی در Zoom
💬 با ترجمهٔ همزمان فارسی
👥 شبکه‌سازی و تعامل علمی
⬇️ ترجمهٔ فارسی کامل تمام مقالات ارائه‌شده


معمولاً وقتی از «فلسفه در جهان اسلام» سخن می‌گوییم، منظورمان همان سنّت فلسفه/ حکمت است که با ترجمۀ آثار یونانی به عربی آغاز شد. ششمین مدرسه تابستانی انعکاس این پرسش را مطرح کرده و بدان می‌پردازد: آیا سنت‌ عقلانی در جهان اسلام فقط همین بوده است؟ سنّت‌های دیگری هم در جهان اسلام وجود داشته‌اند -کلام، اصول فقه، تصوف و عرفان، ادب و ...- که در آن‌ها استدلال می‌شود، مفهوم ساخته می‌شود و نظریه‌پردازی می‌شود؛ یعنی همان کاری که از فلسفه انتظار داریم. پرسش محوری رویداد این است که چه چیزی «فلسفه» به شمار می‌آید و مرزهای آن بر چه اساسی و از سوی چه کسی تعیین می‌شود. بسیاری از این مرزبندی‌ها را مورخان اروپایی و آمریکایی در سده‌های اخیر ترسیم کرده‌اند و بازنگری در آن‌ها، یعنی بازنگری در کاری که یک مورخ فلسفه انجام می‌دهد.
‌‌

🍔برنامهٔ مدرسه

⭐️ روز نخست | پنجشنبه ۱۲ شهریور

۱. فلسفه فراتر از فلسفه؟ بررسی موردی ژانر «ادب» - نادیا گرمان (دانشگاه فرایبورگ)
۲. غزالی، علّیت و مبانی معرفت‌شناختیِ برهان جهان‌شناختی - عایشه‌نور اونوگور تابور (دانشگاه بیرمنگام)
۳. چه چیزی فلسفه به شمار می‌آید؟ فراتر از واژه‌ها، و تحلیل سنّت‌های فکری اسلامی پس از دورهٔ کلاسیک - دیمیتری گوتاس (دانشگاه ییل)
۴. نظریه‌های اخباری و انشائی درباره کلام الهی در اصول فقه کلاسیک — دیوید ویشانوف (دانشگاه اوکلاهما)
۵. فلسفه در جنوب آسیای اسلامی اواخر دورهٔ پیش‌مدرن چه بود؟ - اسد ق. احمد (دانشگاه کالیفرنیا، برکلی)


⭐️ روز دوم | جمعه ۱۳ شهریور
۶. به‌کارگیری متافیزیک عقلی در خدمت الهیات: مطالعه موردی میر زاهد و نظام‌الدین گیلانی - سجاد رضوی (دانشگاه اکستر)
۷. آیا کلام [نوعی] فلسفه بود؟ - پیتر آدامسون (دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیانِ مونیخ)
۸. مخالفت با فلسفه یا با «الفلسفة»؟ نقد فلسفیِ میرزا مهدی اصفهانی (د. ۱۳۶۵ق.) بر فلسفه - امیرمحمد امامی (دانشگاه اکستر)
۹. مسئلهٔ غیبت در تشیع دوازده‌امامی: مطالعه‌ای موردی در الهیات تحلیلی اسلامی — هاشم مروارید (دانشگاه ترینیتی)
۱۰. اخلاق و قیاس در اصول فقه سدهٔ پنجم هجری - فلیسیتاس اوپویس (دانشگاه جورج‌تاون)


⭐️ روز سوم | شنبه ۱۴ شهریور
۱۱. زبان و یگانگی انسان: بررسی مباحث ابومحمد ابن‌متّویه درباره کلام و زبان - لورا حسن (پژوهشگر مستقل)
۱۲. راه‌های بهشت: ابوحامد غزالی (۴۵۰–۵۰۵ق) و ترزای آویلایی (۱۵۱۵–۱۵۸۲) در بستر تاریخی و در گفت‌وگو - یان ریچارد نتون (دانشگاه اکستر)
۱۳. خدا به‌منزله موجودی تجربی: گسترش دامنه ادراک حسی در مکان‌گرایی اهل حدیث سنّی - جان هوور (دانشگاه ناتینگهام)
۱۴. فردگرایی و ضدفردگرایی در معرفت‌شناسی اسلامی - جان گرکو (دانشگاه جورج‌تاون)
۱۵. سه پاسخ به مبناگرایی کلاسیک در اسلام سده‌های میانه - جان مک‌گینیس (دانشگاه تورنتو)


‌
🌐 کسب اطلاعات بیشتر:
https://inekas.org/en/2026ss

🔗 برای ثبت‌نام به این‌جا مراجعه کنید یا به @Inekas_admin پیام بدهید.

#رویداد_انعکاس
🔵 @Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
🔺این روزها با انتشار فراخوان مدرسۀ تابستانی ششم انعکاس، که بخش فارسی آن هیبرید (حضوری و آنلاین) است، پرسش‌های متعددی دربارۀ چگونگی برگزاری دوره‌های حضوری به ما رسید که در این پست به آن‌ها می‌پردازیم.

🔵پنج سال پیش در گیرودار همه‌گیری کرونا، انعکاس با نخستین مدرسۀ تابستانی خود به صورت آنلاین و مجازی شروع به کار کرد.

ارتباط انعکاس با مخاطبان از دریچۀ صفحۀ نمایش لپ‌تاپ، و شناختش از شرکت‌کنندگان، محدود به صفحه‌های پروفایلی بود که عموماً دوربین خاموش در مدرسه‌ها حاضر می‌شدند.

پس از برگزاری دومین مدرسه و در حین برنامه‌ریزی برای مدرسۀ سوم، نیازی دوسویه شکل گرفت؛ در یک سمت، مخاطبان درخواست داشتند دوره‌هایی مقدماتی و مهارت‌پرور برای شرکت در مدارس تابستانی برگزار شود، از سوی دیگر انعکاس به حضور مخاطبان خود نیاز داشت تا در دنیایی واقعی، تعامل و معاشرت پژوهشگران حوزۀ مطالعات اسلامی را رقم بزند.

🔴نتیجۀ این نیاز، طراحی دوره‌های حضوری انعکاس بود.
دوره‌های حضوری انعکاس تا کنون، شامل سه مدرسۀ مدار با عنوان‌های «بوت‌کمپ متن‌پژوهی دیجیتال»، «جعبۀ ابزار مطالعات قرآنی» و «رویکردهای جدید در مطالعۀ اسلام نخستین» و مدرسۀ بهاری ۱۴۰۴ با عنوان «عینیت و بی‌طرفی در مطالعات اسلامی» بوده است.

با مشاهده ویدئوی بالا و نیز این ویدئو، لذت این تجربه خوب از مدرسه‌های حضوری و تجربیات شرکت‌کنندگان آن را با ما شریک شوید.

👥برای آشنایی بیشتر با دورۀ حضوریِ پیش رو، به فراخوان مدرسۀ ششم انعکاس مراجعه کنید.

مهلت ثبت‌نام: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵

#رویداد_انعکاس
@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
‌🎞«فلسفه» در جهان اسلام چیست؟ | با زیرنویس فارسی

👤 پیتر آدامسن (دانشگاه LMU مونیخ)

❗️ ویدئوی فوق گزیده‌ای است از سخنرانی آدامسن در یکی از سخنرانی‌های سالانهٔ موسسهٔ فلسفهٔ خرونینگن (GRIPh) با عنوان «فلسفه در جهان اسلام» که در آن ایده خود را درباره چیستی فلسفه در جهان اسلام شرح داده است.

🍔 وقتی از «فلسفه» در جهان اسلام صحبت می‌کنیم، دقیقاً از چه چیزی حرف می‌زنیم؟ آیا این عنوان تنها به «الفلسفة»، یعنی روندِ دریافت، ترجمه و تفسیر آثار یونانی و سنت ارسطویی به‌دست متفکرانی چون کندی، فارابی، ابن‌سینا و ابن‌رشد محدود می‌شود، یا سنت‌های بومی دیگری مانند «کلام» نیز بخشی از تاریخ «فلسفه» در جهان اسلام هستند؟

پیتر آدامسن، استاد فلسفه در دانشگاه LMU مونیخ، خالق پادکست History of Philosophy Without any Gaps و یکی از ویراستاران مجموعه «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»، در این سخنرانی به بازخوانی مفهوم فلسفه در جهان اسلام پرداخته است.

آدامسن با نقد نظریهٔ «مشعل‌داری» که مسلمانان را صرفاً واسطه‌گرانی برای انتقال فلسفهٔ یونان به اروپای سده‌های میانه می‌داند، و همچنین با نقد نظریهٔ «انحصار سنت عقلانی در جهان اسلام به فلسفه» نشان می‌دهد که چگونه متکلمان حتی پیش از نهضت ترجمه، دربارهٔ مسائل پیچیده‌ای چون یگانگی خدا، صفات الهی، اختیار و ذره‌گرایی (الجزء الذي لا يتجزأ) بحث می‌کردند و متفکرانی مانند کندی، در حقیقت آراء خود را در تعامل و در مقام پاسخ‌گویی به متکلمان ارائه داده‌اند؛ امری که این پرسش چالش‌برانگیز را مطرح می‌کند که آیا کلام را هم باید گونه‌ای از فلسفه دانست یا خیر؟

▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل این ارائه در یوتوب
⭐️ معرفی مجموعهٔ «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»

🔵 پیتر آدامسن یکی از ارائه‌دهندگان ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس است.
🔗برای کسب اطلاعات تکمیلی و ثبت‌نام در این مدرسه، به این پیوند مراجعه کنید.

@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
💠 درباره ششمین مدرسه تابستانی انعکاس (شهریور ۱۴۰۵)

🔵 انعکاس از سال گذشته الگوی «دو فصل، دو مدرسه» را طراحی کرد که در آن، هر مدرسه اهداف آموزشی خاص خود را دنبال می‌کرد. امسال از آنجا که شرایط برای برگزاری مدرسه بهاری فراهم نشد، تصمیم گرفتیم محتوای آن را به مدرسه تابستانی منتقل کنیم.
به این ترتیب، در ابتدای شهریورماه طی دو هفته متوالی، میزبان شما در دو رویداد خواهیم بود. اطلاعات و جزئیات هر دو رویداد در قالب یک پوستر و فراخوان مشترک با عنوان «ششمین مدرسه تابستانی انعکاس» به اطلاع شما می‌رسد.

🗒 این مدرسه شامل دو بخش است: بخش اول (که در واقع جایگزین مدرسه بهاری است) به زبان فارسی و به صورت ترکیبی (حضوری و مجازی) برگزار می‌شود. بخش دوم (معادل مدرسه تابستانی سال گذشته) به زبان انگلیسی و کاملاً مجازی خواهد بود.
شما می‌توانید بسته به علاقه و نیازتان، در هر یک از این رویدادها به صورت مستقل و یا در هر دو برنامه با هم ثبت‌نام کنید. امیدواریم در این مسیر یادگیری همراه ما باشید. منتظر حضورتان در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس هستیم.

@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
‌🎞 ارائهٔ «تحلیل احادیث امامیه در پارادایم حدیث‌پژوهی غربی»

👤مصطفی موحدی‌فر پژوهشگر همکار در مرکز بین‌المللی پژوهش‌های پیشرفتهٔ اسلامی (ICAIR) در لندن

🟣 ویدئوی بالا گزیده‌ای است از ارائهٔ مصطفی موحدی‌فر در موسسهٔ پویافکر (سه‌شنبه ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴) که در آن ایدۀ خود در کتاب اخیرش «خاستگاه‌های حدیث امامی» را ارائه کرده است:

Movahedifar, Mostafa. The Origins of Imāmī Ḥadīth: A New Methodological Framework for Isnād Analysis. Islamic Thought and History 5. Leiden: Brill, 2026

⬇️ دریافت ۵۰ صفحۀ نخست کتاب
⭐️ معرفی تفصیلی کتاب و خلاصه‌ای از فصول آن

▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل ارائه (۱ ساعت و ۲۰ دقیقه) در آپارات و یوتوب انعکاس


موحدی‌فر ارائه را با مقدمه‌ای دربارهٔ تجربهٔ شخصی‌اش در دکترا و تفاوت رویکرد آکادمیک غربی و رویکرد سنتی حوزوی آغاز می‌کند. سپس مروری کوتاه از پیشینۀ پژوهش به دست می‌دهد: روش مدرسی طباطبایی در Tradition and Survival ("میراث مکتوب شیعه") و نقد استوارت بر آن، مقالهٔ کمیل راجانی دربارهٔ کتاب عبیدالله بن علی الحلبی، و تلاش ناموفق سیف‌الدین کارا برای اعمال تحلیل توأمان متن-اسناد (ICMA) بر حدیث شیعه.

او سپس تفاوت نگاه سنتی-حوزوی و نگاه آکادمیک غربی به حدیث را شرح می‌دهد. در نگاه سنتی، اصل توجه به حجیت خبر است؛ در نگاه آکادمیک، به صحت تاریخی انتساب. روش‌های سنتی مانند سنجش وثاقت و ضعف راوی برای تاریخ‌گذاری علمی کافی نیستند، چنان‌که نقدهای گلدتسیهر و شاخت بر اسناد نشان می‌دهد. همچنین داده‌های اعتقادی مانند علم غیب امام نیز در چارچوب آکادمیک قابل استناد نیستند. موحدی‌فر با تکیه بر تعریف شولر از اصالت -انتقال حدیث در نظامی مستند از آموزش و یادگیری- تأکید می‌کند پژوهش غربی دربارهٔ حدیث شیعه هنوز بسیار ابتدایی و ناقص است.

مهم‌ترین پیش‌نیاز برای ارائهٔ روشی منطبق با تاریخ انتقال حدیث شیعه، ارائهٔ رویکردی نظام‌مند، دقیق و متناسب با ویژگی‌های خاص منابع امامیه برای تحلیل اسانید موجود در مجموعه‌های حدیثی شیعه است. بر همین مبنا، موحدی‌فر روش خودش را معرفی می‌کند: بر پایهٔ مدل چهارفازیِ انتقال حدیث در مدینه (بر اساس نظریات موتسکی و شولر)، جایگاه امام باقر و امام صادق را در نظام آموزشی آن دوره جای‌گذاری می‌کند، و دو ابزار تحلیلیِ «تحلیل آماری اسناد» و «پدیدهٔ منابع واسطه» را برای سنجش اصالت لایه‌های سند معرفی می‌کند؛ با تحلیل آماریِ نسبتِ روایاتِ هر راوی از استادش، لایه‌های انتقال هر سند شناسایی می‌شود. این نظمِ آماری خود معیار اصالت است: انتقال از طریق واسطهٔ مشخص با الگوی جعل ناسازگار است، و خروج یک حدیث از این الگو نشانهٔ منبعی نادر یا نقل شفاهی است. و البته هشدار می‌دهد منابع پس از سدهٔ پنجم برای این تحلیل بی‌فایده‌اند.

🔵 مطالعهٔ ترجمهٔ فارسی بخش مرتبط از فصل دوم کتاب: «کتب اربعه» و دفترچه‌های متقدم «حدیث»

در پایان، برای تبیین این رویکرد، این روش را در یک مطالعهٔ موردی حدیثی دربارهٔ "عالم ذر" به‌کار می‌بندد تا نشان دهد چگونه می‌توان با استفاده از این روش، لایه‌های مختلف انتقال یک حدیث امامی را از نیمۀ اول سدۀ دوم هجری تا زمان تدوین آثار اصلی امامیه، همچون الکافی، رهگیری و تحلیل کرد. (این بخش اخیر از ارائه در کتاب نیامده، اما به طور جداگانه در مقاله‌ای مستقل منتشر شده است.)


