7091
«انعکاس» به بازتاب تحقیقات جدید در مطالعات اسلامی اختصاص دارد. در اینجا بخوانید: #انعکاس_مقاله #انعکاس_کتاب #انعکاس_رویداد #رویداد_انعکاس #انعکاس_وبسایت https://inekas.org https://instagram.com/inekas_org ارتباط با ما: @inekas_admin info@inekas.org
🎞 ارائۀ «قرآنِ عهد باستان متأخر» (با زیرنویس فارسی از انعکاس)
👤آنگلیکا نویورت (دانشگاه آزاد برلین)
نویورت در این ارائه (در مؤسسۀ مطالعات پیشرفتۀ پرینستون) بهبحث دربارۀ جنبههای گوناگون رویکرد پژوهشی خویش میپردازد؛رویکردی که قرآن را نه متنی منحصراً «اسلامی»، که همچنین متنی متعلق به عهد باستان متأخر و در گفتوگوی فعال با سنتهای یهودی و مسیحی میبیند؛ متنی که از همینرو، «میراثی برای اروپا» (در واقع، «میراثی مشترک برای شرق و غرب») نیز هست.
او در اینجا پس از بحث دربارۀ مفروضات اساسی خویش و ارائۀ نقدهایی به برخی رویکردهای پژوهشی پیشین (کسانی چون آبراهام گایگر و جان ونزبرو)، به تحول متن قرآن در پیوند با تکوین جماعت مؤمنان قرآنی میپردازد و نشان میدهد این تحولات متضمن تأکید بر کدام گفتمانها و مضمونها بوده است. پس از آن، او بهارائۀ نمونههایی از بینامتنیت قرآن و متون بایبلی میپردازد (سورۀ الرحمن و مزمور ۱۳۶؛ سورۀ اخلاص و دعای شِماع و اعتقادنامۀ نیقیه) و جوانب گوناگون آن را آشکار میسازد.
مضامین این ارائه را میتوان خلاصهای از دیدگاههای روششناختی و مفروضاتی دانست که پایههای قرآن: متن و تفسیر او را شکل میدهند؛ دیدگاهها و مفروضاتی که بهنحو تفصیلی در کتاب قرآن بهسان متنی مربوط به عهد باستان متأخر: یک رویکرد اروپایی مورد بحث و بررسی قرار میگیرند.
🗂 فهرست محتوایی ارائه
00:17 معرفی نویورت، سوابق پژوهشی او و پروژۀ Corpus Coranicum (معرفی توسط پاتریشیا کرون)
05:05 سخنان آغازین
05:57 جاحظ، «عصر بلاغت» و «اعجاز» بلاغی قرآن
07:37 شعر کهن عربی، صورت خطابمحورِ قرآن و چارچوب روایی آن
08:59 پیامبری و تفسیر در عهد باستان متأخر
11:01 بافتار تفسیری عهد باستان متأخر و ماهیتِ شفاهیِ قرآن
13:03 تمایز «مصحف» و «قرآن»، و پیآمدهای کانُنیشدن متن
16:22 سرآغازهای قرآنپژوهی غربی
18:54 آبراهام گایگر و «یهودیتشناسی»
21:42 قرآنپژوهی پس از جنگ جهانی دوم و تجدیدنظرطلبیِ ونزبرو
23:39 قرآن بهسان سندِ یک فرآیند ارتباطی: پیدایش همزمان «متن» و «جماعت مؤمنان»
25:22 نخستین گفتمان قرآن: نیایش و گفتوگو با مزامیر
27:55 دومین گفتمان قرآن: معادشناسی
29:08 سومین گفتمان قرآن: از مکه تا اورشلیم: برگزیدگی و «متنِ مقدس»
31:56 سورۀ الرحمن بهسان پادمتن مزمور 136
37:58 سورۀ اخلاص و گفتوگو با میراثبران سنت بایبلی
39:23 تحلیل بینامتنی سورۀ اخلاص: دعای شِماع و اعتقادنامۀ نیقیه
42:30 چرا سنت اسلامی به بینامتنهای بایبلی قرآن توجه نکرده است؟
44:59 حذف حافظهی تاریخی و ضرورت گفتوگوی فرهنگی «شرق» و «غرب»
48:43 پرسش نخست: شواهد تاریخیِ آگاهی پیامبر از اعتقادنامۀ نیقیه
50:11 پرسش دوم: جایگاه تفسیرهای سنت اسلامی در پروژۀ Corpus Coranicum
51:28 پرسش سوم: جایگاه معادشناسی در گاهشماری سورهها
53:50 پرسش چهارم: چارچوب فهم آیات تشریعی در مدینه
55:23 پرسش پنجم: تغییر اوقات نماز در مکه
57:00 پرسش ششم: قرآنِ شفاهی و قرآن مکتوب، از عصر جاحظ تا چاپ قاهره
59:44 پرسش هفتم: جنبههای سیاسیشدنِ قرآنپژوهی
01:03:47 نسبت خوانش انتقادی قرآن با خوانش ایمانی آن
01:05:37 نقد متن کلاسیک و نسخههای خطی قرآن
01:08:41 پیوند سنت قرائت مزامیر در مسیحیت شرقی با قرائت شفاهی قرآن
01:10:31 واکنشهای مخاطبان و پژوهشگران در جهان اسلام به پژوهشهای نویورت
🖋 ادامۀ معرفی کتاب اخلاق و قیاس در اصول فقه سدهٔ ۵ق./ ۱۱م. نوشتهٔ فلیسیتاس اپویس (۲ از ۲)
🔵فصل چهارم: «ابوزید دبّوسی و حکمت شریعت»
این فصل بهبررسی دیدگاههای اصولی دبّوسی -قاضی و اصولی برجستۀ حنفی- و نسبت دیدگاههای او با کلام ماتریدی اختصاص یافته است. چنانکه اوپویس اشاره میکند، پایبندی بنیادین دبوسی به حکمت الاهی در مقام منبع اصلی هنجارهای فقهی و اخلاقی، نشاندهندۀ همسویی وثیق او با سنت ماتریدی است. دبوسی قیاس را بهسان ابزاری عقلانی برای تعمیم احکام به موارد مسکوت گذاشتهشده درنظر میگیرد و با رد قاطع روشهای تعیین علت مبتنی بر طرد و عکس و دَوران، اثربخشی علت را با دو ضابطۀ «صلاح» یا «ملائمت» با سنت صحابه، و عدم وجود شواهد متناقض در منابع تعریف میکند.
در بررسی نویسنده از دیدگاههای اصولی دبوسی، او با سوقدادن مفهوم «مصلحت» از صرف مصالح اخروی به ساحت مصالح دنیوی، راه را بر دیدگاه غزالی دربارۀ مصالح ضروری پنجگانه هموار ساخت. در اینجا نیز شاهد نوعی گسست هستیم؛ دبّوسی نیز، با گسست از «نظر» خویش، در مقام عمل مصالح دنیوی را در فرآیند استنباط دخیل نمیسازد. با اینحال، اندیشۀ اصولی او گام بلندی بهسوی تبیین علت بر اساس محتوای اخلاقی و غایات احکام الاهی محسوب میشود.
🔵فصل پنجم: «ابواسحاق شیرازی و معنای شریعت»
این فصل بهبررسی دیدگاههای اصولی ابواسحاق شیرازیِ شافعیمذهب میپردازد؛ شیرازی، علیرغم پذیرش دیدگاه سنت اشعری در مسئلۀ حسن و قبح و تواناییهای عقل، از دیدگاه این سنت دربارۀ «معنا» و «کلام نفسی» فاصله میگیرد و بر همین اساس، برآن میشود که قصد الاهی را نه در «معنا»ی پیشازبانی، که میبایست در ساختار خودِ الفاظ جستوجو کرد. دربارۀ مسئلۀ قیاس، شیرازی علیرغم آنکه بهلحاظ کلامی غایتمندی و «تعلیل» افعال الاهی را رد میکند، اما قیاس را بهسان ابزاری برای تعمیم احکام به موارد مسکوت گذاشتهشده ضروری میداند.
🔵فصل ششم: «امامالحرمین جوینی و غایت شریعت»
در این فصل دیدگاههای اصولی جوینی مورد بررسی قرار میگیرد. نویسنده در اینجا نشان میدهد که جوینی، با تکیۀ بر دیدگاههای کلامی سنت اشعری و تأکید این سنت بر قدرت مطلقۀ الاهی، نظریۀ حسن و قبح عقلی را رد کرده، بهسود نظریۀ حسن و قبح شرعی استدلال میکند. بر همین اساس، او معتقد است عقل انسان پیش از مواجهه با وحی قادر به درک هنجارهای اخلاقی نیست.
دربارۀ مسئلۀ قیاس، جوینی با تمایزگذاری میان چهار نوع قیاس (معنا، علت، دلالت و شبه) دست به توسعۀ ابزارهای استنباط میزند و با پیوند زدن علت به «مقصود شارع»، مفهوم «مصلحت» را از ساحت پاداش اخروی به قلمرو دنیوی سوق میدهد و نظامی پنجمرحلهای برای تعیین غایتهای شریعت سامان میدهد: یک، امور ضروری برای حفظ نظام اجتماعی؛ دو، نیازهای عمومی غیرضروری؛ سه، مسائل مربوط به «مکارم اخلاق»؛ چهار، مستحبات و نهایتاً، مرتبۀ پنجم، مناسک عبادی نا-عقلانی. در تحلیل نویسنده، این تقسیمبندی پنجگانه راه را برای نظریۀ جامع ابوحامد غزالی دربارۀ مقاصد شریعت هموار میسازد.