⭐️ معرفی تفصیلی کتاب و فصل‌ها


▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل ارائه (۱ ساعت و ۲۰ دقیقه) در آپارات و یوتوب انعکاس

#انعکاس_کتاب
#انعکاس_یافته‌ها
@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

💎 معرفی مجموعه مقالات فلسفۀ دین اسلامی: جستارهایی از منظر فلسفۀ تحلیلی

👤 به‌ویراستاری محمد‌صالح زارع‌پور (دانشگاه منچستر)

Mohammad Saleh Zarepour, Islamic Philosophy of Religion: Essays from Analytic Perspectives, London: Routledge (2024).
‌
(معرفی براساس مقدمۀ ویراستار، به‌کوشش عبدالهادی یونسی)

‌🎞 ارائۀ محمدصالح زارع‌پور در ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس

⬇️ دریافت صفحات آغازین کتاب در کتابخانهٔ انعکاس

⭐️ اندیشه‌های فلسفیِ سنت اسلامی و فلسفۀ دین تحلیلی معاصر

مسائل فلسفی مرتبط با اسلام را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: نخست، مسائل مربوط به باورهای خاص اسلامی، مانند باور به اعجاز قرآن؛ دوم، مسائلی که آنان با پیروان دیگر سنت‌های دینی در آن‌ها مشترک‌اند، مانند وجود و یگانگی خداوند و معاد. بااین‌حال، فلسفۀ دین تحلیلی در حدود پنجاه سال گذشته عمدتاً زیر نفوذ اندیشمندانی پرورش‌یافته در سنت و جهان‌بینی مسیحی بوده و کم‌تر به دیگر سنت‌های دینی، از جمله اسلام، پرداخته؛ ازاین‌رو، نه باورهای خاص اسلامی و نه قرائت‌های اسلامی از باورهای مشترک دینی، جایگاه شایسته‌ای در آن یافته‌اند.

اندیشمندان مسلمان از سده‌های متقدم به‌طور گسترده به این مسائل پرداخته‌اند و مواجهۀ متفکرانی چون ابن‌سینا، غزالی و ابن‌رشد با پرسش‌های بنیادین فلسفۀ دین همواره مورد توجه مورخان اندیشه، به‌ویژه مورخان فلسفۀ اسلامی، بوده است؛ اما این میراث به‌ندرت در فلسفۀ دین تحلیلی معاصر بررسی شده است. جز توجه گسترده به صورت‌بندی‌های گوناگون «برهان کلامی حدوث»، بسیاری از ابعاد مواجهۀ فلسفی مسلمانان با باورهای خاص و مشترک دینی همچنان مغفول مانده‌اند.

⭐️ گامی در مسیر فلسفۀ دین اسلامی
این مجموعه‌مقالات گامی برای جبران این کاستی برمی‌دارد و نشان می‌دهد که می‌توان با ابزارها و نظریه‌های فلسفۀ تحلیلی معاصر، هم باورهای خاص اسلامی و هم قرائت‌های اسلامی از مسائل مشترک میان سنت‌های دینی را به‌صورت مستقل و سامان‌مند بررسی فلسفی کرد؛ حتی اگر این ابزارها پیش‌تر در تاریخ فلسفۀ اسلامی به‌کار نرفته باشند.

کتاب قصد ندارد گزارشی تاریخی از مباحثات فلسفی پدیدآمده در سنت اسلامی ارائه کند. عنوان فرعی «جستارهایی از منظر فلسفۀ تحلیلی» نیز بر تمرکز آن بر مباحث تحلیلی معاصر، اعم از مرتبط و نامرتبط با تاریخ فلسفۀ اسلامی، تأکید دارد. کتاب در حوزۀ «فلسفۀ تحلیلیِ اسلام (analytic philosophy of Islam)» جای می‌گیرد که از «فلسفۀ اسلامی تحلیلی» محدودتر است؛ دومی همۀ آثار فلسفی پدیدآمده در جهان اسلام، حتی در موضوعات غیردینی، را دربرمی‌گیرد.

بیشتر نویسندگان، فیلسوفان تحلیلی با پیشینۀ اسلامی‌اند و اسلام را نه موضوعی صرفاً تاریخی، بلکه دینی زنده و معاصر می‌دانند. هرچند رویکردهای «بیرونیان» به اسلام ارزش علمی خاص خود را دارند، کتاب می‌کوشد «صدای درونیان» را که تاکنون کمتر مجال بروز یافته است، وارد مباحث فلسفۀ دین تحلیلی کند.

این کتاب هفت بخش دارد که به ترتیب به این مسائل می‌‌پردازند: مسائل روش‌شناختی مربوط به نسبت تاریخ فلسفۀ اسلامی با فلسفۀ تحلیلی معاصر، برهان‌های وجود خداوند و یگانگیِ او، مسئلۀ صفات الاهی (علم، قدرت و بساطت خداوند)، مسئلۀ معجزه، ایمان، یقین، اختفای الاهی، مسئلۀ شر، اخلاق و الاهیات اخلاقی اسلامی، و نسبت علم و دین در اسلام (با تمرکز بر فرگشت و سبب‌گرایی).

🗂 مروری بر مقالات کتاب

🔵بخش نخست: روش‌شناسی

فلسفۀ تحلیلی معاصر چه ‌کاری می‌تواند برای مورخ فلسفۀ اسلامی انجام دهد؟
سجاد رضوی (دانشگاه اگزتر) با طرح ایدۀ گفت‌وگوی این دو سنت فلسفی، امکانات و چالش‌های به‌کارگیری روش‌شناسی و چارچوب‌های فلسفۀ تحلیلی معاصر در تاریخ‌نگاری فلسفۀ اسلامی را بررسی می‌کند. او هم رویکرد تحقیرکنندۀ فلسفه‌های غیرغربی و هم تلقی فلسفۀ اسلامی به‌مثابۀ سنتی کاملاً منفصل را رد می‌کند و خواستار مواجهه‌ای استعمارزدایانه و گفت‌وگویی مبتنی بر احترام متقابل است.
‌
تاریخ فلسفۀ اسلامی چه کاری می‌تواند برای فیلسوفان تحلیلی معاصر انجام دهد؟
آنتونی رابرت بوث (دانشگاه ساسکس) به‌نقد «دیدگاه اصلاحی» رایج میان فیلسوفان تحلیلی می‌پردازد؛ دیدگاهی که اهمیت و ارزش تاریخ فلسفه را عمدتاً در تصحیح ادعاها و فرضیه‌های تاریخی نادرست فیلسوفان می‌داند. نقد او راه را برای رویکردی بدیل به فلسفۀ اسلامی نزد فیلسوفان تحلیلی می‌گشاید: مطالعۀ تاریخ فلسفه ذهن فیلسوف را در برابر جهان‌بینی‌های متفاوت گشوده نگاه می‌دارد؛ به‌ویژه فلسفۀ اسلامی که در بستری متفاوت از فلسفۀ تحلیلی شکل گرفته است.
‌
🔵بخش دوم: وجود و یگانگی خداوند

«کلام» و شناخت
مهراد المطهری (دانشگاه ادینبورا) با بهره‌گیری از بینش‌های علوم شناختی و فلسفۀ زبان، بحثی انتقادی دربارۀ رویکردهای گوناگون به «برهان کیهان‌شناختی کلامی» ارائه می‌کند.
‌‌
وجود خدا و ادعای یگانگی
نظیف مُختاراوغلو (دانشگاه برَندایس) با تأکید بر تمایز مهم میان مسئلۀ اثبات وجود «خدا» و اثبات وجود «یک خدا» و با توجه به صورت‌بندی موجّهاتی تفتازانی از برهان تمانع، این برهان را بازسازی می‌کند و از آن دفاع می‌کند.
‌‌
🔵بخش سوم: صفات خداوند

قدرت و علم الاهی
ادوارد عمر مُعَد (دانشگاه حبیب) با تمرکز بر مسئلۀ صفات خداوند، در چارچوب تقابل اندیشۀ ابوحامد غزالی (نمایندۀ کلام اشعری) و ابن‌رشد (فیلسوف مشائی)، دیدگاه‌های آنان دربارۀ قدرت و علم خداوند و مسئلۀ انسان‌وارانگاری را بررسی می‌کند.
‌‌
آموزۀ بساطت خداوند در پرتو درک‌ودریافت ابن‌رشد از علم خداوند
بَکیناز عبدالله (دانشگاه نظربایف) تعارض میان آموزۀ بساطت خداوند از یک‌سو و علم مطلق او به جزئیات از سوی دیگر در اندیشۀ ابن‌رشد را بررسی می‌کند و با الهام از فلسفۀ معاصر، دو راهکار برای رفع آن پیشنهاد می‌دهد.
‌‌
🔵بخش چهارم: معجزات

متافیزیک معجزات؛ دیدگاه ابن‌سینا دربارۀ طبایع و قدرت‌های پیامبرانه
اِمان اَلبّان (کالج پرُویدنس) تبیین ابن‌سینا از معجزات را ارزیابی، نقد ابوحامد غزالی بر دیدگاه فیلسوفان در این موضوع در تهافت الفلاسفة را بازخوانی و پیامدهای متافیزیکی دیدگاه ابن‌سینا را واکاوی می‌کند.
‌‌‌
معجزۀ معجزات: مقدمۀ بر دیدگاه قرآن به معجزه
روزبه توسرکانی (IPM) با تحلیل دیدگاه قرآن، تعریفی نو و بافتارمند از معجزه پیشنهاد می‌کند که هم شکاف میان کلام سنتی و متن قرآن را پر می‌کند و هم در فلسفۀ دین معاصر، به‌ویژه در پاسخ به نقدهای دیوید هیوم، کارآمد است.
‌
🔵بخش پنجم: ایمان و موانع آن

نظرگاهی از درون فلسفۀ اسلامی به ایمان، شناخت و یقین
حمید وحید (IPM) با بررسی نسبت میان سه مفهوم اساسی ایمان، شناخت و یقین در سنت فلسفۀ اسلامی، می‌کوشد میان تعریف حداکثری فیلسوفان از ایمان و واقعیت زندگی شناختی مؤمنان عادی پیوند برقرار کند و در همین راستا، پیشنهاد می‌کند ایمان را «فرایند»ی ذومراتب از حالات شناختی درنظربگیریم.
‌
مسئلۀ اختفای الاهی در اسلام
عمران ایجاز (دانشگاه میشیگان) برهان اختفای الاهیِ ارائه‌شده از سوی جی. ال. شلنبرگ را ارزیابی می‌کند و با بحث دربارۀ تشخص خداوند و محبت او در سنت اسلامی می‌کوشد ناکارآمدی این برهان را، دست‌کم در چارچوب درک سنت اندیشۀ فلسفی اسلامی از خداوند، نشان دهد.
‌
تحلیل برخی صورت‌بندی‌های مسئلۀ شر از نظرگاهی اسلامی
محمد لگنهاوزن (موسسۀ امام خمینی) با استفاده از امکانات فلسفه و کلام اسلامی، رویکردی متفاوت به مسئلۀ شر عرضه می‌کند و تئودیسه‌های رایج را نقد می‌کند. از نظر او، ریشۀ برخی دشواری‌های مسئلۀ شر در انسان‌وارانگاری اخلاقی و برداشتی از تشخص و فاعلیت خداوند است که تکالیف و انتظارات اخلاقی انسان را به او نسبت می‌دهد. او با بررسی مفهوم فاعلیت خداوند در سنت فلسفی اسلامی و نقد اصل بهترین جهان ممکن، راهی برای حفظ معقولیت باور دینی، کمال و عدالت خداوند در مواجهه با شر ارائه می‌دهد.

🔵بخش ششم: اخلاق‌شناسی و نظام اخلاقی

تحلیلی اخلاقی از تصور فیلسوفان اسلامی از بهشت
امیر صائمی (IPM و دانشگاه راتگرز) با طرح نقد آیزایا برلین بر «ایدئال اخلاقی» و مسئلۀ تعارض ارزش‌ها، چالش‌های ناشی از این مسئله را برای مفهوم «بهشت» در ادیان نشان می‌دهد. سپس با بحثی انتقادی دربارۀ تلقی فیلسوفان مسلمان از بهشت و ویژگی‌های گوناگون آن، چالش‌های این تلقی را نیز می‌کاود و الگوهای بدیلی برای فهم بهشت پیشنهاد می‌کند.
‌
گامی به‌سوی عدالت معرفت‌شناختی در اسلام
فاطمه اَمیجی (دانشگاه بریتیش کلمبیا) با استفاده از معرفت‌شناسی معاصر، به‌ویژه نظریۀ «عدالت معرفت‌شناختی» میراندا فریکر، آیۀ ۲۸۲ بقره را بررسی می‌کند که در تفسیر سنتی، شهادت دو زن را معادل شهادت یک مرد می‌داند. او رویکردهایی را نقد می‌کند که می‌کوشند با ارجاع به بافتار این آیه، مسئلۀ «بی‌عدالتی معرفت‌شناختی» را برطرف کنند و با تمایزگذاری میان هنجارهای قوی و ضعیف در قرآن و تناظرشان با آیات مکی و مدنی، تفسیری سازگار با عدالت معرفت‌شناختی ارائه می‌دهد.
‌
🔵بخش هفتم: علم و دین

آدم، حوا و فرگشت انسان: آیا تعارضی وجود دارد؟
شعیب احمد مالک (دانشگاه ادینبورا) به بررسی مسئلۀ نسبت نظریۀ فرگشت انسان با داستان آفرینش آدم و حوا در قرآن می‌پردازد و راهکارهایی برای سازگار ساختن این دو ارائه می‌کند.
▶️ ‌گفت‌وگوی مرتبط با عنوان «اسلام و فرگشت»

تقارن‌گرایی اسلامی در بافتار مباحثات مدرن میان علم و دین
اوزگور کوچا (مدرسۀ بایان) در چارچوب مسئلۀ کلی علیت و چالش‌های آن در مباحث علم و دین، مفهوم «سبب‌گرایی» (occasionalism) در سنت اندیشۀ اشعری را بررسی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد این دیدگاه، باوجود چالش‌هایش، می‌تواند همچون «چتر متافیزیکی کلان» با مفروضات علم جدید سازگار باشد.
‌‌▶️ گفت‌وگوی مرتبط با عنوان «علیت و کیهان: آشتی‌دادن اسلام و علم مدرن»

#انعکاس_کتاب

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
🟥 اخلاق و قیاس در اصول فقه سدۀ ۵ق./ ۱۱م.

💠 معرفی و ترجمهٔ مقدمهٔ کتاب فلیسیتاس اوپویس از ارائه‌کنندگان ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس (۱ از ۲)

Flicitas Opwis, Ethics and Analogy (Qiya‌s) in 5th/11th-Century Islamic Legal Theory, Leiden: Brill (2025)

‌
سازوکار و فرآیند تبدیل هنجارهای اخلاقی به احکام شرعی در فقه اسلامی چیست؟ گذار از باورهای فرا-اخلاقی به دیدگاه‌هایی در اصول فقه و فقه چگونه صورت می‌گرفته است؟ آیا دیدگاه‌های کلامی فقیهان و متکلمان دربارۀ مسئلۀ حسن و قبح لزوماً بر دیدگاه‌های اصولی و فقهی آنان تأثیر می‌گذاشته است، و آیا می‌توان از اصول فقه یا فقه «اشعری»، «ماتریدی» یا «معتزلی» سخن گفت؟ معنای «مصلحت» و نقش قیاس در این میانه چیست؟ نظریۀ مقاصد شریعت ابوحامد غزالی چگونه پدید آمده و خاستگاه‌های نظریۀ «حداکثری»ای که دایرۀ شمول شریعت را به تمامی ساحت‌های حیات بشر می‌گستراند کجاست؟

🟣مقدمۀ کتاب و ترجمۀ فارسی آن در کتاب‌خانۀ انعکاس

⭐️«چرخش اخلاقی» در استدلال فقهی و دگرگونی مفهوم «مصلحت»
فلیسیتاس اوپویس (دانشگاه جورج‌تاون) در کتاب حاضر، با بحث دربارۀ دیدگاه‌های پنج عالم از سه سنت کلامی معتزلی، اشعری و ماتریدی، به‌بررسی یک چرخش مهم در تاریخ فقه اسلامی می‌پردازد؛ چیزی که او آن‌ را «چرخش اخلاقی در استدلال فقهی» می‌نامد، چرخشی با صبغه‌های پیامدگرایانه در سدۀ پنجم هجری، که با بازخوانی مفهوم مقاصد شریعت بر بستر بیشینه‌سازی مصالح دنیوی انسان‌ها، حاکی از نوعی گذار از «اخلاق وظیفه‌گرا» به «اخلاق‌ پیامدگرا»ست که روشن‌ترین صورت‌بندی خود را در دیدگاه‌های اصولی ابوحامد غزالی و نظریۀ او دربارۀ «مقاصد شریعت» می‌یابد: با غزالی، این گذار کامل می‌شود و اکنون، مصلحت از معنای «پاداش اخروی» نزد معتزلیان به مصلحت دنیوی دگرگون گشته است.