💬بخش «ملاحظات پایانی»
در این فصل نویسنده به جمعبندی پژوهش میپردازد. او در اینجا نشان میدهد علیرغم آنکه دیدگاههای کلامی معتزلیان مستلزم نگرش پیامدگرایانه در اخلاق بود (نگرشی که امکانات قابل توجهی برای استفاده از مصالح دنیوی در کشف علت حکم در قیاس فقهی داشت)، با اینحال معتزلیان -با تسامح در تعبیر- با گسستن از مبنای «نظر»ی خویش در «عمل» فقهیشان، «مصلحت» را بهدایرۀ مصالح اخروی (پاداش اخروی) محدود ساختند.
در سوی دیگر، در حالی که اندیشمندان اشعری و ماتریدی -با تفاوتهایی- رویکردی وظیفهگرایانه را پذیرفته بودند (نگرشی که میتوانست امکان استفاده از مصالح دنیوی در کشف علت حکم در قیاس فقهی را مسدود سازد)، اما همین اندیشمندان بودند که در گسست از «نظر» کلامی خویش، در مقام «عمل» فقهی و در نظریۀ اصولیشان، رویکردی غایتانگارانه در استخراج علتِ حکم در پیش گرفته، به «الگوی انگیزهمحور» روی آوردند؛ همین فقیهان اشعری و ماتریدی بودند که با سوقدادن «مصلحت» به قلمرو امور اینجهانی، راه را برای نظریۀ «مقاصد شریعت» غزالی گشودند. در واقع، چنانکه نویسنده با استناد به پژوهش محمد عیسی اشاره میکند، «عالمان -تعمداً یا ناخواسته- فاصلهای میان کلام و فقه افکندند تا از تسرییافتن اختلافنظرهای کلامی به ساحت فقه جلوگیری کرده، از این طریق وحدت مکاتب فقهی را حفظ کنند».
غزالی با حرکت در امتداد همین سنت فکری، مصلحت دنیوی را بهسان مقصود شریعت تثبیت کرد و با پیوند زدن مفهوم مصلحت به ضروریات پنجگانه (دین، جان، عقل، نسل و مال)، روشی جامع برای تسریدادن احکام به مسائل مسکوت گذاشتهشده ابداع نمود. این غزالی بود که با گامنهادن بر جای پای اندیشمندان پیش از خود، «مصلحت» را بهطور کامل به درون ساحت اینجهانی کشاند و برآن شد که این مصلحت دنیوی، «مقصود شریعت» و علت حکم شرعی است. بر این اساس، هر چیزی که مصلحتی دنیوی را تأمین کند بنا بر تعریف با مقصود شریعت مطابقت دارد.
در نگاه نویسنده، دیدگاهی که بارزترین صورتبندیاش را میتوان نزد غزالی یافت، راه را بر گستراندن دایرۀ شمول شریعت به تمامی موارد مسکوت گذاشتهشده میگشاید. بهباور او «جهانشمولی شریعت» را میتوان با مسئلۀ رقابت میان علمای دینی و مقامات سیاسی بر سر مرجعیت دینی مرتبط دانست: مفهوم مذکور، با بیان اینکه هیچ واقعه یا امر بشری خارج از دایرۀ شمول شریعت نیست، در کنار دیدگاهی که فهم ارادۀ الاهی را صرفاً از راه وحی ممکن میدانست، انحصار تعریف «خیر عمومی» و ساماندهی نظم حقوقی جامعه را به علما سپرد. بدینسان، رقابتی که از زمان محنۀ سدۀ سوم هجری آغاز شده بود، اکنون -با تضعیف نهاد خلافت- با پیروزی علما به پایان رسید.
نویسنده اشاره میکند که «چرخش اخلاقشناختی در استدلال فقهی»، یعنی گذار از الگوی نشانهمحور به الگوی انگیزهمحور، به فقه برای دربرگرفتن تمامی ابعاد حیات بشری توانایی بخشید؛ اکنون، «مقصود تشریع نزد خداوند... میتواند در رویۀ قیاس، برای [تسریدادن حکم به] تمام تصمیمات انسانی بهکار رود و بهنحو بالقوه، هیچ فضایی برای یک عرصۀ محضاً عقلانی یا اینجهانی در جامعه باقی نگذارد... هنگام استفاده از رویکرد مقاصدی در جامعۀ امروز، چنانکه محمد قاسم زمان اشاره میکند، "اغلب تمایز میان گناه و جرم، و نیز تمایز میان تخلفات اخلاقی و قانونی از میان میرود"».
🟣مقدمۀ کتاب و ترجمۀ فارسی آن در کتابخانۀ انعکاس
#انعکاس_کتاب
@inekas
🔵 بستۀ جدید انعکاس: کتابخانۀ مطالعات اسلامی
💳 بستۀ آفلاین «کتابخانهٔ مطالعات اسلامی» در بهار ۱۴۰۵ با مشارکت جمعی از استادان و دانشجویان تهیه شده است و شامل معرفی ۱۳ اثر برجسته و اثرگذار در حوزۀ مطالعات اسلامی است.
📷 در این مجموعه، هر کتاب در قالب یک ویدئوی حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقهای توسط یک پژوهشگر مرتبط معرفی میشود تا مخاطبان با ایدههای محوری، دغدغهها و جایگاه آن در مطالعات اسلامی آشنا شوند. محتوای تکمیلی هر درس نیز فرصتی برای پیگیری و مطالعه عمیقتر فراهم میکند.
⭐️ این بسته برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقهمندان مطالعات اسلامی طراحی شده و میتواند نقطه شروعی برای آشنایی با آثار و رویکردهای متنوع این حوزه باشد. تنوع کتابهای انتخابشده فرصتی فراهم میکند تا مخاطبان، با پرسشها و ادبیات حوزههای مختلف مطالعات اسلامی آشنا شوند.
🗂 فهرست کتابهای این مجموعه (عنوان کتاب|نام نویسنده|ارائهدهنده):
۱. محمد و مؤمنان|فرد دانر|احسان روحی
۲. هاجریسم|پاتریشیا کرونه|احسان روحی
۳. تاریخ قرآن|تئودور نولدکه|محمدرضا نعمتی
۴. کشف قرآن|نیل رابینسون|فرهاد قدوسی
۵. خلیفۀ خدا| پاتریشیا کرونه|سید علیرضا طباطبائی یزدی
۶. بازتفسیر تاریخنگاری اسلامی|طیب الحبری| فاطمهسادات میررضی
۷. زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش| فاطمه مرنیسی|راضیه شریفزاده
۸. جانشینی محمد| ویلفرد مادلونگ|احمد بهشتیمهر
۹. شکلگیری خاورمیانه قرون وسطی|جک تنوس|امین هاشمی
۱۰. گرایش به اسلام در قرون میانه|ریچارد بولت|فاطمه شریعت اصفهانی
۱۱. اسلام و یهودیت|آبراهام گایگر|مهدی صالح
۱۲. عربی قرآنی|فان پوتن|وحید صفا
۱۳. دائرةالمعارف اسلام (EI)|سعید عدالتنژاد
💠بازاندیشی در معنای «دین» و «اسلام» در قرآن (۲ از ۲ - بخش اول)
⭐️در مورد «اسلام»، گودرزی به نظرات برخی لغتشناسان اشاره میکند که دو معنای مستقل برای «مُسلم» قائل بودهاند؛ یکی «المستسلم لأمر الله» (کسی که تسلیم امر خدا است) و دیگری «المخلص لله العبادة» (کسی که پرستش خود را برای خدای یگانه خالص میکند).
مبنای معنای دوم، هممعنایی دو فعل «سَلِمَ» و «خَلَصَ» است، که میتواند اشارهای به تعلق کامل و انحصاری یک شیء به یک فرد باشد (بنگرید به زمر: ۲۹). بر این مبنا، «سلّم» و «خلّص» یا «أسلم» و «أخلص» نیز میتوانند هممعنا باشند و معنای متعدیِ «تقدیم یا وقف کامل یک شیء به دیگری» را منتقل کنند. در حوزۀ پرستش، «اسلام» و «اخلاص» بهمعنای «تقديم کامل و انحصاری عبادات به خداوند یگانه» و قدری کلیتر، «وقف کامل فرد» به او است. گودرزی نشان میدهد که تعدادی از تفسیرهای متقدم (مانند تفسیر مقاتلبنسلیمان، سمرقندی و ماتریدی) نیز «اسلام» و «اخلاص» را هممعنا -بهمعنای دوری از شرک و تعهد به توحید- دانستهاند.
در ادامه، او بهاختصار بهتبیین دو آیۀ آلعمران: ۱۹ و ۸۵ میپردازد، و مدعی است که این آیات دال بر آناند که یکتاپرستی (اسلام) تنها نحوۀ پرستش (دین) پذیرفتنی نزد خداوند است. هدف اصلی این آیات انتقاد از پرستش افراد یا موجوداتی غیر از خدای یگانه است؛ بهویژه پرستش عیسی توسط مسیحیان. بنابراین، این آيات در حال اشاره به کيش و آئين مستقلی بهنام «اسلام» نیستند؛ کیش و آئینِ مستقلی که قرار است جایگزین «مسیحیت» شود. همانگونه که «اسلام» بهمعنای یک کیش و آئین مستقل نیست، اساساً قرآن هیچجا به «مسیحیت» و «یهودیت» نیز در مقام کیشها و آئینهای مستقل اشارهای نکرده است.