⭐️گذار از نشانه‌محوری به انگیزه‌محوری، وظیفه‌گرایی به پیامدگرایی
نویسنده در بررسی مفهوم «علت» در قیاس فقهی، با استفاده از پژوهش آرون زیسوف، میان دو الگوی فهم این مفهوم تمایز می‌گذارد: نخست، «الگوی نشانه‌محور (sign model)» که در آن، علت صرفاً به‌سان یک «نشانه» یا «اماره» برای حکم شرعی نگریسته می‌شود، نشانه‌ای که پیوندی با چرایی یا حکمت نهفته در حکم ندارد؛ و دوم، «الگوی انگیزه‌محور ‌(motive model)» که علت را بازتاب‌دهندۀ مقصود و غایت شارع برمی‌شمارد.

اوپویس اشاره می‌کند که در نظریه‌های اصولی سدۀ پنجم هجری می‌توان گذاری از الگوی نشانه‌محور به الگوی انگیزه‌محور را ملاحظه کرد؛ گذاری که در واقع می‌بایست آن را در چارچوب گذار پیش‌گفته -از اخلاق وظیفه‌گرا به اخلاق پیامدگرا- دریافت.

⭐️ارتباط کلام و فقه؟
نویسنده در این کتاب همچنین به‌بحث در این رابطه می‌پردازد که رابطۀ مواضع کلامی و رویکرد فقهی فقیهان از چه قرار بوده، آنان چگونه ارزش اخلاقی افعال را با احکام شرعی مرتبط می‌ساختند و این‌که آیا آنان در فرآیند استنباط احکام از طریق قیاس، محتوای اخلاقی/ مصلحت‌آمیز احکام را به موارد نوظهور تسری می‌دادند یا نه.

او با اشاره به پژوهش محمد عیسی-فقیه و متکلم: کلام نظری در اصول فقه شافعی- نتیجه می‌گیرد که هرچند می‌توان از تعامل میان کلام و فقه و اصول فقه سخن گفت، اما حتی هنگامی که دیدگاه کلامی فرد اقتضای پذیرش دیدگاهی معین را در رویکرد اصولی او دارد، نمی‌توان ضرورتاً چنین ارتباطی را در این‌جا یافت.

🗂بررسی فصل به فصل کتاب

🔵فصل نخست: «پای‌بندی‌های کلامی»
نویسنده در فصل نخست به‌بررسی مبانی کلامی دیدگاه‌های اصولی معتزلیان، اشعریان و ماتریدیان می‌پردازد. معتزلیان به عدالت خداوند محوریت می‌بخشند، رویکردی خوش‌بینانه نسبت به توانایی‌های معرفت‌شناختی بشر درپیش‌ می‌گیرند و نیز، رویکرد عقل‌گرایانه‌ای اتخاذ می‌کنند که هنجارهای اخلاقیِ عینی و امکانِ شناختِ عقلی آن‌ها را به‌رسمیت می‌شناسد؛ و بر همین اساس، برآن می‌شوند که تعلقِ امر خداوند به افعال، به‌دلیل حسنِ ذاتی آن‌هاست.

اشعریان در سوی دیگر، با محوریت‌بخشیدن به قدرت مطلقۀ خداوند، برآن می‌شوند که فعل تنها به‌دلیل امر الاهی «حسن» و واجب شمرده می‌شود.

در نهایت، ماتریدیان با اتخاذ رویکردی میانه و تأکید بر حکمت خداوند، می‌کوشند ترکیبی از تأکید اشعریان بر قدرت مطلقۀ خداوند و خوش‌بینی معتزلیان به عقل و توانایی‌های معرفت‌شناختی ارائه کنند که در آن، هرچند عقل قادر به کشف برخی از هنجارها در آفرینش است، اما برای دست‌یابی به جزئیات تکالیف، چاره‌ای جز رجوع به وحی ندارد.

🔵فصل دوم: «عبدالجبار و نیکو بودن شریعت»
در این فصل تحلیلی از نظریۀ اخلاقی و اصولی قاضی عبدالجبار معتزلی ارائه می‌شود؛ قاضی عبدالجبار نظریۀ ارزش‌شناختی خود را بر اساس عدل الاهی بنیادگذاری کرده و همسو با الاهیات اعتزالی، بر حسن‌وقبح عقلی تأکید می‌ورزد.

در تحلیل نویسنده، عبدالجبار در بحث دربارۀ قیاس برآن می‌شود که «علّت» فقهی در واقع یک «انگیزه» برای هدایت انسان به‌نحو مختارانه است. بررسی نویسنده روشن می‌سازد نزد عبدالجبار با نوعی گسست روبه‌رو هستیم؛ چرا که هرچند او به‌لحاظ کلامی «الگوی انگیزه‌محور» را پذیرفته است، اما هنگام استنباط فقهی، عملاً به «الگوی نشانه‌محور» پای‌بند است؛ چه، او مصالح دنیوی افعال را مستقیماً مبنای اعتبارسنجی علت قرار نمی‌دهد.

🔵فصل سوم: «ابوالحسین بصری و مصلحت شریعت»
نویسنده در این فصل، با تمرکز بر المعتمد في أصول الفقه ابوالحسین بصری به‌بررسی دیدگاه‌های او در اصول فقه و کلام می‌پردازد و نشان می‌دهد بصری در تحلیل‌های ارزش‌شناختی خود، به‌جای آغاز از افعال الاهی، از ساحت زندگی تجربی انسان آغاز می‌کند و دوگانۀ «حسن و قبح» را بر پایۀ جلب منافع و دفع ضررهای عقلانی و تجربی استوار می‌سازد و بر همین اساس، به بحث دربارۀ احکام پنج‌گانۀ می‌پردازد.

چنان‌که تحلیل نویسنده نشان می‌دهد، نزد بصری نیز با گسست مشابهی روبه‌رو هستیم: او با آن‌که به‌لحاظ کلامی به الگوی انگیزه‌محور گرایشاتی نشان می‌دهد، اما در دیدگاه‌های اصولی و فقهی خود -همچون قاضی عبدالجبار- کاملاً به «الگوی نشانه‌محور» وفادار می‌ماند و برآن می‌شود که «علت» حکم شرعی نه آشکارکنندۀ مقصود خداوند از حکم، که صرفاً نشانه‌ای برای ترغیب مکلف به طاعت بوده است.

#انعکاس_کتاب
[ادامه در اینجا]

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌🎞 ارائۀ محسن گودرزی دربارۀ مفاهیم «دین» و «اسلام» در قرآن در حلقۀ مطالعاتی انعکاس

▶️  مشاهدۀ نسخۀ کامل ارائه (۵۴ دقیقه) در یوتیوب انعکاس

فهرست محتوایی ارائهٔ کامل (نسخهٔ یوتیوب):
00:00 مقدمه (فرهاد قدوسی): معرفی سوابق علمی محسن گودرزی

01:45 تبیین پروژۀ فکری: تشریح انگیزۀ ۱۰ سالۀ نویسنده برای نگارش کتابی پیرامون بازتعریف مفاهیم «دین»، «حنیف» و «اسلام» با تمرکز بر مناسک؛ بازخوانی مفهوم «حنیف» و «اسلام»: نقد معنای انتزاعی «تسلیم» برای اسلام و تعریف آن به‌عنوان «یکتاپرستی در عملِ پرستش» در مقابل شرک.

07:09 ریشه‌شناسیِ واژۀ «دین» در زبان عربی: رد فرضیۀ وام‌گیری از فارسی میانه و اثبات معنای «بندگی و پرستش» بر اساس اشعار جاهلی.

08:37 مفهوم «دین‌الملوک»: تحلیل رابطۀ بندگی اتباع با پادشاه در سنت عربی و انطباق آن با رابطۀ مؤمن و خداوند.

09:45 نگاهی نو به مفهوم «دین» در آیات ۱۹ و ۳ از سورۀ آل‌عمران؛ معنای «دین» در این‌جا نه معنای مدرن آن (religion)، که پرستش است.

11:17 چرا در آیۀ "وَإِذْ قَالَ اللهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيْنِ مِن دُونِ اللهِ ..." (مائده: ۱۱۶) قرآن، بدون اشاره به روح‌القدس و الوهیت‌اش، بر نفی پرستش مریم تمرکز می‌شود؟

12:40 شروع بخش پرسش‌و‌پاسخ. پرسش نخست؛ با درنظر داشتن معنای مضیق و موسع از «دین» به‌سان «پرستش (worship)»، آیا درنظر گرفتن «دین» در معنای موسعِ «پرستش» بهتر نیست؟

19:13 پاسخ گودرزی؛ بحث دربارۀ تفاوت «دین» به‌سان «پرستش» با «دین» به‌سان religion و مسئلۀ مرزبندی در صدر اسلام: مشرکان و پیامبر خود را واجد religionهای متمایز (معنای مدرن «دین») نمی‌دانستند، بلکه خود را واجد نحوه‌های پرستش متمایز می‌دانستند: "لَكُمۡ دِينُكُمۡ وَلِيَ دِينِ" (کافرون: ۶)

26:40 تمایز اسلام مناسکی/ آیینی و اسلام اگزیستانسیال در پرتو بررسی آیۀ "قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ" (حجرات: ۱۴).

27:38 بررسی آیۀ "فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ" (عنکبوت: ۶۵) در پرتو معنای پیش‌گفته از «دین».

29:31 بررسی آیۀ "لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ..." (بقره: 256) و "... وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ..." (حج: ۷۸) در پرتو معنای پرستش‌محور از «دین»؛ برخلاف بندگی اجباری پادشاهان («دین الملوک»)، پرستشی که خداوند مقرر کرده («دین») اجباری نیست.

35:29 بررسی سه آیۀ "لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ..." (بقره: ۱۷۷)، "لَنْ يَنَالَ اللهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ..." (حج: ۳۷) و "... لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا..." (مائده: ۴۸) در پرتو معنای مورد بحث از «دین».

42:14 پرسش دوم دربارۀ آیۀ اکمال دین ("... الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا..." (مائده: ۳)) و دشواری‌های آن؛ چرا حکم تحریم شراب در این‌جا ذکر نشده است؟ آیا درک‌ودریافت شیعی از این آیه مضمون مأیوس‌شدن کافران را بهتر تبیین نمی‌کند؟

48:09 پاسخ گودرزی؛ مسئلۀ تحریم شراب و نسبت آن با احکام خوراک در پرتو دریافت جدید از «دین» و اهمیت ذبح شرعی در همین چارچوب.

‍
‌🗂 ارائه‌های بررسی انتقادی «بازاندیشی در معنای دین و اسلام» از عباس کاظمی

👤عباس کاظمی (پژوهشگاه دانش‌های بنیادی) نیز در سه ارائۀ انتقادی پژوهش‌های گودرزی دربارۀ مفهوم «دین» و «اسلام» در قرآن را مورد بررسی قرار داده است.

جلسۀ اول و دوم به‌‌بررسی مقالۀ گودرزی با عنوان "کشف قربانگاه ابراهیم: ابعاد مناسکی «دین»، «اسلام» و «حنیف» در قرآن" می‌پردازند و جلسۀ سوم، به‌بررسی مقالۀ "پرستش (دین)، یکتاپرستی (اسلام) و ده‌فرمان مناسکی قرآن" اختصاص دارد.

▶️ این سه جلسه را می‌توانید در یوتیوب انعکاس مشاهده کنید:

مفهوم «دین» در قرآن: جلسۀ اول | جلسۀ دوم | جلسۀ سوم


📎 مروری بر مقالۀ گودرزی دربارۀ معنای دو مفهوم «دین» و «اسلام»

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
💠بازاندیشی در معنای «دین» و «اسلام» در قرآن (۱ از ۲)

مروری بر بحث محسن گودرزی دربارۀ معنای دو مفهوم «دین» و «اسلام» در مقالۀ

Mohsen Goudarzi, "Worship (dīn), Monotheism (islām), and the Qurʾān’s Cultic Decalogue", Journal of the International Qur'anic Studies Association (JIQSA) 8 (2023)

‍
🔵 ارائهٔ گودرزی دربارۀ «دین» و «اسلام» در قرآن و ارائۀ عباس کاظمی در بررسی انتقادی دیدگاه‌های گودرزی در حلقۀ مطالعاتی انعکاس

پرسش از معنای واژ‌های «دین» و «اسلام» در میان مفسران، پرسشی دامنه‌دار است؛ چرا که این دو واژه حضور پررنگی در برخی آیات قرآن دارند. امروزه در زبان فارسی و عربی کلمۀ «دین» به معنای یک کیش و آئین مستقل (معادل مفهوم انگلیسی «religion») به کار می‌رود و بر مسیحیت، یهودیت، اسلام، و دیگر «ادیان» اطلاق می‌شود، اما در جهتی دیگر، مفسران مسلمان در طول سده‌های اسلامی، دو معنای عمده برای «دین»، یعنی «جزا يا قضاوت» و «کیش یا آئین (religion)»، و برای «اسلام» معنای «دین اسلام» و «تسلیم» را بیان کرده‌اند. دقیقا در همین‌ نقطه از بحث مسئله‌ای به وجود می‌آید از این قرار که: در بافت نزول قرآن و مخاطبان اولیۀ پیامبر اوضاع از چه قرار بوده‌است؟ مخاطبان قرآن چه معانی و دلالت‌هایی را از این دو واژه دریافت می‌کردند؟

👤 محسن گودرزی (دانشگاه هاروارد) در پاسخ به این پرسش در مجموعه پژوهش‌هایش طی چندین مقاله به این مسأله پرداخته و مدعی شده‌ است که مقصود قرآن، معنایی مصدری از "دین" است؛ که نه به‌معنای یک کیش و آئین مستقل (دین به معنای امروزی)، بلکه به‌‌معنای «پرستش (worship)» است که می‌تواند دال بر شیوۀ عبادت و نظام مناسکی یک گروه نیز باشد. "اسلام" نیز به معنای «یکتاپرستی (monotheism)» یا «وقف کامل و انحصاری فرد به خداوند یگانه (complete and exclusive (devotion» به‌کار رفته است.

او ادلۀ خود در اثبات این مدعا را در برخی مقالات، به‌ویژه در مقالۀ "پرستش (دین)، یکتاپرستی (اسلام)، و ده‌فرمان مناسکیِ قرآن" شرح داده‌ است. وی در این پژوهش، در پرتو معنای جدیدِ ارائه‌شده، دست به بازتفسیر سه آیه می‌زند (آیاتی که متضمن اصطلاح «دین» و «اسلام» -هر دو- هستند)؛ یعنی آیات: "إنّ الدینَ عند اللهِ الإسلامُ" (آل‌عمران: ۱۹)، "ومن یبتغِ غیرَ الإسلامِ دیناً فلن یقبلَ منهُ" (آل‌عمران: ۸۵)، و "الیومَ أکملتُ لکم دینکم وأتممتُ علیکم نعمتي ورضیتُ لکم الإسلامَ دینآً" (مائده: ۳).

💳 در مورد واژۀ «دین»، گودرزی به دیدگاه بسیاری از لغت‌شناسان و مفسران اشاره می‌کند که وجه اطلاق آن بر اسلام یا دیگر ادیان را معنای پایه‌ای آن، یعنی «طاعت» دانسته‌اند؛ و تبعیت از احکام اسلام یا ادیان دیگر، نشانۀ اطاعت از خداوند است. اما گودرزی مدعی است که معنای لغوی دقیق‌تر «دین» را می‌بایست «بندگی» دانست، نه صرف اطاعت و فرمان‌برداری. برای نمونه، او به این اشاره می‌کند که واژۀ «مَدین» به بندۀ مرد (العبد) و «مدينة» به بندۀ زن (الأمة) اشاره دارد، یا در اشعار جاهلی فعل «دانَ يَدينُ» و واژۀ «دین» برای بندگی و خدمت به پادشاهان به کار رفته است. همراستا با این معانی، در حوزۀ مذهبی و در بافت قرآن نیز «دین» به بندگی یا پرستشی اشاره دارد که بر انسان‌ها در مقام بندگان خداوند واجب شده‌ است.

برای نمونه، اشارۀ سورۀ کافرون به اینکه پیامبر «دین» خود را دارد و کافران «دین» خود را، دال بر این است که پرستش پیامبر با پرستش کافران تفاوت دارد. همان‌گونه که در آیۀ دیگری از سورۀ يونس می‌توان دید، «دين» (يعنی پرستشِ) پیامبر از اين‌رو با دیگران تمایز دارد که موحدانه است و شامل عبادت موجوداتی غیر از خدای یگانه نمی‌شود (یونس: ۱۰۴). با اين فهم از واژۀ «دين»، آیاتی که به «اخلاص» یا «مخلص»بودن در «دین» اشاره دارند در واقع از ضرورت انحصاری‌بودن پرستش برای خدای یگانه و بنابراین دوری از شرک سخن می‌گویند؛ نیز، درخواست نساء: ۱۷۱ از مسیحیان که در «دین» خود مرتکب زیاده‌روی نشوند، متضمن اشاره‌ای انتقادی به پرستش عیسی و قول به الوهیت اوست. همچنین، اتهام مائده: ۵۷ به برخی از اهل کتاب مبنی بر اینکه آنان «دین» مؤمنان را به‌سخره می‌گیرند، حاکی از آن است که برخی از یهودیان و مسیحیان نحوۀ پرستش مؤمنان موجه و مقبول نمی‌دانستند (مخصوصاً «صلوة» آنان را، که در آیۀ بعدی به آن اشاره می‌کند).

[ادامه در این‌جا]
@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

🖋 ادامۀ معرفی مقالۀ «جایگاه شریعت در الاهیاتِ اخلاقیِ قرآن» نوشتۀ نیکلای ساینای (۳ از ۳)

⭐️ نظام هنجاری دو لایه‌ای قرآن

در راستای تبیین «چرخش تقنینی قرآن» در دورۀ مدنی و ارائۀ پاسخی به اینکه آیا قرآن مدنی متضمن «گسست»ی از قرآن مکی است یا نه، ساینای بحثی دربارۀ نظام هنجاری قرآن ارائه می‌کند و نشان می‌دهد قرآن متضمن یک نظام هنجاری دو لایه‌ای است: لایۀ نخست نمایندۀ فضلیت‌های اساسی دینی-اخلاقی همچون «برّ (نیکی)»، «الخیرات (کارهای شایسته)» و «تقوی (پروا از خداوند)» است و عمدتاً در سوره‌های مکی بر آن تأکید می‌رود. فضیلت‌ها و هنجارهای این لایه معیار نهایی و بنیادین برای داوری انسان‌ در روز قیامت اعلام می‌شوند؛ و لایۀ دوم (که می‌توان آن‌ها را همان «شرعةً و منهاجاً» برای جماعت‌های دینی گوناگون دانست) بیش از هرچیز واجد نقشی «تسهیل‌کننده» و «ابزاری» برای دست‌یابی و حفظ فضیلت‌ها و هنجارهای بنیادینِ لایۀ نخست هستند. این لایۀ ثانویۀ از هنجارها را در سوره‌های مدنی می‌توان یافت.

او همچنین اشاره می‌کند که بر همین اساس، قرآن، احکامِ شرعی را -که صورت‌ صریحشان را در لایۀ ثانویه و اموری از قبیل قربانی، احکام طهارت و خوراک، حج و... می‌توان دید- به‌سان نمودی از رحمت خداوند و نشانه‌ای از احسان او درمی‌یابد؛ احکامی که خداوند با رحمتِ خویش، آن‌ها را به افراد و جماعت‌های دینی اعلام کرده تا به آن‌ها مشخصاً در دست‌یابی به فضیلت‌های بنیادین لایۀ نخست یاری رساند؛ این‌چنین است که:

لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ

هرگز گوشت‌ها و خون‌های آن‌ها [قربانی‌ها] به خدا نمی‌رسد، بلکه پرواپیشگی شما به او می‌رسد. این‌گونه آن‌ها را برای شما رام کرد تا خدا را به‌پاس اینکه شما را هدایت کرده است به بزرگی یاد کنید، و نیکوکاران را مژده ده.
(حج: ۳۷ — ترجمۀ فارسی محمدعلی کوشا).
‌
در آیۀ بالا، مناسک قربانی را می‌توان نمونه‌ای از لایۀ دوم نظام هنجاری قرآن دانست؛ لایه‌ای که در برداشت ساینای، شأنی عمدتاً ابزاری برای دست‌یابی به فضیلت بنیادین «تقوی» و تثبیت آن دارد: یعنی، فضیلتی مربوط به لایۀ نخست نظام هنجاری قرآن.

⭐️ «گسستِ» قرآن مدنی از قرآن مکی، یا «تفصیل» قرآن مکی؟

ساینای در نهایت، متکی بر بحث خویش دربارۀ نظام هنجاری دو لایه‌ای قرآن اشاره می‌کند ما در قرآن مدنی و «چرخش تقنینی»اش شاهد «گسست» از قرآن مکی نیستیم. در تحلیل او آشکار می‌شود که احکام شرعیِ آورده‌شده در سوره‌های مدنی (لایۀ هنجاری دوم) در واقع چیزی جز «تفصیل» و «ابزار»ی برای دست‌یابی به فضیلت‌های بنیادین آورده‌شده در سوره‌های مکی (لایۀ هنجاری نخست) نیستند: در این‌جا گسستی رخ نمی‌دهد، بلکه ابزارها و چهارچوب‌هایی برای دست‌یابی به همان فضیلت‌ها و هنجارهای مطلوب در سوره‌های مکی معرفی می‌شود. در این‌جا می‌توان پیوند میان آن‌چه «فردگرایی اخلاقی» و «کثرت‌گرایی شرعی» در قرآن خوانده شد را نیز ملاحظه کرد: معیار داوری نهایی هر فرد میزان دست‌یابی او به فضیلت‌های بنیادینِ دینی-اخلاقی است؛ اما در عین حال، قرآن امکان دست‌یابی به این فضیلت‌های بنیادین را در چارچوب‌های شرعی متکثر و از طریق هر یک از آن‌ها به‌رسمیت می‌شناسد.

💬 جمع‌بندی

نیکلای ساینای در مقالۀ «جایگاه شریعت الاهی در الاهیاتِ اخلاقیِ قرآن» با ارائۀ تصویری کلی از الاهیات اخلاقی قرآن و اشاره به بازشناسی عقل سلیم اخلاقی و کثرت‌گرایی شرعی توسط قرآن، نظام‌هنجاری قرآن را نظام‌ هنجاری دولایه‌ای ارزیابی می‌کند که -اگر بتوان گفت- لایۀ نخست (نمایندۀ فضیلت‌های بنیادینِ واجد ارزش فی‌نفسه) را عمدتاً در سوره‌های مکی می‌توان یافت و لایۀ دوم (نمایندۀ چارچوب‌های شرعی واجد ارزش عمدتاً ابزاری) را عمدتاً در سوره‌های مدنی؛ و بر همین اساس، نشان می‌دهد که در گذار از سوره‌های مکی به مدنی، در مسئلۀ شریعت نه شاهد نوعی گسست، که شاهد نوعی تفصیل هستیم.

🔵 ترجمۀ انعکاس از مقالۀ ساینای

🟣 ترجمۀ انعکاس از مدخل «معروف» در اصطلاحات کلیدی قرآن

#انعکاس_مقاله

@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

💎 قرآنِ اخلاقی یا قرآنِ شرعی؟: بازاندیشی در نسبت شریعت و اخلاق در قرآن

مروری بر تازه‌ترین مقالۀ انتشاریافته از نیکُلای ساینای، «جایگاه شریعت در الاهیاتِ اخلاقیِ قرآن» (۱ از ۳)

Nicolai Sinai, "The Place of Divine Law in the Qurʾan’s Moral Theology", in K. Bauer, S.M.S. Fatemi, R. Gleave and D.J. Stewart (eds.), Regulative Verses of the Qurʾan: From Historical Trends to Contemporary Trajectories, Leiden: Brill (2026)

‌
⬇️دریافت متن کامل مقاله
📎ترجمۀ کامل انعکاس از مقاله
👥 خلاصۀ صوتی هوش مصنوعی از مقاله

مخاطبان قرآن عموماً در مواجهه با گذار قرآن از سوره‌های مکی به سوره‌های مدنی، متوجه یک دگرگونی بزرگ می‌شوند؛ دگرگونی‌ای از سوره‌های مکیِ مملو از مضامین فرجام‌شناختی، نیایشی و اخلاقی و انذارگونه، به سوره‌های مدنی‌ای که بخش‌های مهمی از آن‌ها به احکام و فرامین شرعی (یا، «آیات‌الأحکام») اختصاص یافته‌ است. این دگرگونی در چشم برخی مخاطبان و پژوهشگران گاه چنان بزرگ به‌نظر رسیده که از یک «گسست» میان قرآن مکی و قرآن مدنی سخن رانده‌اند؛ گسستی میان یک قرآنِ «اگزیستانسیال و اخلاقی» در دورۀ مکی، و یک قرآنِ «خشک و شرعی» در دورۀ مدنی.

نیکلای ساینای (استاد معروف مطالعات قرآنی در دانشگاه آکسفورد) در تازه‌ترین مقالۀ خویش که در کتاب آیات‌الأحکام در قرآن: جریان‌های تاریخی و مسیرهای معاصر (۲۰۲۶) منتشر شده است با تمرکز بر همین «گسست» ادعایی میان قرآن مکی و مدنی، می‌کوشد تصویری کلی از جایگاه آیات‌الأحکامِ قرآن مدنی در چارچوب الاهیات اخلاقیِ قرآن ارائه دهد.

او با پذیرش این‌که در قرآنِ مدنی شاهد یک «چرخش تقنینی» هستیم، نخست ضابطه‌ای برای تعیین «آیات‌الأحکام» در قرآن ارائه می‌کند و پس از آن، با اشاره به این‌که تحمیل تمایز «امر حقوقی/ شرعی» و «امر اخلاقی» بر قرآن قابل دفاع نیست، تصویری کلی از الاهیات اخلاقی قرآن ارائه می‌کند و پس از آن، با ارائۀ بحثی دربارۀ نظام هنجاریِ دولایه‌ای قرآن، نشان می‌دهد که مشخصاً نظر به دولایه‌ای‌بودن نظام هنجاری قرآن، نمی‌توان از فرض وجود یک گسست میان قرآن مدنی و مکی -نظر به مسئلۀ احکام شرعی- سخن گفت. ساینای همچنین با ارائۀ بحثی دربارۀ جایگاه عقل سلیم اخلاقی در قرآن، نشان می‌دهد که چارچوب کلی الاهیات اخلاقی قرآن با درک‌ودریافت معتزلیان از قرآن همسوست.

◀️در ادامه به‌بررسی جزئی‌تر مضامین و مدعیات مقاله پرداخته می‌شود. 

⭐️تمایز «حقوقی/ شرعی (Legal)» و «اخلاقی (Moral)» در قرآن؟

ساینای پس از ارائۀ ضابطه‌ای برای تعیین آیات تقنینی در قرآن، به این نکتۀ پراهمیت اشاره می‌کند که تمایزگذاری میان دو حوزۀ هنجاریِ «صرفاً اخلاقی» و «صرفاً حقوقی/ شرعی» را نمی‌توان در قرآن یافت؛ او اشاره می‌کند که این دو حوزه در قرآن، حوزه‌هایی درهم‌آمیخته‌اند و قرآن، «آیات تقنینی» خود را به‌صراحت تحت سیطرۀ یک «افق معادشناختی» درمی‌آورد و بر همین اساس، در آیاتی چند از این آیات، به‌جای ارائۀ جزئیات شرعی، فرمانِ شرعی را به یک درخواست اخلاقی مبدل می‌سازد.

این تأکید ساینای هم‌راستا با دیدگاه پژوهشگرانی چون وائل حلاق در دولتِ ممتنع: اسلام، سیاست و مخمصۀ اخلاقی مدرنیته (۲۰۱۳) قرار می‌گیرد؛ حلاق نیز به‌تأکید به این نکته اشاره می‌کند تمایزگذاری تام‌وتمام میان «امر حقوقی (the legal)» و «امر اخلاقی (the moral)»، تمایزگذاری‌ای کاملاً مدرن -و برآمده از تمایزگذاری میان «هست» و «باید»- است و اطلاق آن نه‌تنها بر قرآن، که بر سنت‌های اخلاق‌شناختی اسلامی نیز کاملاً زمان‌پریشانه و گمراه‌کننده است.

⭐️تصویری کلی از الاهیات اخلاقی قرآن

ساینای سپس به ارائۀ بحثی کلی دربارۀ نگرش قرآن نسبت به اخلاق می‌پردازد. او در این‌جا اشاره می‌کند که قرآن دو پیش‌فرض بنیادین دربارۀ گزاره‌های هنجاری دارد؛ نخست پیش‌فرضی مبنی بر لزوم سپاسگزاری از ولیِ نعمت که عیناً معتبر است ("شکر منعم")، و دیگری پیش‌فرضی معرفت‌شناختی مبنی بر این‌که انسان‌ها علی‌الأصول توانایی درک اعتبار این اصل را، حتی بدون رویارویی با وحی دارند.

ساینای در این بخش دربارۀ «چارچوب اخلاقی بنیادین قرآن» سخن می‌گوید، چارچوبی که میان متون مکی و مدنی مشترک است. در این‌ چارچوب، جهان و آفرینش آن به‌سان یک «سالن امتحان الاهی» درنظر گرفته می‌شود؛ یعنی «آفرینش جهان توسط خداوند در خدمت هدف بنیادینِ آزمودن عاملان اخلاقی است». اشارات مکرر قرآن به «آیات» خداوند (حتی دربارۀ احکام شرعی در سوره‌های مدنی) در همین راستا تحلیل می‌شود. در تحلیل نویسنده، از آن‌جا که قرآن امکان شناخت هنجارها را مستقل از وحی تا اندازه‌ای تایید می‌کند، نقش وحی در این رابطه تا اندازۀ بسیاری چیزی نیست مگر یادآوری ("ذکر") همان چیزهایی که انسان‌ها پیش‌تر نسبت به آن آگاهی‌ای -هرچند کلی- داشته‌اند.

#انعکاس_مقاله
[ادامه در اینجا و اینجا]

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
🟥 انتشار کتاب «روشن‌ساختن پیوندهای کراسه‌ای: یک تفسیر قرآنی بر تورات»

🔵اثر ریک سوفر و عبدالله گلدری، جامعۀ انتشارات یهودی، ۲۰۲۶
Rick Sopher & Abdulla Galadari, Illuminating Scriptural Connections: A Qur'anic Commentary on the Torah, Philadelphia The Jewish Publication Society (JPS), 2026

⬇️ دریافت صفحات آغازین کتاب در کتابخانه‌ انعکاس

‌▶️ ویدئوی ارائهٔ ایده و روش کتاب توسط نویسنده


این که قرآن -در یک‌سو- و تورات -در سوی دیگر- ارتباطات بینامتنی وثیقی با هم دارند، بینشی است که از نخستین گام‌های قرآن‌پژوهی مدرن در سدۀ نوزدهم عموماً درنظر بوده و کوشش‌های پراهمیتی برای آشکار ساختن جوانب آن انجام شده است؛ اثر حاضر را نیز می‌توان مساهمت جالب توجهی در همین چارچوب برشمرد. گلدری و سوفر در این‌جا، یکی در مقام فردی مسلمان و دیگری در مقام فردی یهودی، به آشکار ساختن روابط قرآن و تورات و نیز موارد همگرایی یا واگرایی این دو در هر یک از فقرات می‌پردازند.