💬در نهایت، این مقاله بهنحو ویژه به مائده: 3 میپردازد؛ جایی که فراز «اکمال دین» در بین احکام مرتبط با خوراکیهای گوشتی آمده است. گودرزی بر آن است يازده موردی که در اين آیه تحريم شدهاند -مردار، خون، گوشت خوک، آنچه برای غیر از الله قربانی شده، حيوان خفهشده، کتکخورده، از بلندی افتاده، شاخخورده، دريدهشده توسط حيوانات وحشی، ذبحشده بر روی نُصُب، و پیشگويی با استفاده از ازلام- صرفا بیان احکام شرعیِ ناظر بر خوراکیهای حلال و حرام نیستند، بلکه ارتباطی وثيق با نحوۀ پرستش در صدر اسلام دارند.
با توجه به آنکه قربانیکردن حيوانات يکی از مهمترین مناسک عبادی در حجاز دوران باستان متاخر بود، خوردن گوشت حيواناتی که صريحاً و منحصراً بهنام الله قربانی نشده بودند میتوانست نوعی مشارکت در مناسک مشرکانه تلقی شود. بنابراین، قرآن در انعام: ۱۲۱ خوردن گوشت حيواناتی که صريحا به الله هديه نشدهاند را تحريم میکند و عدم تبعيت از این فرمان را منجر به شرک میداند. در ابتدای سورۀ مائده، قرآن این اصل را به همۀ حيوانات تعميم میدهد: از این پس خوردن گوشت حيوانات تنها در صورتی مجاز است که این حيوانات به صورت مسلمانی ذبح شده باشند، یعنی هنگام ذبح يا قربانی آنها نام الله صريحاً و منحصراً ذکر شده باشد. بنابراین مومنان مجاز به خوردن حيواناتی نیستند که با خشونت -چه در طبیعت و چه بههنگام صيد- کشته شدهاند، چون امکان ذبح درست آنها وجود نداشته است.
همانگونه که مائده: ۲، صيد کردن هنگام احرام را امری عظیم و معادل هتک حرمت شعائر خدا و ماههای حرام میداند، مائده: ۳، خوردن حيواناتی که صريحاً و منحصراً برای الله قربانی نشدهاند را عملی مشرکانه تلقی میکند. از اینرو، این آيه حکمت تحریمِ این یازده مورد را -مخصوصاً ده نوع خوراک حيوانی ذکرشده- در این میداند که این «دهفرمان» برای تکمیل مناسک مومنان حیاتی است و از اینرو وضع شده که خداوند تنها يکتاپرستی (اسلام) را بهعنوان نحوۀ پرستش (دين) مومنان میپسندد.
🔵 ارائهٔ گودرزی دربارۀ «دین» و «اسلام» در قرآن و ارائۀ عباس کاظمی در بررسی انتقادی دیدگاههای گودرزی در حلقۀ مطالعاتی انعکاس
@inekas
🟥 انتشار مجموعه مقالات «عالمان مسلمانِ سدههای میانه و پیشامدرن پشت میز تحریر»
👥بهویراستاری زابینه اشمیتکه و جوزف ویتزتوم (لایدن: بریل، ۲۰۲۶)
Sabine Schmidtke & Joseph Witztum, Medieval and Premodern Muslim Scholars at Work (Islamic History and Civilization: Studies and Texts, Vol. 230), Leiden: Brill (2026).
👤 اتان کلبرگ از برجستهترین شیعهپژوهان نیمسدۀ اخیر است. او رسالۀ دکتریاش را در دانشگاه آکسفورد دربارۀ نگرش امامیه به صحابۀ پیامبر نوشت و در طول مسیر پژوهشیاش، عمدتاً بر تاریخ اندیشه، حدیث و میراث مکتوب امامیه متمرکز بوده است. افزون بر کتاب مشهورش دربارۀ کتابخانۀ ابنطاووس، از دیگر آثار او میتوان به تصحیح جوامع آداب الصوفية و کتاب عیوب النفس ومداواتها ابوعبدالرحمن سلّمی (۱۹۷۶)، مجموعهمقالات عقیده و فقه در تشیع امامی (۱۹۹۱)، تصحیح انتقادی کتاب القرائات احمدبنمحمد سیاری (با همکاری محمدعلی امیرمعزی، بریل: ۲۰۰۹)، و گزیدهمقالات در ستایش اندکشماران: پژوهشهای در اندیشه و تاریخ تشیع (بریل: ۲۰۲۰) اشاره کرد؛ همچنانکه برخی از مقالات او، همچون مقالۀ «اصول اربعمائه» از منابع اساسی شیعهپژوهی محسوب میشوند. بسیاری از نوشتههای کلبرگ تاکنون به فارسی ترجمه شده است. گفتنی است پیشازاین نیز، در سال ۲۰۰۹، جشننامهای بهویراستاری محمدمعزی و دیگران بهافتخار او منتشر شده بود.
💬 متن گفتوگوی ادموند هیز با کلبرگ (۲۰۱۹)
آدانگ بهبررسی فتوایی از ابوالقاسم تازغدری، فقیه مالکی و مفتی جامع بزرگ فاس میپردازد که احمد ونشریسی (د. ۹۱۴ق) در مجموعه فتاوای مشهورش، المعیار المعرب آورده است. پرسش این بود که آیا خواندن عمدی نافله، بدون وضو کفر است یا فسق، و اینکه آیا تکفیر چنین فردی (منسوب به ابوحنیفه) درست است یا نه. تازغدری با استناد به اجماع اهل سنت بر کافر نبودن گنهکار، این نسبت را بیاساس میداند و هشدار میدهد که فرد ناآموخته نباید به کتابها تکیه کند، زیرا حتی آثاری چون الأغانی و المعارف ابنقتیبه نیز متضمن برخی نسبتهای ناروا هستند.
الشمسی از مسئلهای آغاز میکند که کلبرگ در مقالۀ «اصول اربعمائه» آن را کاویده است: معمولاً منابعِ کتب اربعه را دفترهایی میدانند که شاگردان امام صادق (د. ۱۴۸ق) براساس تعالیم ایشان نوشتهاند؛ دفترهایی که ارزیابیشان همواره محل بحث بوده است. امروزه نیز دو تصویر از امام جعفر صادق رواج دارد که هر دو پشتوانههایی در منابع امامی دارند: در یکسو، تصویرِ فقیهی بزرگ و بنیانگذار مذهب جعفری، و در سوی دیگر، یک راهنمای معنوی با معارف باطنی. الشمسی به روایتهای سنیانِ همعصر یا اندکی پس از امام در موطأ مالک، کتاب الأم شافعی و طبقات ابنسعد میپردازد و نشان میدهد این منابع تعالیم امام را در پیوند با سنت فقهی مدینه نشان میدهند و مواضع منسوب به او در آنها عموماً با منابع امامی تعارضی ندارد؛ بهباور او تفاوتهای دو سنت را باید نشانههایی از فرایندهای گزینش و تدوین منابع دانست
(ترجمه و مرور انتقادی این مقاله).
این مقاله بهبررسی فصل مربوط به انجیلها در سعد السعود ابنطاووس میپردازد و میکوشد با پیجویی اشارات، ارجاعات و نشانههای موجود در آن، نسخۀ مورد استفادۀ ابنطاووس را بازسازی کند؛ یعنی، مجلدی حدوداً ۲۰۰ برگی متضمن چهار انجیل، بدون فصلبندی، و با یادداشتی آغازین که این ترجمۀ عربی از انجیلها را بهنحوی تردیدبرانگیز به ایلیای نصیبینی نسبت میدهد. این ترجمۀ عربی از انجیلها، «وولگاتِ عربی (the Arabic Vulgate)» خوانده میشود و ابنطاووس ظاهراً نخستین نویسندۀ مسلمان شناختهشدهای است که از آن بهره برده است.
در نظام نوافلاطونی فلوطین، هستی از «احد» به عقل (νοῦς) و نفس (ψυχή) فیضان مییابد؛ حال آنکه در اندیشۀ ابویعقوب سجستانی (د. پس از ۳۶۱ق.) و پیشینیانش (کسانی چون محمد نسفی)، مبدأ نخستین «مُبدِع» نامیده میشود؛ مبدأای که عقل را از عدم میآفریند و «کلمه» یا «امر» میان این دو وساطت میکند. نگرشهای اخیر را میتوان در روایت بلند اثولوجیا نیز یافت؛ کتابی که مدتها نوشتهی ارسطو شمرده میشد (و در واقع، بازنویسیای از بخشهای از انئادهای فلوطین بود). ترایگر با بررسی بیست فقرۀ موازی نشان میدهد سجستانی و اثولوجیا هر دو مستقلاً از یک منبع مشترک (اوایل سدۀ چهارم هجری یا پیش از آن) الهام گرفتهاند و بر همین اساس، بهاحتمالِ بسیار، روایت بلند اثولوجیا مربوط به سدۀ پنجم یا ششم هجری بوده است.
ویلوزنی در اینجا بهبررسی المحجة البیضاء في تهذیب الإحیاء ملا محسن فیض کاشانی (یعنی، بازنویسیِ شیعیِ احیاء علوم الدین محمد غزالی) میپردازد (کلبرگ پیشتر نشان داده بود که احیاء در کتابخانۀ ابنطاووس نیز موجود بوده است). نویسنده نشان میدهد فیض عموماً به ساختار احیاء پایبند ماند، اما دگرگونیهایی در آن اعمال کرد؛ برای نمونه، «کتاب سماع» را با «کتاب آداب الشیعة وأخلاق الإمامة» جایگزین ساخت و بهجای روایات غیرشیعی، از روایات شیعی بهره برد. این بازنویسی تا اندازهای بهجذبِ احیاء و جوانبی از اندیشۀ غزالی در سنت امامی یاری رساند، چنانکه خود فیض نیز در مقدمۀ کتاب پیشگفته، برآن بود که غزالی در پایان عمر به تشیع گرویده است.
ویتزتوم در اینجا نشان میدهد جلالالدین سیوطی (د. ۹۱۱ق.) در کتاب الدر المنثور صرفاً یک گردآورندۀ ساده نبوده است. هرچند او ذیل آیۀ هشتم سورۀ یوسف متنی پیوسته و طولانی از داستان یوسف بهروایت سُدّی (د. ۱۲۸ق.) آورده است، اما کار او صرفاً نقلقول ساده نبوده بلکه او با پارههای روایت سدّی را از آثار طبری و ابنابیحاتم در کنار یکدیگر گذاشته و افتادگیها را از همینطریق پر کرده است. ویتزتوم نشان میدهد بازسازیِ این روایت توسط سیوطی از بازسازیهای جدید رضایتبخشتر است؛ هرچند میتوان با توجه به شیوۀ سدّی در مواجهه با قرآن و همچنین با درنظر داشتن منبع پیشااسلامیِ او (یعنی، مواعظ سریانیِ منسوب به بالای)، بازسازی سیوطی را تکمیل کرد و دقت بخشید.
🖋 ادامۀ معرفی مقالۀ «جایگاه شریعت در الاهیاتِ اخلاقیِ قرآن» نوشتۀ نیکلای ساینای (۲ از ۳)
⭐️ قرآن، عقل سلیم اخلاقی و الاهیات معتزلی
نویسنده بر همین اساس -و با استناد به پژوهشهای جورج حورانی و ای. کوین راینهارت- اشاره میکند که «معتزلیان در کلیّت تفسیرشان از قرآن برحق بودند»؛ در واقع، در تحلیل ساینای، هستیشناسی ارزشها و معرفتشناسی اخلاقی ارائهشده در قرآن، قرابت بسیاری با الاهیات معتزلی دارد. بهباور او «تشریع قرآنی گاه نقش بسیار پررنگتری [از آنچه انگاشته میشود] برای توانایی انسان در شناسایی تمایزهای معتبر میان "درست" و "نادرست" قائل میشود.»
در اینجا، او -همراستا با دیدگاهاش ذیل مدخل «معروف» در اصطلاحات کلیدی قرآن- با اشاره به آن دسته از آیات قرآن که با آوردن قیدهایی مانند «بالمَعروف» یا «بإحسان»، اجرای احکام شرعی را مشروط به انطباق با «شهودهای اخلاقی» میکنند (برای نمونه، بقره: ۱۷۸، ۱۸۰، ۲۲۹) این را دیدگاه آشکار قرآن برمیشمارد که «احکام شرعی باید همسو و مطابق با عقلِ سلیم اخلاقی اجرا شوند»؛ عقل سلیمی که در نگاه قرآن، فارغ از وحی نیز قادر به شناسایی هنجارهای اخلاقی کلی است.
در همین راستا، ساینای اشاره میکند اینکه دایرۀ شمول احکام شرعی در قرآن بسیار محدودتر از آن است که «بتواند بهعنوان یک کتابِ احکامِ جامع الاهی از آن دست که شافعی در ذهن داشت عمل کند.» با اتکا بر شواهد و استدلالهای بالا، او این نتیجه را مطرح میکند که قرآن بهطور کلی توانایی عقل عملی انسان را -که برپایۀ شهودهای اخلاقی پیشاوحیانی سامان مییابد- برای پرکردن «خلأ»های تشریع خویش بهرسمیت میشناسد.
⭐️ فردگرایی و جماعتگرایی شرعی
در تحلیل ساینای، قرآن متضمن نوعی «فردگرایی اخلاقی رادیکال» است؛ بدین معنا که در حسابرسی نهایی، هر فرد منحصراً براساس کارنامۀ اخلاقی خویش مورد داوری قرار میگیرد و پیوندهای «جمعی» برای رستگاری فرد بهکلی نامربوط اعلام میشوند (برای نمونه، نجم: ۳۸). از سوی دیگر، او اشاره میکند که قرآن را میتوان تأییدکنندۀ نوعی نگرشِ مشروط-به-جماعت دربارۀ شریعت یا -اگر بتوان گفت- نوعی «کثرتگرایی شرعی» دانست؛ او این آیه را بهترین شاهد بر این نکته میداند:
... لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ
... برای هریک از شما آیین و راه روشنی قرار دادهایم؛ و اگر خدا میخواست، حتماً شما را امتی یگانه میساخت، ولی (چنین نکرد) تا در آنچه به شما داده آزمایشتان کند؛ پس در کارهای نیک از هم پیشی بگیرید. بازگشت همگیتان تنها بهسوی خداست، آنگاه شما را به آنچه در آن اختلاف میکردید آگاه خواهد کرد.
(مائده: ۴۸ — ترجمۀ فارسی محمدعلی کوشا. نیز بنگرید به: مائده: ۴۳، ۴۷).
🎞 ارائۀ «یک تفسیر قرآنی بر تورات» (با زیرنویس فارسی از انعکاس)
👤عبدالله گلدری (دانشگاه خلیفه، ابوظبی)
گلدری در این ارائه، ضمن ارائۀ بحثی کلی دربارۀ نسبت قرآن و تورات و همچنین، بحثی دربارۀ ایدۀ یک «تفسیر قرآنی بر تورات» و نیز بحثی دربارۀ کتاب روشنساختن پیوندهای کراسهای، از جمله به این نکته اشاره میکند که پیامبر اسلام رسالت خود را نه در چارچوبی بیرون از سنت ادیان ابراهیمی، که در واقع در درون این سنت و در امتداد رسالت پیامبران پیش از خود درمییافته است (برای نمونه، بنگرید به احقاف: ۹)، و در همین چارچوب میبایست آیات متعددی در قرآن را دریافت که آن را نه ردکننده، بلکه «تصدیقکننده»ی کتابهای آسمانی پیشین (و در میان آنها، تورات) برمیشمارند؛ کتابهای آسمانیای که در دسترس مخاطبان «اهل کتاب» قرآن قرار داشتهاند:
"و آمِنوا بما أنزلتُ مُصَدّقاً لما معکُم و لا تکونوا أولّ کافرٍ بهِ و لا تشتروا بِآیاتي ثمناً قلیلاً و إيّايَ فاتّقونِ"
(بقره: ۴۱) (همچنین بنگرید به: آلعمران:۳، بقره:۹۷، فاطر:۳۱، نساء:۴۷ و بقره:۹۱).
فهرست محتوایی ارائهٔ کامل (نسخهٔ آپارات):
۰۰:۴۲ بستر تاریخی: قرآن در گفتوگو با جامعۀ یهودی حجاز و مسئلۀ وجود تورات مکتوب
۰۵:۰۸ مهمانان ابراهیم: همسویی قرآن با میدراش و تفسیرهای ربّنی
۰۸:۰۱ چرا روایتهای قرآن کوتاهاند؟ سورۀ یوسف، تفاوت مخاطبها و اهداف
۱۴:۴۷ ساختار کتاب: ۵۴ پاراشا و تفسیر موضوعی (نمونۀ نامگذاری آدم)
۱۸:۰۳ چرا این کتاب لازم است؟ ناآشنایی دو جامعه با یکدیگر و پدیدۀ «قرآنهراسی»
۲۳:۴۸ حرمتنهادن قرآن به تورات و مسئللۀ آیات بهظاهر ضدیهودی در سنت هشدار پیامبرانه
۳۱:۳۲ تأیید تورات نه نسخ آن؛ عبری و عربی همچون زبانهای خواهر
۳۵:۳۱ «اِقرأ /وَیِقرا» و «الیوم/ هَیوم»: آغاز و پایان قرآن (ریک سوفِر)
۳۹:۳۷ پیشینۀ خانوادگی سوفر در بغداد و مسیر رسیدن و توجه او به قرآن
۴۶:۴۵ بازی واژگانی «یوسف/ أسف» در روایت تورات و قرآن
۴۸:۰۲ چرا مسلمانان تورات را و یهودیان قرآن را نمیخوانند؟
۵۱:۴۰ پرسش و پاسخ: نسبت قرآن و میدراش، نسبت حدیث و تلمود، جایگاه فتوا و مفتی
۵۷:۱۸ فرایند نگارش کتاب و ترجمههای بهکاررفته
۰۱:۰۱:۳۹ اسماعیل یا اسحاق؟ تحول تاریخی مفهوم «تحریف»
۰۱:۰۵:۰۹ جمعبندی
💠 درسگفتارهای «زبانشناسی تاریخی و قرآن»
👤 وحید صفا (انعکاس | دانشگاه تهران)
قرآن به عنوان متنی که در بافت زبانی و فرهنگی عربستان در دورۀ باستان متأخر پدیدارشده، تا به امروز نقشی بیبدیل در حیات فرهنگی و دینی مسلمانان دارد و موضوع مطالعۀ بسیاری از غیرمسلمانان در فضای دانشگاهی غربی نیز هست. در عین حال، پژوهشهای جدید نشان دادهاند قرآن با متون مسیحی و یهودیِ پیش از خود وارد گفتوگویی بینامتنی شده است. بر این اساس، متن قرآن در میانۀ یک بازۀ زمانی طولانی قرار میگیرد؛ بازهای که در طول آن زبانها ناگزیر دستخوش تغییر میشوند. از سوی دیگر، زبانشناسی تاریخی به عنوان یکی از پرسابقهترین شاخههای زبانشناسی به مطالعۀ تغییرات زبان در گذر زمان میپردازد. بر این اساس زبانشناسی تاریخی ظرفیتهای ارزشمندی برای مطالعات قرآنی در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
این درسگفتار فرصتی را فراهم میکند تا پژوهشگران با آشنایی با زبانشناسی تاریخی آن را در مطالعات خود در خصوص قرآن مورد استفاده قرار دهند؛ درسگفتار حاضر مشتمل بر دو دورۀ مجزاست و علاقهمندان میتوانند به انتخاب خود در هر کدام از این دورهها شرکت نمایند.