عبدالله گلدری عمدتاً بر هرمنوتیک قرآنی، مطالعات فیلولوژیک قرآنی و پژوهش‌های بینامتنی قرآن و سنت‌های یهودی و مسیحی تمرکز دارد. پیش‌تر از او آثاری همچون هرمنوتیک قرآنی در میانۀ علم، تاریخ و بایبل (2018)، استعاره‌های مرگ و رستاخیز در قرآن (2023)، و معانی روحانی مناسک حج (2021) منتشر شده است. ریک سوفر، نویسندۀ دیگر کتاب نیز«پروژۀ قرآن و بایبل» را در مؤسسۀ وولف تأسیس و مدیریت می‌کند؛ پروژه‌ای که کتاب حاضر را می‌توان از جمله دست‌آوردهای آن برشمرد.
‌
🔵مائده:۴۸
"و فرستادیم به تو قرآن به‌راستی، گواهی استواردارِ آن را که پیش از آن فرابود از کتاب، و گوشوان [نگهبان] و استوار بر سر هر کتاب که پیش از آن آمد؛ حکم کن میان ایشان به آنچه الله فروفرستاد..." (ترجمهٔ رشیدالدین میبدی)
‌
برداشت سنتیِ غالب از «مهیمن»بودن قرآن -چنان‌که در ترجمۀ بالا دیده می‌شود- را می‌توان از جمله مقومات درک غالب سنت اسلامی از متون مقدس پیشین و رابطۀ آن‌ها با قرآن دانست. با این‌حال، گلدری و سوفر برآن‌اند که:
واژۀ «مهیمن»، که با فعل عربی «هَیمَن» (به‌معنای کسی که آمین می‌گوید) مرتبط است، از ریشۀ «أ-م-ن» می‌آید؛ ریشه‌ای به‌معنای «ایمنی»، «امنیت» و «اعتماد»، که بر همین اساس ما آن را به «اعتمادکننده بر آن» ترجمه کرده‌ایم. براساس این تفسیر [از «مهیمن»]، آیۀ مذکور بیان می‌کند که قرآن متون مقدس پیشین -یعنی تورات و انجیل‌ها- را تصدیق می‌کند و به آن‌ها اعتماد دارد. [... لذا] می‌توان قرآن را به‌گونه‌ای درنظر گرفت که خود را نوعی تفسیر یا مکمل برای متون مقدس پیش از خود معرفی می‌کند؛ قرآن به‌جای تلاش برای جایگزین‌ساختن خود با متون مقدس پیشین، در جای دیگری ادعا می‌کند که برای فهم درست احکام خداوند، متون مقدس پیشین می‌بایست آورده شده و تلاوت شوند.
‌
این برداشت را می‌توان نقطۀ عزیمت کتاب و مبنای درون‌قرآنی آن دانست. بر همین اساس، نویسندگان به هر یک از مضامین و روایت‌های آمده در فقرات توراتی می‌پردازند و می‌کوشند نشان دهند قرآن (و بعضا، احادیث) دربارۀ آن‌ها چه دیدگاهی داشته است. هر بخش کتاب توضیحی چکیده‌وار از مضامین توراتی ارائه کرده و سپس به تحلیل دیدگاه قرآن دربارۀ آن مضامین می‌پردازند و نهایتاً، ذیل بخش جمع‌بندی، تصویری کلی از بحث آورده می‌شود. در پایان کتاب نیز در ضمن یک پیوست، واژه‌نامه‌ای جامع از واژه‌های مشترک عربی-عبری در قرآن و تورات (مانند «أحَد: אחד»، «سَکینَة: שׁכינה»، «بَرَکَة: ברכה») آورده شده است.

نویسندگان در مواضع متعددی از کتاب بر این نکته تأکید می‌کنند که یکی از مهم‌ترین اهداف تورات شکل‌دادن و تثبیت هویت قومی، دینی و تاریخی اسرائیل بوده است و صورت روایی و «تاریخی» آن را -از جمله- در همین راستا می‌بایست ارزیابی نمود؛ در حالی که قرآن، متنی فراقومی و مشخصاً «دینی» است که دایرۀ مخاطبان بسیار متنوع‌تری (اعراب، مسیحیان و یهودیان) داشته است و از همین‌رو، به‌جای تکیه و تأکید بر صورت روایی پیوسته و «تاریخی» داستان‌ها، با اشاره به آن‌ها می‌کوشد پیام‌های دینی و اخلاقی خود را در چارچوبی که برای مخاطبانش آشنا بوده است، منتقل کند.

⭐️ جمع‌بندی
روشن‌ساختن پیوندهای کراسه‌ای: یک تفسیر قرآنی بر تورات می‌کوشد با ارائۀ بررسی‌های تطبیقی جزئی میان قرآن و تورات، از یک‌سو بر اهمیت مطالعۀ متن مقدس «دیگری» توسط مسلمانان و یهودیان، و نقش آن در به‌دست‌آوردن فهم بهتری از متن مقدس خودشان تأکید کند و از سوی دیگر، مشخصاً با درنظر داشتن مخاطبان غیرمسلمان، و با نشان‌دادن ارتباط بسیار نزدیک و ظریف قرآن در یک‌سو و تورات و منابع سنت یهودی در سوی دیگر (و در همین راستا، تأکید بر «تصدیق‌» تورات از سوی قرآن)، شکافی در سدّ «قرآن‌هراسی» و سوءفهم‌ها از قرآن و اسلام نزد آنان ایجاد کند.

▶️ ویدئوی ارائهٔ ایده و روش کتاب توسط نویسنده

#انعکاس_کتاب
@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
‌🎞 روش‌شناسی مطالعه و استفاده از میراث فلسفی جهان اسلام
👤 محمدصالح زارع‌پور (دانشگاه منچستر)

❓ پژوهشگران و دانشجویان فلسفۀ اسلامی در مواجهه با متون این رشته دقیقاً چه کاری انجام می‌دهند و چه نکات روش‌شناختی‌ای را می‌بایست در نظر داشته باشند؟

زارع‌پور در این ارائه، با تکیه بر تجربۀ زیستۀ خود در دو رشتۀ ریاضیات و فلسفه، به یکی از کمبودهای مهم در پژوهش‌های فلسفۀ اسلامی -به‌ویژه در ایران- می‌پردازد: غفلت از تأمل و خودآگاهی روش‌شناختی در فرآیند پژوهش و مطالعه.

🔵 زارع‌پور در ارائۀ حاضر، که در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس انجام پذیرفته، تأملات خود را در راستای ایجاد نوعی بازاندیشی در شیوه‌های کار و شفاف‌سازی پیش‌فرض‌ها و مسائل روش‌شناختی پژوهش در فلسفۀ اسلامی ارائه می‌کند.

🔺زارع‌پور بحث خود را بر پایۀ مقالۀ کلاسیک ریچارد رورتی، چهار ژانر در تاریخ‌نگاری فلسفه (1984)، سامان می‌دهد؛ بر این اساس، می‌توان چهار رویکرد کلی در مواجهۀ با متون فلسفۀ اسلامی در پیش گرفت:

۱. بازسازی تاریخی (Historical Reconstruction)، که در پی ارائۀ پاسخ به پرسش «اندیشمند الف در بافتار فکری و تاریخی‌اش چه مقصودی داشته است؟» و متضمن کوششی برای فهم اندیشه‌های فیلسوف در زمینه و زمانۀ تاریخی اوست؛ زمینه‌ای که نه‌تنها به مسائل مشخصاً فلسفی و اندیشه‌ورزانه محدود نمی‌ماند، بلکه صرفاً به زمینۀ فلسفی بلافصل فعالیت او نیز محدود نیست، بلکه می‌تواند -برای نمونه- در مورد ابن‌سینا، از اندیشه‌های فارابی و متکلمان، تا اندیشه‌های فیلسوفان یونانی دورۀ هلنیستی و پیش از آن‌ها را نیز دربرگیرد.

۲. بازسازی عقلانی (Rational Reconstruction)، که در پی ارائۀ پاسخ به پرسش «ما امروز چه صورت‌بندی فلسفی‌ای از اندیشه‌های اندیشمند الف می‌توانیم داشته باشیم؟» و متضمن کوشش برای بازخوانی استدلال‌ها و اندیشه‌های یک فیلسوف با استفاده از ابزارها، مفاهیم و زبان فلسفۀ معاصر، و صورت‌بندی دوبارۀ آن در همین چارچوب است؛ در این‌جا، حساسیت کم‌تری نسبت به بافتار تاریخی اندیشه‌های فلسفی درکار است و کوشیده می‌شود از بصیرت‌های فلسفی فیلسوفان گذشته، برای حل مسائل فلسفی امروز بهره برده شود.

۳. تاریخ‌ اندیشه (Intellectual History)، که در این‌جا، با کوشش برای ارائۀ پاسخی به پرسش «اندیشمند الف چه نقشی در تاریخ کلان‌تر اندیشۀ فلسفی ایفا کرده است؟»، به‌بررسی نقش و جایگاه یک اندیشمند در ضمن سیر تحول و دگرگونی کلان‌تر اندیشه‌ها و ارتباط‌ آن‌ها با یکدیگر پرداخته می‌شود. در این‌جا مسألۀ درست و نادرست‌بودن استدلال‌ها و اندیشه‌ها نیست؛ بلکه مسألۀ اساسی، سیر کلان تحول اندیشه‌ها و جایگاه هر اندیشمند در این چارچوب کلی است.

۴. عقیده‌نگاری (Doxography)، که با ارائۀ پاسخ به پرسش «موضع اندیشمندان دربارۀ مسألۀ ب چه بوده است؟»، به‌بحث و بررسی دربارۀ پاسخ‌ها و رویکردهای اندیشمندان گوناگون دربارۀ یک مسألۀ معین می‌پردازد.

🔺زارع‌پور در ادامه، با توسعه دسته‌بندی رورتی، به ارائۀ تصویری کلی از رویکردهای گوناگون متعاطیان فلسفۀ اسلامی می‌پردازد: گروهی از آنان، کسانی هستند که خود را نه «مورخ»، که «فیلسوف اسلامی» می‌دانند و به فلسفه‌ورزی در چارچوب سنت عقلانی اسلامی و در امتداد آن می‌پردازند؛ گروه دیگر آنان‌اند که بر بازسازی تاریخی اندیشه‌های فلسفی سنت اسلامی تمرکز کرده‌اند و بسته به‌ رویکردشان، یا به‌لحاظ فیلولوژیک و متنی حساسیت بیش‌تری به‌خرج می‌دهند، یا به‌لحاظ فلسفی و استدلالی؛ گروه سوم کسانی‌اند که به تاریخ اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی در ضمن چارچوب کلان‌تر کلیت تاریخ فلسفه می‌پردازند و نهایتاً، گروهی که با نگریستن به میراث اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی، آن را به‌سان منبعی از اندیشه‌ها، استدلال‌ها و بصیرت‌های فلسفی‌ای می‌بینند که می‌توان آن را بازسازی عقلانی کرد و از آن برای حل مسائل فلسفی در فلسفۀ معاصر بهره برد.

زارع‌پور با اشاره به لزوم خودآگاهی پژوهشگر اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی نسبت به این که در کدام یک از «ژانر»های بالا مشغول به فعالیت است و نیز نسبت به روش‌شناسی پژوهش خویش، بر این نکته تأکید می‌کند که در این‌جا، مسئله بر سر درستی و نادرستی یک روش نیست؛ نکتۀ اساسی عبارت است از لزوم آگاهی پژوهشگر نسبت به این که در کدام ژانر فعالیت می‌کند، و این که نسبت به قواعد و معیارهای آن ژانر وفادار مانده است یا خیر.

▶️ مشاهدهٔ نسخۀ کامل ارائه محمدصالح زارع‌پور در ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس (۴۷ دقیقه) در آپارات و یوتوب انعکاس.

🔵 بخش انگلیسی ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس از ۱۲ تا ۱۴ شهریور به‌صورت آنلاین برگزار می‌شود؛ در این مدرسه گروهی از پژوهشگران برجسته به ارائۀ مطالعات موردی خود پیرامون تاریخ اندیشه‌های فلسفی در جهان اسلام می‌پردازند.

🔹آخرین مهلت ثبت‌نام:
پایان چهارشنبه ۱۱ شهریورماه ۱۴۰۵

🔵@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
🖋 ادامۀ معرفی مقالۀ "رمزگشایی از نام «محمد»: سیری تاریخی و مبتنی بر متون مقدس در واکاوی یک نام پیامبرانه" نوشتۀ هادی تقوی و علیرضا حیدری (۲ از ۲)

⬇️ دریافت مقاله به همراه چکیده
👥 شنیدن ارائه مقاله توسط نویسنده

🔵 تبارشناسی نام «محمد»
نویسندگان به این نکته اشاره می‌کنند که هرچند نام «محمد» پیش از اسلام نامی نادر بوده است، اما چند استثنا برای این مسئله می‌توان یافت: کسانی چون «محمدبن‌مسلمه» و «محمد‌بن‌احیحه»، و نکته این‌جاست که این افراد پیوندهای عمیق خویشاوندگی با جماعت‌های یهودی عربستان داشته‌اند. مقاله در همین راستا به بررسی روایت‌های گوناگون منابع اسلامی دربارۀ نام‌گذاری پیامبر توسط عبدالمطلب می‌پردازد و نشان می‌دهد که این نام در میان اعراب چنان نادر بوده که باعث تعجب اطرافیان شده است؛ در واقع، نقطۀ اشتراک تمامی این روایت‌ها آن است که عبدالمطلب این نام را برگزید با این امید که نوه‌اش «ستوده‌شده توسط آسمانیان و زمینیان» باشد ("یحمده أهل السماء وأهل الأرض")؛ در واقع، عبدالمطلب از دلالت‌های موعودگرایانه و بایبلی این نام آگاه بوده است، امری که هرگز غریب نیست؛ چه این‌که او از سوی مادر خویش -سلمی- با قبیلۀ بنی‌نجار از قبیلۀ خزرج در یثرب پیوند داشته است، قبیله‌ای که پیوندهای اثبات‌شده‌ای با یهودیان مدینه داشته‌اند.

🔵 ارتباط نام «محمد» با متون بایبلی
در بایبل اشارات متعددی به ریشۀ «ح-م-د» می‌توان یافت؛ یک نمونۀ برجسته، کتاب حجّی 2:7 است — فقره‌ای پراهمیت برای تفسیرهای موعودگرایانۀ مسیحی و یهودی که حتی سراغ آن را در عهد جدید نیز می‌توان گرفت. در این‌جا می‌خوانیم:

וְהִרְעַשְׁתִּי, אֶת-כָּל-הַגּוֹיִם, וּבָאוּ, חֶמְדַּת כָּל-הַגּוֹיִם
... همۀ قوم‌ها را خواهم لرزانید، و آرزوی تمامی اقوام خواهد آمد.
(ترجمۀ فارسی از نسخۀ کینگ جیمز)
جروم (سدۀ 4و5م.) نیز «חֶמְדַּת (ḥemdat)» را عنوانی مسیحایی دریافته و از همین رو، این فقره را به‌صورت زیر ترجمه کرده است (می‌دانیم که زبان مبدأ ترجمۀ جروم -وولگات- عبری بوده است):
Et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus: et implebo domum istam gloria, dicit Dominus exercituum.
و من تمامی قوم‌ها را به‌لرزه درخواهم آورد، و مطلوبِ همۀ قوم‌ها فراخواهد رسید؛ و این خانه را از جلال آکنده خواهم ساخت.» — خداوند لشکرها چنین می‌گوید.
(این‌جا)
آگوستین (سدۀ 4و5م.) نیز همانند او این فقره را به‌نحوی موعودگرایانه و در ارتباط با پاروسیا تلقی کرده است (بنگرید به این‌جا). نیز در تلمود بابلی (سنهدرین 97ب)، ربی عقیوا از این فقره به‌سان شاهدی بر هویت مسیحایی بار کوخبا بهره می‌گیرد.

نیز، به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، در دانیال 9:23 جبرئیل دانیال را با لقب «חֲמוּד֖וֹת (ḥamudot/ بسیار محبوب)» خطاب می‌کند و پس از آن، سخن از «مُهر گشتن رؤیا و نبوت» به‌میان می‌آورد؛ مضمونی که می‌توان بینامتن آن را در قرآن نیز سراغ گرفت:
"مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ"
(احزاب: 40)
🔵 راز تلفظ کهن نام «محمد»
نویسندگان با اشاره به تلفظ‌های متفاوت ثبت‌شده برای نام «محمد» در متون گوناگون غیراسلامی، هم‌راستا با پژوهش‌های احمد الجلاد و مارین فان‌پوتن، اشاره می‌کنند که تلفظ صحیح این نام (یعنی، آن‌چنانکه در روزگار پیامبر تلفظ می‌شده) «مَحمِد (Maḥmid)» یا «محَمِّد (Mḥammid)» بوده است، نه «مُحَمَّد». نکتۀ جالب توجه این‌که این تلفظ، نشان‌دهندۀ ارتباط این نام با واژه‌ای بایبلی است: «מחמד (maḥmad)». به ویژه حضورِ «maḥmad» در هوشع ۹:۶ جالب توجه است، چرا که این فقره در شعری یهودی مربوط به سال ۷۵۲ میلادی به کار رفته است، به‌نحوی که واژۀ «maḥmad» در آن به پیامبر اسلام اشاره دارد.

🔵 جمع‌بندی
برخلاف پاره‌ای دیدگاه‌ها که نام «محمد» را برساختۀ متأخر سنت اسلامی می‌داند و نام پیامبر اسلام را نام دیگری برمی‌شمارد، مقالۀ حاضر با بررسی طیف گسترده‌ای از شواهد نشان می‌دهد که انتخاب نام «محمد» توسط عبدالمطلب را می‌توان واجد وثاقت تاریخی دانست. این نام نزد گروه‌های خاصی از یهودیان عربستان پیش از اسلام، شناخته‌شده و واجد دلالت‌های موعودگرایانه بوده است. در واقع، این نام را می‌بایست در ارتباطی عمیق با سنت‌های دینی اهل کتاب دریافت — انتخاب این نام، بازتاب‌دهندۀ آگاهی عمیقی نسبت به پیشینه‌های بایبلی آن و دلالت‌های موعودگرایانه‌اش بوده است.

#انعکاس_مقاله

@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
💠معرفی کتاب «فلسفه و فقه در جهان اسلام» به ویراستاری پیتر آدامسن

Adamson, Peter (ed.). Philosophy and Jurisprudence in the Islamic World. De Gruyter, 2019.


🔺نخستین جلد از مجموعۀ «فلسفه در جهان اسلام در بافتار» با عنوان فلسفه و فقه در جهان اسلام (به‌ویراستاری پیتر آدامسن)، به اندیشه‌های فلسفی در فقه و اصول فقه پرداخته و نشان می‌دهد که بسیاری از مباحث مطرح‌شده در این دو رشته -مانند ماهیت استدلال فقهی، اعتبار قیاس، نسبت زبان و معنا، مبانی داوری اخلاقی و...- دارای ابعاد جدی و مهم فلسفی است.

علاوه بر این، مقالات این مجلد نشان می‌دهد که مرز میان فلسفه و فقه در جهان اسلام باید مورد بازاندیشی قرار گیرد؛ چه، فیلسوفانی چون فارابی و ابن‌سینا، علی‌رغم جایگاهشان در سنت فلسفی، از مباحث فقهی زمانۀ خود آگاه بودند و جوانبی از اندیشۀ فلسفی آنان در تعامل با این مباحث شکل گرفته است. از سوی دیگر، کسانی چون محمد غزالی نیز، حتی در آثار فقهی‌شان، با پرسش‌هایی با ماهیت فلسفی مواجه بوده‌اند و برای پاسخ به آن از ابزارهای مفهومی و استدلالی فلسفه بهره برده‌اند.

🔻در ادامه عناوین مقالات این جلد ارائه می‌شود و معرفی اجمالی تک‌تک این مقالات را می‌توانید در کتابخانۀ انعکاس ملاحظه بفرمایید.

🍔عناوین مقالات این مجلد:

🔺تأملات فلسفی در شعر شافعی
جرج تامر (دانشگاه فریدریش الکساندر ارلانگن-نورمبرگ)
[معرفی اجمالی]

🔺اخلاق و فقه در فلسفۀ فارابی
فریال بوحافه (دانشگاه وورتسبورگ)
[معرفی اجمالی]

🔺هستی‌شناسی اخلاقی و نظریهٔ شرع در اندیشهٔ ابن‌سینا
هانا سی. ارلوین (مؤسسۀ تاریخ علم ماکس پلانک)
[معرفی اجمالی]

🔺در مسیر ابن‌سینا؟ مناقشهٔ اصولیان دربارۀ مفهوم مخالف
نورا کالبارچیک (پژوهشگر مستقل)
[معرفی اجمالی]

🔺دیدگاه‌های غزالی دربارۀ فلسفه و فقه
اولریش رودولف (دانشگاه زوریخ)
[معرفی اجمالی]

🔺منطق قیاسی در اصول فقه؛ استدلال‌های غزالی برای یقین‌آوری قیاس فقهی
فلیسیتاس اوپویس (دانشگاه جورج‌تاون)
[معرفی اجمالی]

🔺موجهات تکلیفی در اندیشهٔ ابن‌حزم
یوپ لامیر (پژوهشگر مستقل)
[معرفی اجمالی]

🔺تفکیک میان فرآیند و نتیجه: فلسفه از منظر شرعی در فصل‌ المقال ابن‌رشد
زیاد بوعقل (مدرسۀ عملی پژوهش‌های عالی فرانسه؛ EPHE)
[معرفی اجمالی]

🔺مبانی فایده‌گرایی دینی ابن‌تیمیه
جان هووِر (دانشگاه ناتینگهام)
[معرفی اجمالی]

🔺هستی‌شناسی ارزش و فرض «برائت اصلی» در اصول فقه شیعی دورۀ پساکلاسیک
رابرت گلیو (دانشگاه اگزتر)
[معرفی اجمالی]

🔺تجرّی به‌مثابۀ شانس دینی
امیرمحمد امامی (دانشگاه اگزتر) و میرزا محمدکاظم عسکری (حوزۀ علمیۀ قم)
[معرفی اجمالی]

🔺از همراهی تا علیت: بحث در باب «دَوَران» در «آداب البحث» آغازین
والتر ادوارد یانگ (دانشگاه مک‌گیل)
[معرفی اجمالی]


🔵شماری از نویسندگان این مجموعه در ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس به ارائۀ پژوهش‌های خود می‌پردازند. برای ثبت‌نام در این مدرسه می‌توانید به این پیوند رجوع کنید.

@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

📎 دفترچۀ ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس: بازاندیشی در تاریخ فلسفه اسلامی | ۱۴۰۵
‌ با همکاری پژوهشکدۀ فلسفۀ تحلیلیِ پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM)
🗓️ ۴ تا ۶ شهریور | حضوری و مجازی

تاریخ فلسفۀ اسلامی را معمولاً روایتی خطی و ناگزیر می‌دانیم: آغازی با فارابی و ابن‌سینا، بسطی در ابن‌رشد و سهروردی، و اوجی در حکمت متعالیۀ ملاصدرا. اما آیا این روایتِ تک‌خطی، یگانه تصویر ممکن از سنت عقلانی جهان اسلام است؟ ششمین مدرسۀ تابستانی «انعکاس» با عبور از این نگاه کلیشه‌ای، خودِ «تاریخ‌نگاری فلسفۀ اسلامی» را به‌عنوان یک مسئله و موضوع پژوهشی مستقل در کانون توجه قرار می‌دهد؛ اینکه بازاندیشی در شیوه‌های تاریخ‌نگاری چه بصیرت‌های تازه‌ای برای فهمی انتقادی و پویا از فلسفۀ اسلامی به‌همراه دارد.

📖 روز اول (چهارشنبه ۴ شهریور) — میان فلسفه و تاریخ | روش‌شناسی: آیا فلسفه از تاریخ خویش جدایی‌پذیر است؟
▫️ فلسفه و تاریخش: رابطه‌ای ضروری و پرتنش | سید محمدحسن شیرازی (دانشگاه شهید بهشتی)
▫️ روش‌شناسی مطالعه و استفاده از میراث فلسفی جهان اسلام | محمدصالح زارع‌پور (دانشگاه منچستر)
▫️ میان تاریخ و فلسفه: ملاحظاتی روش‌شناختی دربارۀ بازخوانی متون فلسفۀ اسلامی | محمد یارندی (پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، IPM)
▫️ امکانِ بازخوانیِ زنانه‌نگر از تاریخ فلسفۀ اسلامی | مریم نصر اصفهانی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)
▫️ میان خردِ زبانی و خردِ فلسفی: فخرالدین رازی و امکانِ الگویی تازه | مصطفی نجفی (دانشگاه لوتسرن)

📖 روز دوم (پنجشنبه ۵ شهریور) — تاریخِ تاریخ‌نگاریِ فلسفۀ اسلامی | «فلسفۀ اسلامی» چگونه و به دست چه کسانی پدید آمد؟
▫️ تاریخ تاریخ‌نگاریِ فلسفه در ایران | حنیف امین‌بیدختی (دانشگاه بوخوم)
▫️ تأثیر ابن‌رشد بر متفکران صفوی | رضا پورجوادی (دانشگاه کلن)
▫️ پارادایم صدرایی در اندیشۀ اسلامی: روایت تاریخی | مهدی گل‌پرور روزبهانی (دانشگاه امیرکبیر)

📖 روز سوم (جمعه ۶ شهریور) — فراروی از تاریخ‌نگاریِ رسمی | آیا هرآنچه بیرون مرز رسمی فلسفه است -کلام، اصول فقه، منطق- غیرفلسفی است؟
▫️ حجیت، الزام اخلاقی و شایستگی سرزنش | محمود مروارید (پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، IPM)
▫️ فلسفۀ ریاضی متکلمان مسلمان | فاطمه مینایی (بنیاد دائرة المعارف اسلامی)
▫️ تحول مفهوم ماده و کمیت در اتم‌گرایی کلام | بنفشه افتخاری (CNRS-ENS)

👥 اطلاعات بیشتر: https://inekas.org/2026/

🗓 پایان مهلت ثبت‌نام حضوری: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵

پایان مهلت ثبت‌نام مجازی: ۳ شهریور ۱۴۰۵
👥 جهت ثبت‌نام مجازی به این لینک مراجعه کنید.

✈️ ارتباط با ادمین: @Inekas_admin

#رویداد_انعکاس
🔵@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
💎 معرفی مجموعه کتاب‌های «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»

P. Adamson, N. Germann, R. Hajatpour, U. Rudolph and G. Tamer (eds.), Philosophy in the Islamic World in Context, Leiden: Brill (2019-2026)

💠 وقتی از «فلسفه» در جهان اسلام سخن می‌گوییم، مرادمان چیست؟ آیا تنها از سنتی فکری در امتداد ترجمهٔ میراث یونانی حرف می‌زنیم، یا معنایی عام‌تر و گسترده‌تر مد نظر است که هرگونه تلاش عقلانی برای صورت‌بندی مفاهیم مختلف را دربر‌می‌گیرد؟

⭐️پاسخ به این پرسش بنیادین، هستهٔ اصلی پروژهٔ «Philosophy in the Islamic World in Context» را تشکیل می‌دهد؛ مجموعه‌ای به ویراستاری پیتر آدامسون، نادیا گرمان، رضا حاجت‌پور، اولریش رودلف و جورج تامر که با هدف بازاندیشی در تاریخ‌نگاری «فلسفه» در جهان اسلام شکل گرفته است.

پاسخ مختصر ویراستاران و نویسندگان مقالات این مجموعه به پرسش بالا چنین است:

طبقه‌بندی سنتی علوم اسلامی را نباید با تاریخ‌نگاری فلسفه در جهان اسلام یکی انگاشت.


در ادبیات متعارف تاریخ‌نگاری فلسفهٔ اسلامی (یا فلسفه در جهان اسلام)، فلسفه عمدتاً در سنت ارسطویی و نوافلاطونی، و شاخه‌هایی چون منطق، معرفت‌شناسی، متافیزیک، اخلاق و سیاست منحصر بوده است. اما بسیاری از مباحث عمیق فلسفی در تاریخ تحولات فکری مسلمانان، ذیل رشته‌هایی همچون اصول فقه، کلام، زبان‌شناسی، شعر و عرفان پرورش رشد و توسعه یافته است. اما این رویکرد بخش مهمی از ظرفیت‌های فلسفی سنت اسلامی را نادیده گرفته است. بسیاری از حوزه‌هایی که امروزه شاخه‌های مستقلی از فلسفه به شمار می‌آیند، در جهان اسلام نیز سابقه‌ای غنی دارند، اما کمتر در کانون مطالعات تاریخ فلسفه قرار گرفته‌اند.

به بیان دقیق‌تر، مسئله‌ای را که نویسندگان مقالات این مجموعه با آن سر و کار دارند، می‌توان چنین صورت‌بندی کرد:
بسیاری از مباحثی که محتوایی فلسفی دارند، در تاریخ اندیشهٔ اسلامی ذیل رشته‌هایی همچون اصول فقه، کلام، زبان‌شناسی، شعر و عرفان پرورش یافته‌اند و ازاین‌رو، در تاریخ‌نگاری متعارف فلسفه معمولاً بیرون از قلمرو فلسفه قرار گرفته‌اند. آیا این بدان معناست که این حوزه‌ها فاقد اهمیت فلسفی‌اند و باید از تاریخ فلسفه کنار گذاشته شوند، یا آنکه اساساً مرزهای رایج تاریخ‌نگاری فلسفی نیازمند بازنگری است؟ اگر کمی فراتر از این پرسش پیش رویم، این مسئله در نهایت به پرسشی بنیادین‌تر دربارهٔ چیستی فلسفه و معیارهای تمایز آن از دیگر علوم در سنت اسلامی بازمی‌گردد: آیا درک‌ودریافت سنتی از چیستی فلسفه در جهان اسلام، پیشاپیش جوانب مهمی از اندیشۀ فلسفی در سنت اسلامی را -که در رشته‌هایی جز الفلسفة بسط یافته‌اند- از نظر دور نگاه نمی‌دارد؟

در این مجموعه، علاوه بر این که تأثیر و تأثر سنت الفلسفة و سایر شاخه‌های علوم بر یکدیگر بررسی می‌شود، بحثی بنیادی بر سر معیار دقیق طبقه‌بندی علوم و تفکیک فلسفه از غیر آن جاری است. آیا تفکیک صریح فلسفه از فقه و اصول فقه، زبان‌شناسی، عرفان و دیگر جوانب اندیشۀ اسلامی به‌ معنای این است که این علوم، علی‌رغم شباهت محتوایی و بعضاً روشیِ پررنگ‌شان، کاملاً از یکدیگر مجزا هستند؟ در این صورت، ارتباط میان این‌ها چگونه می‌بایست ترسیم شود؟

بر همین اساس، نویسندگان مقالات این مجموعه می‌کوشند تاریخ فلسفهٔ اسلامی را از چارچوب محدود «تاریخ فیلسوفان» فراتر ببرند و آن را در نسبت با دیگر عرصه‌های فرهنگ اسلامی بازخوانی کنند. مقصود از واژهٔ بافتار (Context) در عنوان مجموعه نیز همین است: فلسفه نه دانشی منزوی، بلکه بخشی از شبکه‌ای گسترده از تعاملات فکری است که با فقه، زبان، شعر، ترجمه، عرفان و دیگر شاخه‌های اندیشهٔ اسلامی پیوند خورده و از آن‌ها تأثیر پذیرفته یا بر آن‌ها اثر گذاشته است. از این رو، هر یک از مجلدات این مجموعه به یکی از این حوزه‌ها اختصاص یافته تا نشان دهد چگونه مسائل فلسفی در دل سنت‌های گوناگون فکری جهان اسلام شکل گرفته و بسط یافته‌اند.

📎 پیتر آدامسن در سخنرانی خود با عنوان «فلسفه در جهان اسلام» این ایده را شرح داده است.