⭐️ دورۀ اول: «مقدمهای بر زبانشناسی تاریخی: با تکیه بر زبان عربی و زبانهای سامی»
این دوره فرصتی برای آن دسته از پژوهشگران مطالعات قرآنی است که علیرغم درک ضرورت آشنایی با این دانش، تاکنون فرصت آشنایی نظاممند با آن را نداشتهاند. بدین منظور، در این دوره، کلیۀ مباحث اصلی زبانشناسی تاریخی بهصورت عمومی و با ارائۀ مثالها و نمونههایی از زبانهای سامی -بهویژه زبان عربی که مورد نیاز پژوهشگران مطالعات قرآنی است- مورد بحث قرار میگیرد.
این دوره ناظر به علاقۀ فزایندهای است که توسط قرآنپژوهان ایرانی در دو دهۀ اخیر به ریشهشناسی پیدا شده است؛ حوزهای مهم از دانش زبانشناسی تاریخی به شمار میآید. این علاقه معمولاً به دلیل عدم آشنایی کافی با پیشنیازها و روششناسی آن، صرفاً به مقایسۀ اطلاعات موجود در لغتنامههای زبانهای سامی و فرهنگهای ریشهشناختی تقلیل داده میشود. از این گذشته، استفاده از نتایج بهدستآمده در مطالعات قرآنی، گاه با افراطها و خطاهای روششناختی مختلفی نیز همراه است. در این دوره، شرکتکنندگان علاوه بر آموختن روش ریشهشناسی مفردات قرآنی با فرصتها و محدودیتهای آن در مطالعات قرآنی نیز آشنا خواهند شد.
وحید صفا پژوهشگر فرهنگ و زبانهای سامی در انعکاس است. جدا از برگزاری دورههای متعدد زبانهای سامی، در موضوعات مرتبط با این درسگفتار، او دبیری علمی مدرسۀ سوم مدار، دورهٔ آموزشی کهن خطشناسی و کتیبهشناسی عربی، سخنرانی در پیشنشست سومین مدرسهٔ انعکاس با عنوان «کاربست شواهد مادی در بازسازی بافتار تاریخی عصر نبوی» و همچنین مجموعه ارائهای دربارۀ دین و آیینهای عربستان پیشااسلامی را در کارنامه دارد. پژوهش تازۀ وی در خصوص تحولات معناشناختی برخی مفاهیم کلیدی اخلاقی از کتیبههای عربی پیش از اسلام تا قرآن و پس از اسلام، به زودی در مجموعهٔ Islamization and Arabization of the Arabian Peninsula in Light of Material Evidence به سرویراستاری ایلکا لیندستت و هگیت نول منتشر میشود.
👥 ارائهٔ «رمزگشایی از نام محمد»
👤 هادی تقوی
🔻 این فایل صوتی، گزیدهای است از ارائهٔ هادی تقوی در مرکز پژوهشی پویافکر (سهشنبه ۸ اسفند ۱۴۰۳) که در آن ایدۀ خود در مقاله اخیرش «رمزگشایی از نام محمد» را ارائه کرده است:
Taghavi, H., & Heidari, A. (2026). Decoding Muhammad: a Scriptural and Historical Journey into a Prophetic Name. Studia Islamica, 121(1).
⬇️ دریافت فایل مقاله به همراه چکیده
🔵 آیا نام «محمد» پیش از ظهور اسلام سابقه داشته یا عنوانی است که پس از آن رواج یافته است؟ این سخنرانی با تکیه بر شواهدی از سکهها، کتیبههای جنوب عربستان (یمن) و پاپیروسهای کهن دوزبانه، به بررسی خاستگاه تاریخی و زبانشناختی این نام در بستر مطالعات عهدینی میپردازد. در این ارائهٔ بینرشتهای، فرضیهٔ خاستگاه منجیگرایانهٔ نام «محمد» و پیوند احتمالی آن با برخی عبارات عهد عتیق مورد بررسی و نقد قرار میگیرد؛ موضوعی که میتواند در بازخوانی تاریخ صدر اسلام راهگشا باشد.
00:00:00 طرح مسئله، پرسشهای اصلی پژوهش و معرفی روششناسی بینرشتهای تحقیق (واکاوی نام پیامبر در تلاقی زبانشناسی، تبارشناسی عرب و مطالعات عهدین)
00:02:34 بررسی ندرت نام محمد در تبارنامههای پیش از اسلام و غیبت آن در اسناد مادی اولیه اسلامی (کتیبهها، پاپیروسها و سکهها) تا دوره خلافت عبدالملک مروان
00:05:00 بررسی دیدگاههای مستشرقان غربی (آلویس اشپرنگر، هانری لمانس، گابریل سعید رینولدز و رابرت هویلند) و نقد فرضیه نام اولیه پیامبر (رد روایت نام «قُثَم»)
00:10:43 بررسی کتیبههای باستانی جنوب عربستان (یمن)، وفور ریشه «حمد» و معرفی نامهای کهن «یَحمد»، «یَهحمد»، «مَحمد» و «احمد»
00:16:26 تحلیل دقیق کتیبه حِمیَری-یهودی «Ja 1028» (مورخ ۵۲۳ میلادی در بئر حِما) و رمزگشایی از عبارت پایانی «بِمحمد» (b-mḥmd) و ارتباط آن با ماجرای ملاقات عبدالمطلب با سیف بن ذییَزَن، نوه شرحبیل ذییَزَن
00:26:12 بررسی شش پلات داستانی در احادیث تولد پیامبر و واکاوی انگیزه عبدالمطلب از انتخاب نام بیسابقه «محمد»
00:30:11 تبارشناسی شخصیتهای انگشتشمار با نام «محمد» پیش از اسلام (مانند محمد بن مَسلمه و محمد بن اُحیحه) و ارتباطات تنگاتنگ آنان با جامعه یهودی یثرب و خیبر
00:36:06 ریشهشناسی واژه «محمد» در زبانهای سامی؛ انشعاب معنایی ریشه ḥmd میان «ستایش» (در عربی قرآنی) و «اشتیاق و محبوبیت» (در عبری، آرامی، اوگاریتی و فینیقی)
00:41:28 واکاوی مفاهیم منجیگرایانه (مسیانیک) ریشه ḥmd در کتاب مقدس عبری و تفاسیر آرامی
00:48:20 تحلیل آواشناختی و بازسازی تلفظ کهن نام پیامبر (Maḥmid / Maḥmed) بر اساس اسناد دوزبانه یونانی، قبطی، سریانی و مندایی قرون اول و دوم هجری
01:01:15 فرضیه خاستگاه منجیگرایانه (مسیانیک) نام پیامبر بر اساس واژه «مَخمَد» در کتاب هوشع نبی (هوشع ۹: ۶-۷)، بازتاب آن در مجادلات ضداسلامی یهودی (مانند پیوط ۷۵۲ میلادی و اسرار ربی شمعون بن یوحای) و جمعبندی نهایی
#انعکاس_مقاله
@inekas
💎 راز نام پیامبر: پیوند کتیبههای باستانی، متون مقدس و تاریخ صدر اسلام
🖋 معرفی مقالۀ "رمزگشایی از نام «محمد»: سیری تاریخی و مبتنی بر متون مقدس در واکاوی یک نام پیامبرانه" نوشتۀ هادی تقوی و علیرضا حیدری (۱ از ۲)
Taghavi, H., & Heidari, A. (2026). Decoding Muhammad: a Scriptural and Historical Journey into a Prophetic Name. Studia Islamica, 121(1).
⬇️ دریافت مقاله به همراه چکیده
👥 شنیدن ارائه مقاله توسط نویسنده
💠 آیا نام «محمد»، چنانکه برخی پژوهشگران تجدیدنظرطلب اظهار کردهاند نه یک نامِ خاص، بلکه صفتی موعودگرایانه بوده است که تنها بعدها بر پیامبر اسلام اطلاق شده است؟ آیا نام حقیقی ایشان «محمد» بوده است؟ آیا میتوان دیدگاه سنت اسلامی دربارۀ نام پیامبر را پذیرفت؟ اگر بله، آیا نام «محمد» یک نام ساده بوده یا واجد دلالتهای دینی معیّنی بوده است؟
مقالۀ حاضر با رویکردی چندرشتهای و با بررسی دقیق شواهد تاریخی، کتیبهشناختی و زبانشناختی، ابعاد تازهای از پیشینۀ این نام را روشن میکند. این پژوهش نشان میدهد این نام یک واژۀ ساده و بیهیچ دلالتی، و یا لقبی که بعدها توسط مسلمانان بر پیامبر اطلاق شده باشد نیست، بلکه ریشۀ در بستر انتظارات موعودگرایانۀ عهد باستان متأخر دارد.
🔵 از «ستایش» تا «اشتیاق»
در حالی که ریشۀ «ح-م-د» در عربی قرآنی و کتیبههای جنوب شبهجزیرۀ عربستان بهمعنای «ستایش» بهکار رفته است، همین ریشه و معادلهایش در عبری و آرامی تداعیگر «آرزو»، «میل»، «اشتیاق» و «محبوبیت» هستند. بهعبارت دیگر، واژهای که برای اعراب بهمعنای «ستوده» بود، برای یهودیان عبریزبان و آرامیزبان، بر معنای «محبوب» یا «فردی که منتظرش بودند» دلالت میکرد.
🔵 کتیبههای حمیری و استمداد از «محمد» پیش از ولادت پیامبر
در میان کتیبههای کشفشده در جنوب عربستان، یک کتیبۀ مهم حمیری بهنام Ja 1028 (مربوط به سال 523م.، حدود نیمسده پیش از ولادت پیامبر؛ تصویر بالای پست بعدی) وجود دارد که در فضای یهودی و بهدستور پادشاهی بهنام «شَرَحئیل یقبول ذو یزن» نگاشته شده است. در پایان این کتیبه، نویسنده پس از نامبردن از «رحمان»، به واژۀ «بسیار ستودهشده (mḥmd)» اشاره میکند. یوزف فاناس، با مرتبطدانستن این واژه با نام پیامبر، پیشنهاد میکند که این عبارت را میتوان نشاندهندۀ نوعی انتظار موعودگرایانه در میان جماعتهای یهودی جنوب عربستان دانست که معطوف به ظهور شخصیتی بهنام «محمد» بوده است. در سنت اسلامی نیز به نقلی از ابنعباس دربارۀ دیدار عبدالمطلب با «سیفبنذییزن» برمیخوریم؛ در این نقل او با عنایت به میراث مکتوب خویش، نسبت به نام و مشخصات پیامبر آگاه نمایانانده میشود و جالب آنکه کریستین روبن، «سیفبنذییزن» را نوادۀ شرحئیل، یعنی همان پادشاه حمیری میداند که مسئول نگارش کتیبۀ Ja 1028 بوده است.
بهنظر میرسد بقره: 89 را نیز بتوان شاهدی بر این دانست که جماعتهای یهودی پیشااسلامی واجد نوعی انتظار موعودشناختی برای شخصیتی بهنام «محمد» بودهاند؛ در این آیه میخوانیم:
وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرين.
و آنگاه که کتابی از سوی خداوند برای آنان آمد که همخوان با کتابشان بود، با آنکه پیش از آن در برابر کافران (از فرارسیدن پیامبر اسلام و قرآن) یاری میجستند، چون آنچه (از پیش) میشناختند به نزدشان آمد، آن را انکار کردند؛ لعنت الاهی بر کافران باد.
(ترجمۀ فارسی از بهاءالدین خرمشاهی)
در جاهلیت میان قبائلی چند از عرب و میان یهود عداوت و خون بود و پیوسته قوم یهود ایشان را تهدید و وعید کردندی بهظهور پیغمبر ما -صلوات الله علیه-، وگفتندی: ای عرب، زود باشد که پیغمبر آخرالزمان که ما احوال وی بدانستهایم از تورات، ظاهر شود و ما متابعت وی کنیم و آنگاه شما [را] چون عاد و ارم بهقتل آوریم و ما از روزگار شما دمار برآوریم. و دیگر چون جنگ با ایشان درپیوستندی و بهروی مصاف درآمدندی، بهحق و حرمت پیغمبر -صلوات الله علیه- از حق تعالی نصرت طلبیدندی و نجات وی و ظفر بر دشمنان بخواستندی...
(سیرت رسولالله، ترجمۀ قاضی ابرقوه، بهتصحیح اصغر مهدوی، ج1، ص185).
🔵 ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس (بخش انگلیسی) | آنلاین | با ترجمهٔ همزمان | ۱۲-۱۴ شهریور ۱۴۰۵
💠فلسفه فراتر از «فلسفه»: بازاندیشی در تاریخنگاری فلسفۀ اسلامی
👥 با مشارکت موسسۀ مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه اکستر، دانشگاه حبیب و مرکز دینپژوهی حنیف
🔻 ۳۰ ساعت ارائهٔ علمی مبتنی بر مقالات مهم منتشر شده بههمراه پرسش و پاسخ
🔻 ۱۲ تا ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ | ۳ تا ۵ سپتامبر ۲۰۲۶ | از ساعت ۱۳ تا ۲۱ به وقت تهران
🔻 با حضور ۱۵ استاد برجسته از دانشگاههای ییل، برکلی، جورجتاون، تورنتو، مونیخ، فرایبورگ، اکستر، ناتینگهام، بیرمنگام، اوکلاهما و ترینیتی
🗒 برای مطالعهٔ چکیدهٔ ارائهها و معرفی ارائهکنندگان به کتابچهٔ مدرسه رجوع کنید.
⏲ مهلت ثبتنام: تا چهارشنبه ۱۱ شهریور ۱۴۰۵
🎓 تخفیف ویژه دانشجویی
📄 اعطای گواهینامه
🌐 برگزاری جلسات مجازی در Zoom
💬 با ترجمهٔ همزمان فارسی
👥 شبکهسازی و تعامل علمی
⬇️ ترجمهٔ فارسی کامل تمام مقالات ارائهشده
معمولاً وقتی از «فلسفه در جهان اسلام» سخن میگوییم، منظورمان همان سنّت فلسفه/ حکمت است که با ترجمۀ آثار یونانی به عربی آغاز شد. ششمین مدرسه تابستانی انعکاس این پرسش را مطرح کرده و بدان میپردازد: آیا سنت عقلانی در جهان اسلام فقط همین بوده است؟ سنّتهای دیگری هم در جهان اسلام وجود داشتهاند -کلام، اصول فقه، تصوف و عرفان، ادب و ...- که در آنها استدلال میشود، مفهوم ساخته میشود و نظریهپردازی میشود؛ یعنی همان کاری که از فلسفه انتظار داریم. پرسش محوری رویداد این است که چه چیزی «فلسفه» به شمار میآید و مرزهای آن بر چه اساسی و از سوی چه کسی تعیین میشود. بسیاری از این مرزبندیها را مورخان اروپایی و آمریکایی در سدههای اخیر ترسیم کردهاند و بازنگری در آنها، یعنی بازنگری در کاری که یک مورخ فلسفه انجام میدهد.
🍔برنامهٔ مدرسه
⭐️ روز نخست | پنجشنبه ۱۲ شهریور
۱. فلسفه فراتر از فلسفه؟ بررسی موردی ژانر «ادب» - نادیا گرمان (دانشگاه فرایبورگ)
۲. غزالی، علّیت و مبانی معرفتشناختیِ برهان جهانشناختی - عایشهنور اونوگور تابور (دانشگاه بیرمنگام)
۳. چه چیزی فلسفه به شمار میآید؟ فراتر از واژهها، و تحلیل سنّتهای فکری اسلامی پس از دورهٔ کلاسیک - دیمیتری گوتاس (دانشگاه ییل)
۴. نظریههای اخباری و انشائی درباره کلام الهی در اصول فقه کلاسیک — دیوید ویشانوف (دانشگاه اوکلاهما)
۵. فلسفه در جنوب آسیای اسلامی اواخر دورهٔ پیشمدرن چه بود؟ - اسد ق. احمد (دانشگاه کالیفرنیا، برکلی)
۶. بهکارگیری متافیزیک عقلی در خدمت الهیات: مطالعه موردی میر زاهد و نظامالدین گیلانی - سجاد رضوی (دانشگاه اکستر)
۷. آیا کلام [نوعی] فلسفه بود؟ - پیتر آدامسون (دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیانِ مونیخ)
۸. مخالفت با فلسفه یا با «الفلسفة»؟ نقد فلسفیِ میرزا مهدی اصفهانی (د. ۱۳۶۵ق.) بر فلسفه - امیرمحمد امامی (دانشگاه اکستر)
۹. مسئلهٔ غیبت در تشیع دوازدهامامی: مطالعهای موردی در الهیات تحلیلی اسلامی — هاشم مروارید (دانشگاه ترینیتی)
۱۰. اخلاق و قیاس در اصول فقه سدهٔ پنجم هجری - فلیسیتاس اوپویس (دانشگاه جورجتاون)
۱۱. زبان و یگانگی انسان: بررسی مباحث ابومحمد ابنمتّویه درباره کلام و زبان - لورا حسن (پژوهشگر مستقل)
۱۲. راههای بهشت: ابوحامد غزالی (۴۵۰–۵۰۵ق) و ترزای آویلایی (۱۵۱۵–۱۵۸۲) در بستر تاریخی و در گفتوگو - یان ریچارد نتون (دانشگاه اکستر)
۱۳. خدا بهمنزله موجودی تجربی: گسترش دامنه ادراک حسی در مکانگرایی اهل حدیث سنّی - جان هوور (دانشگاه ناتینگهام)
۱۴. فردگرایی و ضدفردگرایی در معرفتشناسی اسلامی - جان گرکو (دانشگاه جورجتاون)
۱۵. سه پاسخ به مبناگرایی کلاسیک در اسلام سدههای میانه - جان مکگینیس (دانشگاه تورنتو)
🔺این روزها با انتشار فراخوان مدرسۀ تابستانی ششم انعکاس، که بخش فارسی آن هیبرید (حضوری و آنلاین) است، پرسشهای متعددی دربارۀ چگونگی برگزاری دورههای حضوری به ما رسید که در این پست به آنها میپردازیم.