🍔 از این مجموعهٔ پنج‌جلدی تا کنون سه جلد به‌طبع رسیده است. در روزهای آینده گزارشی تفصیلی از هر یک از مجلدات طبع‌شده و مقالات آن در انعکاس منتشر خواهد شد.

💳 عناوین مجلدات به‌طبع‌رسیده

⭐️فلسفه و فقه در جهان اسلام (۲۰۱۹)
Philosophy and Jurisprudence in the Islamic World (2019)

⭐️فلسفه و زبان در جهان اسلام (۲۰۲۱)
Philosophy and Language in the Islamic World (2021)

⭐️فلسفه و عرفان در جهان اسلام (۲۰۲۶)
Philosophy and Mysticism in the Islamic World (2026)

🔵 جمعی از نویسندگان مقالات این مجموعه، در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس نیز ارائه خواهند داشت.
🔗برای کسب اطلاعات تکمیلی و ثبت‌نام در این مدرسه، به این پیوند مراجعه کنید.

@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
🔵ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس (حضوری-مجازی) | شهریور ۱۴۰۵

🔗توضیح دربارهٔ دو بخش مدرسۀ تابستانی

ℹ️ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس به دنبال چیست؟

تاریخ‌نگاری فلسفۀ اسلامی تنها بازخوانی منفعلانه متون گذشته نیست، بلکه مواجهه‌ای انتقادی، روش‌شناختی و سنجش‌گرانه با سیر تحول اندیشه‌ها در بستر تاریخی و اجتماعی آن‌هاست. در نگاهی رایج، تاریخ فلسفۀ اسلامی غالباً به مثابۀ روایتی خطی و ضروری انگاشته می‌شود؛ روایتی که گویی ناگزیر از کندی آغاز می‌گردد، با فارابی و ابن‌سینا قوام می‌یابد، در اندیشه‌های ابن‌رشد و سهروردی ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند، در حکمت متعالیۀ ملاصدرا به کمال می‌رسد و پس از آن، تنها به عصر شارحان محدود می‌شود.
اما آیا این روایتِ تک‌خطی، یگانه تصویر ممکن از سنت عقلانی ماست؟ ششمین مدرسۀ تابستانی «انعکاس» بر آن است تا با عبور از این نگاه کلیشه‌ای، خودِ «تاریخ‌نگاری فلسفه اسلامی» را به عنوان یک مسئله و موضوع پژوهش مستقل در کانون توجه قرار دهد. ما در این مدرسه در پی آنیم که ببینیم پرسش از این کلان‌روایت‌ها و بازاندیشی در شیوه‌های تاریخ‌نگاری، چه بصیرت‌های تازه‌ای برای فهم انتقادی و پویای فلسفه اسلامی به همراه خواهد داشت.
این رویداد با هدف گشودن همین افق‌های نو در مواجهه با تراث فلسفی، امسال با همراهی برجسته‌ترین اساتید و پژوهشگران داخلی و بین‌المللی برگزار می‌شود.
‌
بخش فارسی (حضوری-مجازی)
💠«باز‌اندیشی در تاریخ‌نگاری فلسفهٔ اسلامی»
👥 با همکاری پژوهشکدهٔ فلسفهٔ تحلیلی پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM)

🔻 ۲۵ ساعت ارائۀ آموزشی
چهارشنبه، پنج‌شنبه، جمعه، ۴، ۵ و ۶ شهریور ۱۴۰۵ از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۹ (به وقت تهران) در محل پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM) در تهران
🔻 با ارائۀ ۱۱ استاد و پژوهشگر

🗂 محورهای اصلی:
◀️میان فلسفه و تاریخ: روش‌ها و رویکردها در تاریخ‌نگاری فلسفهٔ اسلامی
◀️تاریخِ تاریخ‌نگاری فلسفهٔ اسلامی
◀️فراروی از تاریخ‌نگاری رسمی فلسفهٔ اسلامی

🔗کسب اطلاعات بیشتر
‌
بخش انگلیسی (مجازی)
💠«فلسفه، فراسوی الفلسفة»
👥 با همکاری مرکز دین‌پژوهی حنیف، موسسۀ مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه اکستر و دانشگاه حبیب

🔻 ۲۲.۵ ساعت ارائۀ آموزشی «به زبان انگلیسی | با ترجمۀ همزمان»
پنج‌شنبه، جمعه، شنبه، ۱۲، ۱۳ و ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ از ساعت ۱۳ تا ۲۱ به وقت تهران
🔻 با ارائۀ ۱۵ استاد و پژوهشگر

🗂 محورهای اصلی:
◀️فراروی از تاریخ‌نگاری رسمی فلسفهٔ اسلامی
◀️چیستی فلسفهٔ اسلامی در نسبت با دیگر علوم اسلامی
◀️بینش‌های فلسفی در کلام، فقه و اصول، ادب، عرفان

🔗کسب اطلاعات بیشتر
‌
🎓 اعطای گواهی
🌐 برگزاری جلسات مجازی در Zoom
👥 شبکه‌سازی و تعامل علمی
📍 امکان اسکان برای شرکت‌کنندگان غیر تهرانی و امکان نگه‌داری از کودکان در بخش حضوری


⏲ مهلت ثبت درخواست: تا ۳۰ مرداد ۱۴۰۵

🌐 کسب اطلاعات بیشتر:
◀️بخش فارسی
◀️بخش انگلیسی

🔗 برای ثبت درخواست شرکت در یک یا هر دو بخش به اینجا مراجعه کنید و در صورت نیاز به راهنمایی، به @Inekas_admin پیام بدهید.

#رویداد_انعکاس
🔵@Inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

‌
💠 کنفرانس «اسلام آغازین و یهودیت عهد باستان متأخر»

✅ این کنفرانس در 3-4 آگوست 2026 (۱۲-۱۳ مرداد ۱۴۰۵) به‌صورت حضوری در مدرسۀ الاهیات دانشگاه هاروارد، به‌کوشش محسن گودرزی، شری لووین و هولگر زلنتین برگزار می‌شود.

رابطۀ اسلام آغازین و قرآن با یهودیت از دیرباز، چه در متون سنت اسلامی (برای نمونه، ذیل مفاهیمی همچون «اسرائیلیات») و چه در پژوهش‌های مدرن مورد توجه بسیار بوده است؛ در واقع، بخش مهمی از نخستین نسل اسلام‌پژوهان غربی، نظر به پیشینۀ یهودی‌شان، توجه بسیاری نسبت به این رابطه معطوف داشته‌اند (برای نمونه می‌توان از پژوهش کلاسیک آبراهام گایگر و پژوهش کلاسیک هاینریش اشپایر با عنوان روایت‌های بایبلی در قرآن نام برد)؛ هم‌چنان‌که این رابطه، بخش قابل توجهی از پژوهش‌های نسل‌های بعدی اسلام‌پژوهان غربی را به‌خود اختصاص داده است. در واقع، برخی پژوهشگران برآن شده‌اند که «یهودیت‌شناسی (Wissenschaft des Judentums)» رشته‌ای بوده است که پژوهش انتقادی قرآن از دل آن بیرون آمده است. با این‌حال، پژوهش در جوانب متعددی از این رابطه کماکان در گام‌های آغازین خود قرار دارد. این کنفرانس، که با حضور چهره‌های برجستۀ این حوزه برگزار شده است می‌کوشد تا مساهمتی در پرتو افکندن بر رابطۀ یهودیت عهد باستان متأخر در یک‌سو، و اسلام آغازین و قرآن در سوی دیگر ارائه کند.

🗂 فهرست عناوین ارائه‌ها

⭐️ آیا می‌توان کیستیِ یهودیانِ قرآنی را بازسازی کرد؟ اگر بله، چگونه؟

آیزاک دبلیو. اولیور (دانشگاه کبک): پدیده‌های شگرف، آموزه‌های خارق‌العاده؛ تشخیص خاستگاه و الگوهای در پس گزینش تعالیم ربّنی در قرآن
این مقاله به بررسی چگونگی بازتولید سنت‌های ربّنی در قرآن برای ساخت هویت مؤمنان پرداخته و راه‌های احتمالیِ انتقال این تعالیم یهودی به محیط قرآنی را تحلیل می‌کند.

نیکلای ساینای (دانشگاه آکسفورد): جدل‌های قرآن و مسئلۀ واقع‌نمایی
ساینای در این پژوهش به‌بررسی خصلت جدل‌های قرآن با مخالفانش می‌پردازد و با تفکیک جدل‌های قرآن با گروه‌های گوناگون مخالفان -مسیحیان، یهودیان و مشرکان-، نشان می‌دهد که میزان واقع‌نمایی این جدل‌ها به این مسئله ارتباط دارد که قرآن با کدام‌ گروه از مخالفان در جدل است.

‌
⭐️زبان آیینی مشترک، گویش‌های آیینی واگرا: «صلوة»، ختنه و پیدایش‌ هویت‌های جمعی
اری ام. گوردون (دانشگاه پنسیلوانیا): بازشناسی‌شده اما واکاوی‌نشده؛ فضای آیینی مشترک در عهد باستان متأخر و اسلام آغازین
مقاله با بررسی تحولات مربوط به قبله در سنت‌های گوناگون یهودی، مسیحی، سامری و اسلامی، نشان می‌دهد که چگونه اشتراک در مناسک آیینی در عهد باستان متأخر، به شکل‌گیری هویت‌های متمایز جمعی در اسلام آغازین کمک کرده است.

اشتفانی رودولف (موسسۀ تاریخ علوم ماکس پلانک): «صلوة» تا چه‌ حد یهودی است؟ دربارۀ حدود الگوهای ربّنی برای نماز در قرآن
این ارائه ادعایِ ریشۀ صرفاً یهودیِ «صلوة» را به چالش کشیده و استدلال می‌کند که نماز قرآنی برآمده از یک بستر عبادیِ گسترده‌تر -شامل سنت‌های مسیحی و پیشااسلامی- است.

راشد اس. گویال (دانشگاه توبینگن): آیین ختنۀ اسلامی: بافتار یهودی دیدگاه شرعی ابن‌عباس دربارۀ «أرغل [مرد ختنه‌نشده]»
این پژوهش به‌بررسی دیدگاه شرعی سخت‌گیرانۀ ابن‌عباس دربارۀ نجاست افراد ختنه‌نشده (دیدگاهی متأثر از یهودیت) می‌پردازد و سیر تحول جایگاه ختنه را از یک نشانۀ الزامیِ ایمان به یک عمل مربوط به بهداشت ردیابی می‌کند.

‌
⭐️میان ویرانی و تبعید: یهودیان، از «کبار» بایبلی تا خیبر عربستان
محسن گودرزی (دانشگاه هاروارد): اسرائیل به‌سان آدم؛ تاریخ، برگزیدگی و ویرانی در قرآن
مقاله استدلال می‌کند که قرآن ،تاریخ اسرائیل را نه بر اساس الگوی نابودیِ جمعی (مانند قوم لوط)، بلکه با الهام از پارادایم داستان آدم و حوا (لغزش، توبه و اخراج) روایت می‌کند.

ثاقب حسین (دانشگاه لویولا مریمونت): تبعید اسرائیل و دیاسپورا در قرآن
این پژوهش مفهوم قرآنیِ «تبعید» (جلاء) برای یهودیان را با متون بایبل و تلمود مقایسه می‌کند تا دریابد قرآن با کدام سنت فکریِ یهودی (برای نمونه، تلمود بابلی یا فلسطینی) تعامل داشته است.

یَعرا پرلمان (پژوهشگر مستقل): ارزیابان [ارسال‌شده توسط] محمد برای محصولات خرما در خیبر
این پژوهش نشان می‌دهد که پیامبر اسلام، ارزیابانِ محصول خرمای خیبر را بر اساس دو معیارِ راهبردی انتخاب کرده است: آشنایی پیشینِ آن‌ها با یهودیان و وفاداری مطلقشان به شخص پیامبر.

‌
⭐️پژوهش‌هایی در سورۀ بقره: آدم و ابراهیم از تفسیرهای اسلامی تا سنت‌های ربّنی
نادیا ابوحسین (دانشگاه توبینگن): آزموده‌شده با «کلمات»؛ ابراهیم و کلام الاهی در بقره:۱۲۴ و پیوت‌های [شعرهای نیایشی یهودی] فلسطینی
مقاله با مقایسۀ بقره:۱۲۴ و شعرهای نیایشی یهودی، نشان می‌دهد که قرآن آزمون‌های ابراهیم را نه به‌عنوان چند عمل نامشخص، بلکه به‌عنوان وفاداری به «کلام» و فرمان شفاهی خداوند مفهوم‌پردازی می‌کند.

آنا داویتاشویلی (دانشگاه توبینگن): «تو را به خون‌ریزی خواهم انداخت، چنان‌که تو این درخت را به‌ خون‌ریزی انداختی»؛ کیفر حوا و پیدایش قاعدگی در اسرائیلیات
این روایت به‌ردیابی و تحلیل ریشه‌های روایتی در ضمن «اسرائیلیات» سنت اسلامی می‌پردازد که قاعدگی زنان را برآمده از مجازات حوا برای به‌خون‌ریزی‌انداختن درخت بهشتی می‌داند.

‌
⭐️سلیمان و دیوان، در میانۀ قرآن و ادبیات آپوکریفایی یهودی
هیثم صدقی (دانشگاه شیکاگو): خواندن از روی شانه‌هایشان؛ ردیابی متون آپوکریفایی و جادونامه‌های یهودی در بستر قرآن
این مقاله ادعا می‌کند که قرآن به‌طور مستقیم با جادونامه‌های یهودی آشنا بوده و به‌نحوی هدفمند با آن‌ها جدال کرده است تا ادعاهایشان را باطل کرده و از شخصیت‌هایی چون سلیمان و ابراهیم اعادۀ حیثیت کند.

مهدی صالح (دانشگاه هاروارد): فرشتگان در بابل؛ هاروت و ماروت (بقره: ۱۰۲) از دیوشناسی قرآن مکی تا جدل‌های قرآن مدنی
مقاله داستان هاروت و ماروت را پاسخی جدلی به اتهاماتِ یهودیان و مشرکان مبنی بر منشأ شیطانیِ قرآن می‌داند و آن را تلاشی برای تبرئۀ سلیمان از به‌کارگیری جادو ارزیابی می‌کند.

‌
⭐️حاملان کلام خدا: جدل‌های قرآن و منابع یهودی و مسیحی
شان دابلیو. آنتونی (دانشگاه ایالتی اوهایو): «سزاوار الرحمن نیست که فرزندی بگیرد...»؛ عربستان عهد باستان متأخر و جدل‌ قرآن علیه فرزند داشتن خداوند
این پژوهش به‌بررسی احتمال وجود ارتباط میان جدل‌های قرآن علیه فرزند داشتن خدا در یک‌سو، و تحولات الاهیاتی یکتاپرستیِ پیشااسلامی در پادشاهی حمیَر در جنوب عربستان می‌پردازد.

هولگر زلنتین (دانشگاه توبینگن)؛ چقدر نزدیک‌بودن، بیش‌ازحد نزدیک‌بودن است؟ خوانش غزل‌ غزل‌ها ربّا [میدراش بر غزل غزل‌های سلیمان] و قرآن در گفت‌وگو با یکدیگر
این پژوهش، با مقایسۀ روایت قرآنیِ «معلق شدن کوه طور بر سر بنی‌اسرائیل» و روایت مشابه آن در میدراش بر غزل غزل‌های سلیمان، بر وجود تعاملات نزدیک ادبی میان یهودیان حجاز و یهودیان فلسطین در قرن هفتم میلادی تأکید می‌کند.

شری لووین (کالج استون‌هیل): دربارۀ یهودیان همچون خران بارکش، سگانِ له‌له‌زن و کوه واژگون در قرآن و میدراش
این پژوهش نشان می‌دهد که قرآن چگونه با استفاده از تمثیلِ «خرِ بارکش»، روایات ستایش‌آمیزِ ربّنی را وارونه کرده و با تلفیقِ جدل‌های مسیحی، اسرائیل را به‌عنوان قومی جاهل به تصویر کشیده است.