🔵پنج سال پیش در گیرودار همهگیری کرونا، انعکاس با نخستین مدرسۀ تابستانی خود به صورت آنلاین و مجازی شروع به کار کرد.
ارتباط انعکاس با مخاطبان از دریچۀ صفحۀ نمایش لپتاپ، و شناختش از شرکتکنندگان، محدود به صفحههای پروفایلی بود که عموماً دوربین خاموش در مدرسهها حاضر میشدند.
پس از برگزاری دومین مدرسه و در حین برنامهریزی برای مدرسۀ سوم، نیازی دوسویه شکل گرفت؛ در یک سمت، مخاطبان درخواست داشتند دورههایی مقدماتی و مهارتپرور برای شرکت در مدارس تابستانی برگزار شود، از سوی دیگر انعکاس به حضور مخاطبان خود نیاز داشت تا در دنیایی واقعی، تعامل و معاشرت پژوهشگران حوزۀ مطالعات اسلامی را رقم بزند.
🔴نتیجۀ این نیاز، طراحی دورههای حضوری انعکاس بود.
دورههای حضوری انعکاس تا کنون، شامل سه مدرسۀ مدار با عنوانهای «بوتکمپ متنپژوهی دیجیتال»، «جعبۀ ابزار مطالعات قرآنی» و «رویکردهای جدید در مطالعۀ اسلام نخستین» و مدرسۀ بهاری ۱۴۰۴ با عنوان «عینیت و بیطرفی در مطالعات اسلامی» بوده است.
با مشاهده ویدئوی بالا و نیز این ویدئو، لذت این تجربه خوب از مدرسههای حضوری و تجربیات شرکتکنندگان آن را با ما شریک شوید.
👥برای آشنایی بیشتر با دورۀ حضوریِ پیش رو، به فراخوان مدرسۀ ششم انعکاس مراجعه کنید.
مهلت ثبتنام: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵
#رویداد_انعکاس
@Inekas
🎞«فلسفه» در جهان اسلام چیست؟ | با زیرنویس فارسی
👤 پیتر آدامسن (دانشگاه LMU مونیخ)
❗️ ویدئوی فوق گزیدهای است از سخنرانی آدامسن در یکی از سخنرانیهای سالانهٔ موسسهٔ فلسفهٔ خرونینگن (GRIPh) با عنوان «فلسفه در جهان اسلام» که در آن ایده خود را درباره چیستی فلسفه در جهان اسلام شرح داده است.
🍔 وقتی از «فلسفه» در جهان اسلام صحبت میکنیم، دقیقاً از چه چیزی حرف میزنیم؟ آیا این عنوان تنها به «الفلسفة»، یعنی روندِ دریافت، ترجمه و تفسیر آثار یونانی و سنت ارسطویی بهدست متفکرانی چون کندی، فارابی، ابنسینا و ابنرشد محدود میشود، یا سنتهای بومی دیگری مانند «کلام» نیز بخشی از تاریخ «فلسفه» در جهان اسلام هستند؟
پیتر آدامسن، استاد فلسفه در دانشگاه LMU مونیخ، خالق پادکست History of Philosophy Without any Gaps و یکی از ویراستاران مجموعه «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»، در این سخنرانی به بازخوانی مفهوم فلسفه در جهان اسلام پرداخته است.
آدامسن با نقد نظریهٔ «مشعلداری» که مسلمانان را صرفاً واسطهگرانی برای انتقال فلسفهٔ یونان به اروپای سدههای میانه میداند، و همچنین با نقد نظریهٔ «انحصار سنت عقلانی در جهان اسلام به فلسفه» نشان میدهد که چگونه متکلمان حتی پیش از نهضت ترجمه، دربارهٔ مسائل پیچیدهای چون یگانگی خدا، صفات الهی، اختیار و ذرهگرایی (الجزء الذي لا يتجزأ) بحث میکردند و متفکرانی مانند کندی، در حقیقت آراء خود را در تعامل و در مقام پاسخگویی به متکلمان ارائه دادهاند؛ امری که این پرسش چالشبرانگیز را مطرح میکند که آیا کلام را هم باید گونهای از فلسفه دانست یا خیر؟
▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل این ارائه در یوتوب
⭐️ معرفی مجموعهٔ «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»
🔵 پیتر آدامسن یکی از ارائهدهندگان ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس است.
🔗برای کسب اطلاعات تکمیلی و ثبتنام در این مدرسه، به این پیوند مراجعه کنید.
@Inekas
💠 درباره ششمین مدرسه تابستانی انعکاس (شهریور ۱۴۰۵)
🔵 انعکاس از سال گذشته الگوی «دو فصل، دو مدرسه» را طراحی کرد که در آن، هر مدرسه اهداف آموزشی خاص خود را دنبال میکرد. امسال از آنجا که شرایط برای برگزاری مدرسه بهاری فراهم نشد، تصمیم گرفتیم محتوای آن را به مدرسه تابستانی منتقل کنیم.
به این ترتیب، در ابتدای شهریورماه طی دو هفته متوالی، میزبان شما در دو رویداد خواهیم بود. اطلاعات و جزئیات هر دو رویداد در قالب یک پوستر و فراخوان مشترک با عنوان «ششمین مدرسه تابستانی انعکاس» به اطلاع شما میرسد.
🗒 این مدرسه شامل دو بخش است: بخش اول (که در واقع جایگزین مدرسه بهاری است) به زبان فارسی و به صورت ترکیبی (حضوری و مجازی) برگزار میشود. بخش دوم (معادل مدرسه تابستانی سال گذشته) به زبان انگلیسی و کاملاً مجازی خواهد بود.
شما میتوانید بسته به علاقه و نیازتان، در هر یک از این رویدادها به صورت مستقل و یا در هر دو برنامه با هم ثبتنام کنید. امیدواریم در این مسیر یادگیری همراه ما باشید. منتظر حضورتان در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس هستیم.
@Inekas
🎞 ارائهٔ «تحلیل احادیث امامیه در پارادایم حدیثپژوهی غربی»
👤مصطفی موحدیفر پژوهشگر همکار در مرکز بینالمللی پژوهشهای پیشرفتهٔ اسلامی (ICAIR) در لندن
🟣 ویدئوی بالا گزیدهای است از ارائهٔ مصطفی موحدیفر در موسسهٔ پویافکر (سهشنبه ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴) که در آن ایدۀ خود در کتاب اخیرش «خاستگاههای حدیث امامی» را ارائه کرده است:
Movahedifar, Mostafa. The Origins of Imāmī Ḥadīth: A New Methodological Framework for Isnād Analysis. Islamic Thought and History 5. Leiden: Brill, 2026
⬇️ دریافت ۵۰ صفحۀ نخست کتاب
⭐️ معرفی تفصیلی کتاب و خلاصهای از فصول آن
▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل ارائه (۱ ساعت و ۲۰ دقیقه) در آپارات و یوتوب انعکاس
موحدیفر ارائه را با مقدمهای دربارهٔ تجربهٔ شخصیاش در دکترا و تفاوت رویکرد آکادمیک غربی و رویکرد سنتی حوزوی آغاز میکند. سپس مروری کوتاه از پیشینۀ پژوهش به دست میدهد: روش مدرسی طباطبایی در Tradition and Survival ("میراث مکتوب شیعه") و نقد استوارت بر آن، مقالهٔ کمیل راجانی دربارهٔ کتاب عبیدالله بن علی الحلبی، و تلاش ناموفق سیفالدین کارا برای اعمال تحلیل توأمان متن-اسناد (ICMA) بر حدیث شیعه.
او سپس تفاوت نگاه سنتی-حوزوی و نگاه آکادمیک غربی به حدیث را شرح میدهد. در نگاه سنتی، اصل توجه به حجیت خبر است؛ در نگاه آکادمیک، به صحت تاریخی انتساب. روشهای سنتی مانند سنجش وثاقت و ضعف راوی برای تاریخگذاری علمی کافی نیستند، چنانکه نقدهای گلدتسیهر و شاخت بر اسناد نشان میدهد. همچنین دادههای اعتقادی مانند علم غیب امام نیز در چارچوب آکادمیک قابل استناد نیستند. موحدیفر با تکیه بر تعریف شولر از اصالت -انتقال حدیث در نظامی مستند از آموزش و یادگیری- تأکید میکند پژوهش غربی دربارهٔ حدیث شیعه هنوز بسیار ابتدایی و ناقص است.