‌
⭐️سنت‌های اسلامی و/ در تورات شفاهی
شلومو تسوکیر (مؤسسۀ مطالعات پیش‌رفتۀ پرینستون): «تورات شفاهی» در میانۀ گفتمان تلمودی متأخر و گفتمان اسلامی متقدم
این پژوهش به‌بررسی دیدگاهی می‌پردازد که ممنوعیت کتابت حدیث در اسلام آغازین را الهام‌گرفته از رویکردی مشابه در یهودیت می‌داند (برای نمونه، مقالۀ مایکل کوک)، و آن را مردود برمی‌شمارد؛ و نشان می‌دهد که مخالفت‌های تلمودی با کتابت سنت شفاهی، واکنشی همزمان به تحولات اسلام آغازین بوده است.

الیاف گروسمن (دانشگاه وندربیلت): ام‌الکتاب: یک فقرۀ تفسیری تلمودی (سوگیا) اسلامی‌شده
این پژوهش با بررسی دو اصطلاح تلمودی «yesh em la-miqra» و «yesh em la-masoret»، نشان می‌دهد که معنای این دو اصطلاح را به‌بهترین نحو در پرتو اصطلاحات و مفاهیم متناظر اسلامی، و مشخصاً اصطلاح «ام‌الکتاب» در قرآن می‌توان دریافت. گروسمن بر همین اساس پی‌آمدهای این مسئله را برای تاریخ‌گذاری تدوین تلمود مورد بررسی قرار می‌دهد.

ماریانا کلار (دانشگاه آکسفورد): تحلیلی سینوپتیک از توازی‌های ربّنی با تشریع طلاق در قرآن
این پژوهش به بررسی شباهت‌ها و هم‌پوشانی‌های چشمگیر میان احکام طلاق در قرآن و متون ربّنی پرداخته و تأملاتی دربارۀ مسئلۀ روش‌شناختی استفاده از ترجمه‌های رایج از تلمود (ترجمۀ سونسینو و گوگنهایمر) در مطالعات قرآنی ارائه می‌کند.


⭐️موسی در اسلام و محمد در یهودیت: دست‌وپنجه‌ نرم‌کردن با پیامبرِ یکدیگر
روون فایرستون (کالج اتحاد عبری - مؤسسۀ یهودیِ دین): انکار و یافتن محمد در بایبل؛ دربارۀ پاسخ‌های یهودیان به ادعاهای قرآن مبنی بر وجود ارجاعات/ اشاراتی به محمد در بایبل (اعلام‌النبوة/ دلائل‌النبوة)
این پژوهش استدلال‌ها و واکنش‌های یهودیانِ ساکن در قلمرو اسلامی را در برابر ادعای وجود پیش‌بینی ظهور پیامبر اسلام در بایبل مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد.
‌
#انعکاس_رویداد
@inekas

Читать полностью…

Inekas | انعکاس

🟥 انتشار کتاب «خاستگاه‌های حدیث امامی: یک چارچوب روش‌شناختی نوین برای تحلیل اسناد»

🔵اثر مصطفی موحدی‌فر، انتشارات بریل، ۲۰۲۶
Movahedifar, Mostafa. The Origins of Imāmī Ḥadīth: A New Methodological Framework for Isnād Analysis. Islamic Thought and History 5. Leiden: Brill, 2026

⬇️ دریافت صفحات آغازین کتاب در کتابخانه‌ٔ انعکاس

‌▶️ ویدئوی ارائهٔ ایده و روش کتاب توسط نویسنده


⭐️ مسئلهٔ اساسی کتاب
هرچند از نخستین پژوهش‌های مدرن دربارۀ حدیث، تاکنون راه درازی پیموده شده و پژوهش‌های بسیاری در این خصوص انجام شده‌اند، اما بخش عمدۀ این پژوهش‌ها و روش‌های سنجش تاریخی حدیث، معطوف به احادیث اهل سنت بوده‌اند. نه‌تنها پژوهش دربارۀ حدیث امامیه در گام‌های آغازین خود قرار دارد، بلکه روش‌هایی که برای بررسی حدیث اهل‌سنت به‌کار رفته‌اند همواره در بررسی حدیث امامیه راهگشا نبوده‌اند. 

پژوهش انتقادی-تاریخی حدیث از سدهٔ نوزدهم میلادی و با آثار پیشگامانی چون ایگناتس گلدتسیهر آغاز شد و در ادامه با نظریه «حلقه مشترک» شاخت، تدقیق‌های یُنبل، و تحلیل توامان متن-اسناد (ICMA) نزد هارالد موتسکی و گرگور شولر به بلوغ روش‌شناختی چشمگیری رسید. اما این همه دستاورد، تقریباً به‌تمامی بر حدیث اهل سنت متمرکز بوده است.

پژوهش‌های غربی دربارهٔ حدیث امامیه، با وجود موارد جزئی ارزشمند و پراکنده، هرگز از چارچوب روش‌شناختی مستقل و نظام‌مندی برای تحلیل اسناد خود برخوردار نشد و پرسش‌های بنیادین دربارۀ شیوۀ انتقال، تدوین و تطور آن همچنان بی‌پاسخ مانده است. کتاب حاضر دقیقاً همین خلأ را هدف گرفته است.

🔵 نویسنده می‌کوشد در این کتاب به این پرسش‌ها پاسخ دهد:
۱. احادیث امامی در دوره شکل‌گیری خود، در چه محیط‌ها و به چه شیوه‌ای منتقل می‌شدند؟
۲. خاستگاه مجموعه‌های حدیثی موجود امامی، به‌ویژه کتب اربعه، چیست و مؤلفان آن‌ها در برخورد با سند و متن چه روشی داشته‌اند؟
۳. اطلاعات موجود در آثار رجالی-فهرستی امامیه مانند رجال نجاشی تا چه اندازه از نظر تاریخی معتبر هستند و چگونه می‌تواند در خدمت پژوهش تاریخی-انتقادی مدرن قرار گیرد؟

⭐️ راهکار نویسنده برای پاسخ به این مسائل
ایدۀ اصلی موحدی‌فر این است که در نیمۀ نخست سدهٔ دوم هجری، در محیط علمی مدینه و در سایۀ فعالیت آموزشی امام باقر و به‌ویژه امام صادق، یک سنت نگارشی در میان اصحاب و شاگردان ایشان شکل گرفت که حاصل آن، انبوهی از دفترهای شخصی موسوم به «کتاب» و «اصل» بود که در فضایی آمیخته از شفاهی و مکتوب، عمدتاً از طریق سماع و قرائت، به نسل‌های بعد انتقال می‌یافت و سرانجام، محتوای آن‌ها، مستقیم یا از طریق منابع واسط، در جوامع حدیثی سده‌های ۳ تا ۵ هجری از جمله کتب اربعه (الکافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب الاحکام و الاستبصار) ادغام شد.

چارچوب نظریِ مؤلف ترکیبی از «تحلیل کمّیِ اسناد» و «تطبیق آن‌ها با داده‌های رجالی-فهرستی» است تا بتوان لایه‌های متوالیِ انتقال متن را به‌صورت دقیق شناسایی کرد. به باور نویسنده، شناخت فرایند مکتوب‌شدن حدیث، ارتباط تنگاتنگی با داده‌های موجود در آثار رجالی-فهرستی مثل رجال نجاشی و فهرست طوسی دارد؛ چرا که این دو اثر، مسیرهای انتقال کتاب‌شناختی آثار مکتوب پیشین را ثبت کرده‌اند. با تطبیق نظام‌مند این مسیرها بر ساختار اسناد، همراه با تحلیل کمّی اسناد، می‌توان لایه‌های پیاپی انتقال حدیث را بازسازی، و خاستگاه و وثاقت تاریخی احادیث امامی را ارزیابی کرد.

نویسنده همچنین به نظریهٔ «تحلیل فهرستی» از سید احمد مددی می‌پردازد؛ نظریه‌ای که آن نیز بر پایۀ انتقال مکتوب حدیث امامی و داده‌های موجود در فهارس استوار است و معتقد است مسیرهای انتقال دفاتر متقدم - آن‌گونه که در منابع رجالی و فهرستی، ثبت شده‌اند - بازتاب‌دهندهٔ نسخه‌های متمایز آن آثار هستند که در دورهٔ نخستین رواج داشته‌اند.
موحدی‌فر در عین تقدیر از نوآوری‌های این نظریه، این پیش‌فرض اصلی مددی را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که صرفِ اشاره به یک کتاب یا اصل متقدم در منابع رجالی، فهرستی یا حدیثی، لزوماً به معنای دسترسی مستقیم به متن کامل آن اثر نیست؛ بلکه نویسندگان متأخر امامی در بسیاری موارد از طریق آثار واسطه‌ای با این منابع آشنا شده‌اند و محتوای آن کتاب یا اصل، یا حتی صرفِ آگاهی از وجود آن، از طریق همین آثار واسطه به آنان منتقل شده است.
‌
⭐️معرفی تفصیلی ساختار کتاب
🔹 مقدمه: چرا به چارچوب روش‌شناختی نوینی برای حدیث امامیه نیاز است؟

🔹 فصل اول: پیدایش حدیث امامی:
این فصل به ماهیت انتقال حدیث امامیه در مدینۀ سدۀ دوم هجری و در دوران امامت امام باقر و امام صادق می‌پردازد.
نویسنده با استفاده از مفهوم «آموزش آکادمیک»ِ گرگور شولر (Gregor Schoeler)، چهار مرحلۀ اصلی را برای ثبت رسمی حدیث در مدینه ترسیم می‌کند که از یادداشت‌های شخصی و سخنرانی آغاز شده و به متون تدوین‌شده برای عموم ختم می‌شود.
در این فصل، اقدامات علمیِ امام پنجم (به‌ویژه در باب مناسک حج) و امام ششم شیعیان بررسی شده و تولید حجم عظیمی از دفترچه‌های شخصی (کتاب‌ها و اصل‌ها) توسط شاگردان آن‌ها برجسته می‌گردد.
همچنین نشان داده می‌شود که چگونه این مکتوبات از طریق فرآیند «سماع و قرائت» در قالب آثاری تکامل یافتند که برای جامعۀ شیعی در دسترس بودند.

🔹 فصل دوم: کتب اربعه و دفترهای نخستین حدیثی:
این فصل نشان می‌دهد که چگونه انتقالِ مکتوبِ کتاب‌ها و اصل‌ها بر نحوه‌ی برخوردِ مؤلفانِ کتب اربعه با اسناد تأثیر گذاشته است.
نویسنده شواهدی از دریافت، انتقال و تدوینِ این سوابق اولیۀ مکتوب در الکافی، الفقیه، تهذیب الاحکام و الاستبصار ارائه می‌دهد.
از طریق چهار مطالعۀ موردی (وهب بن وهب قرشی، سکونی، سماعه بن مهران و حذیفة بن منصور)، روشی برای انتخاب و اعتبارسنجیِ احادیث توسط کلینی، صدوق و طوسی شناسایی می‌شود.
این بررسی نشان می‌دهد که رویکردِ این محدثان پیش از شکل‌گیریِ مکتب حله، بیشتر بر ارزیابیِ محتوای متون و وثاقتِ مؤلفِ اولیۀ اثر متمرکز بوده است تا نقدِ تک‌تکِ راویانِ موجود در زنجیرۀ سند.

🔵 در بخش آغازین این فصل، نمودار ۲.۱ تحلیل کمّی اسناد علی بن ابراهیم بن هاشم - راوی اصلی الکافی از پدرش ابراهیم بن هاشم- را به تصویر می‌کشد. این نمودار به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه تمرکز آماری روایات یک راوی بر یک یا دو منبع محدود، می‌تواند نشانۀ دسترسی مستقیم او به یک اثر مکتوب مشخص باشد؛ همین ایده، هستۀ اصلی روش تحلیل کمّی اسنادی است که نویسنده در سراسر کتاب به کار می‌بندد. ‌🔵 ترجمهٔ فارسی این بخش را در اینجا بخوانید.

🔹 فصل سوم: تحلیل کمّی اسناد:
این فصل با تکیه بر رویکردِ منبع‌شناختیِ هارالد موتسکی (Harald Motzki)، که در بررسی مصنف عبدالرزاق صنعانی به کار رفته بود، روش مشابهی را برای اسناد امامیه توسعه می‌دهد.
هدفِ این فصل، تدوین منطق و روش‌شناسیِ استفاده از تحلیل کمّی اسناد برای بازسازی منابع اولیۀ مکتوب (نظیر کتاب عبیدالله حلبی) و ردیابیِ انتقال آن‌ها در طول زمان است.
نویسنده برای اثبات اعتبار تاریخیِ اسناد امامیه دو استدلال مرکزی ارائه می‌کند: نخست، اهمیت منابعِ واسطه‌ای در شکل‌دهی به شبکۀ انتقال؛ و دوم، تنوع ساختارهای اسناد (مانند تنوعات ساختاری و سبکیِ موجود در اسناد کلینی) که نشان‌دهندۀ انتقالِ مکتوبِ واقعی و عدم جعلِ نظام‌مند است.

🔹 فصل چهارم: چارچوبی برای تحلیل اسناد امامی:
این فصل ابزارهای تحلیلیِ توسعه‌یافته در فصول قبل را با هم ترکیب می‌کند تا روشی ساختاریافته برای تحلیل اسناد امامیه از طریق چک کردن نظام‌مند آن‌ها با منابع رجالی-فهرستی ارائه دهد.
دو کارکردِ اصلی برای این فرایند تعریف می‌شود: نخست، کشف و شناساییِ منابعِ واسطه‌ای؛ و دوم، شناساییِ اسناد مشکوک و جعلی.
نویسنده این روش را به‌صورتِ عملی بر روی تمامیِ اسناد ارائه‌شده در چهل و شش مدخل از بخش «مشیخۀ» کتاب تهذیب الاحکام و الاستبصارِ طوسی پیاده‌سازی می‌کند (از جمله در خصوص متونی نظیر آثار کلینی، علی بن ابراهیم، محمد بن یحیی عطار و دیگران) تا منابع اصلی و واسطه‌ایِ طوسی را به دقت مشخص سازد.

🔹 نتیجه‌گیری: جمع‌بندی چارچوب پیشنهادی و پیامدهای آن برای مطالعۀ تاریخی-انتقادی حدیث امامی.
‌
‌🔵 مطالعهٔ ترجمهٔ فارسی بخش آغازین فصل دوم کتاب: «کتب اربعه» و دفترچه‌های متقدم «حدیث»

‌▶️ ویدئوی ارائهٔ «تحلیل احادیث امامیه در پارادایم حدیث‌پژوهی غربی» (مرتبط با سه فصل اول) از نویسندهٔ کتاب

⭐️معرفی نویسنده
مصطفی موحدی‌فر پژوهشگر همکار در مرکز بین‌المللی پژوهش‌های پیشرفتهٔ اسلامی (ICAIR) در لندن است. او دکترای خود را در مطالعات اسلامی در سال ۲۰۲۳ در دانشگاه بیرمنگام به پایان رساند.
پژوهش‌های او تاریخ انتقال حدیث امامیه، شکل‌گیری سنت‌های علمیِ متقدمِ شیعه، و رویکردهای نوآورانه به تحلیل اسناد و متون را دربرمی‌گیرد؛ او در این پژوهش‌ها روش‌های تاریخی-انتقادیِ نقد حدیث را با ابزارهای دیجیتال ترکیب می‌کند تا مطالعهٔ شبکه‌های انتقال حدیث و شکل‌گیریِ دانشِ امامیهٔ متقدم را نظام‌مندتر و دقیق‌تر سازد.
کتاب حاضر، حاصل رسالهٔ دکتری نویسنده در دانشگاه بیرمنگام بوده که وی ایدهٔ اصلی و چارچوب روش‌شناختی آن را در مقالهٔ اخیر خود، «انتقال کتاب‌محور: تطبیق ICMA برای تحلیل حدیث امامیه» (۲۰۲۶) نیز بیشتر بسط داده و در یک نمونه به آزمون گذاشته است.
#انعکاس_کتاب
@inekas

Читать полностью…
Subscribe to a channel