مهمترین پیشنیاز برای ارائهٔ روشی منطبق با تاریخ انتقال حدیث شیعه، ارائهٔ رویکردی نظاممند، دقیق و متناسب با ویژگیهای خاص منابع امامیه برای تحلیل اسانید موجود در مجموعههای حدیثی شیعه است. بر همین مبنا، موحدیفر روش خودش را معرفی میکند: بر پایهٔ مدل چهارفازیِ انتقال حدیث در مدینه (بر اساس نظریات موتسکی و شولر)، جایگاه امام باقر و امام صادق را در نظام آموزشی آن دوره جایگذاری میکند، و دو ابزار تحلیلیِ «تحلیل آماری اسناد» و «پدیدهٔ منابع واسطه» را برای سنجش اصالت لایههای سند معرفی میکند؛ با تحلیل آماریِ نسبتِ روایاتِ هر راوی از استادش، لایههای انتقال هر سند شناسایی میشود. این نظمِ آماری خود معیار اصالت است: انتقال از طریق واسطهٔ مشخص با الگوی جعل ناسازگار است، و خروج یک حدیث از این الگو نشانهٔ منبعی نادر یا نقل شفاهی است. و البته هشدار میدهد منابع پس از سدهٔ پنجم برای این تحلیل بیفایدهاند.
🔵 مطالعهٔ ترجمهٔ فارسی بخش مرتبط از فصل دوم کتاب: «کتب اربعه» و دفترچههای متقدم «حدیث»
در پایان، برای تبیین این رویکرد، این روش را در یک مطالعهٔ موردی حدیثی دربارهٔ "عالم ذر" بهکار میبندد تا نشان دهد چگونه میتوان با استفاده از این روش، لایههای مختلف انتقال یک حدیث امامی را از نیمۀ اول سدۀ دوم هجری تا زمان تدوین آثار اصلی امامیه، همچون الکافی، رهگیری و تحلیل کرد. (این بخش اخیر از ارائه در کتاب نیامده، اما به طور جداگانه در مقالهای مستقل منتشر شده است.)
⭐️ معرفی تفصیلی کتاب و فصلها
▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل ارائه (۱ ساعت و ۲۰ دقیقه) در آپارات و یوتوب انعکاس
#انعکاس_کتاب
#انعکاس_یافتهها
@inekas
💎 معرفی مجموعه مقالات فلسفۀ دین اسلامی: جستارهایی از منظر فلسفۀ تحلیلی
👤 بهویراستاری محمدصالح زارعپور (دانشگاه منچستر)
Mohammad Saleh Zarepour, Islamic Philosophy of Religion: Essays from Analytic Perspectives, London: Routledge (2024).
سجاد رضوی (دانشگاه اگزتر) با طرح ایدۀ گفتوگوی این دو سنت فلسفی، امکانات و چالشهای بهکارگیری روششناسی و چارچوبهای فلسفۀ تحلیلی معاصر در تاریخنگاری فلسفۀ اسلامی را بررسی میکند. او هم رویکرد تحقیرکنندۀ فلسفههای غیرغربی و هم تلقی فلسفۀ اسلامی بهمثابۀ سنتی کاملاً منفصل را رد میکند و خواستار مواجههای استعمارزدایانه و گفتوگویی مبتنی بر احترام متقابل است.
آنتونی رابرت بوث (دانشگاه ساسکس) بهنقد «دیدگاه اصلاحی» رایج میان فیلسوفان تحلیلی میپردازد؛ دیدگاهی که اهمیت و ارزش تاریخ فلسفه را عمدتاً در تصحیح ادعاها و فرضیههای تاریخی نادرست فیلسوفان میداند. نقد او راه را برای رویکردی بدیل به فلسفۀ اسلامی نزد فیلسوفان تحلیلی میگشاید: مطالعۀ تاریخ فلسفه ذهن فیلسوف را در برابر جهانبینیهای متفاوت گشوده نگاه میدارد؛ بهویژه فلسفۀ اسلامی که در بستری متفاوت از فلسفۀ تحلیلی شکل گرفته است.
مهراد المطهری (دانشگاه ادینبورا) با بهرهگیری از بینشهای علوم شناختی و فلسفۀ زبان، بحثی انتقادی دربارۀ رویکردهای گوناگون به «برهان کیهانشناختی کلامی» ارائه میکند.
نظیف مُختاراوغلو (دانشگاه برَندایس) با تأکید بر تمایز مهم میان مسئلۀ اثبات وجود «خدا» و اثبات وجود «یک خدا» و با توجه به صورتبندی موجّهاتی تفتازانی از برهان تمانع، این برهان را بازسازی میکند و از آن دفاع میکند.
ادوارد عمر مُعَد (دانشگاه حبیب) با تمرکز بر مسئلۀ صفات خداوند، در چارچوب تقابل اندیشۀ ابوحامد غزالی (نمایندۀ کلام اشعری) و ابنرشد (فیلسوف مشائی)، دیدگاههای آنان دربارۀ قدرت و علم خداوند و مسئلۀ انسانوارانگاری را بررسی میکند.
بَکیناز عبدالله (دانشگاه نظربایف) تعارض میان آموزۀ بساطت خداوند از یکسو و علم مطلق او به جزئیات از سوی دیگر در اندیشۀ ابنرشد را بررسی میکند و با الهام از فلسفۀ معاصر، دو راهکار برای رفع آن پیشنهاد میدهد.
اِمان اَلبّان (کالج پرُویدنس) تبیین ابنسینا از معجزات را ارزیابی، نقد ابوحامد غزالی بر دیدگاه فیلسوفان در این موضوع در تهافت الفلاسفة را بازخوانی و پیامدهای متافیزیکی دیدگاه ابنسینا را واکاوی میکند.
روزبه توسرکانی (IPM) با تحلیل دیدگاه قرآن، تعریفی نو و بافتارمند از معجزه پیشنهاد میکند که هم شکاف میان کلام سنتی و متن قرآن را پر میکند و هم در فلسفۀ دین معاصر، بهویژه در پاسخ به نقدهای دیوید هیوم، کارآمد است.
حمید وحید (IPM) با بررسی نسبت میان سه مفهوم اساسی ایمان، شناخت و یقین در سنت فلسفۀ اسلامی، میکوشد میان تعریف حداکثری فیلسوفان از ایمان و واقعیت زندگی شناختی مؤمنان عادی پیوند برقرار کند و در همین راستا، پیشنهاد میکند ایمان را «فرایند»ی ذومراتب از حالات شناختی درنظربگیریم.
عمران ایجاز (دانشگاه میشیگان) برهان اختفای الاهیِ ارائهشده از سوی جی. ال. شلنبرگ را ارزیابی میکند و با بحث دربارۀ تشخص خداوند و محبت او در سنت اسلامی میکوشد ناکارآمدی این برهان را، دستکم در چارچوب درک سنت اندیشۀ فلسفی اسلامی از خداوند، نشان دهد.
محمد لگنهاوزن (موسسۀ امام خمینی) با استفاده از امکانات فلسفه و کلام اسلامی، رویکردی متفاوت به مسئلۀ شر عرضه میکند و تئودیسههای رایج را نقد میکند. از نظر او، ریشۀ برخی دشواریهای مسئلۀ شر در انسانوارانگاری اخلاقی و برداشتی از تشخص و فاعلیت خداوند است که تکالیف و انتظارات اخلاقی انسان را به او نسبت میدهد. او با بررسی مفهوم فاعلیت خداوند در سنت فلسفی اسلامی و نقد اصل بهترین جهان ممکن، راهی برای حفظ معقولیت باور دینی، کمال و عدالت خداوند در مواجهه با شر ارائه میدهد.
امیر صائمی (IPM و دانشگاه راتگرز) با طرح نقد آیزایا برلین بر «ایدئال اخلاقی» و مسئلۀ تعارض ارزشها، چالشهای ناشی از این مسئله را برای مفهوم «بهشت» در ادیان نشان میدهد. سپس با بحثی انتقادی دربارۀ تلقی فیلسوفان مسلمان از بهشت و ویژگیهای گوناگون آن، چالشهای این تلقی را نیز میکاود و الگوهای بدیلی برای فهم بهشت پیشنهاد میکند.
فاطمه اَمیجی (دانشگاه بریتیش کلمبیا) با استفاده از معرفتشناسی معاصر، بهویژه نظریۀ «عدالت معرفتشناختی» میراندا فریکر، آیۀ ۲۸۲ بقره را بررسی میکند که در تفسیر سنتی، شهادت دو زن را معادل شهادت یک مرد میداند. او رویکردهایی را نقد میکند که میکوشند با ارجاع به بافتار این آیه، مسئلۀ «بیعدالتی معرفتشناختی» را برطرف کنند و با تمایزگذاری میان هنجارهای قوی و ضعیف در قرآن و تناظرشان با آیات مکی و مدنی، تفسیری سازگار با عدالت معرفتشناختی ارائه میدهد.
شعیب احمد مالک (دانشگاه ادینبورا) به بررسی مسئلۀ نسبت نظریۀ فرگشت انسان با داستان آفرینش آدم و حوا در قرآن میپردازد و راهکارهایی برای سازگار ساختن این دو ارائه میکند.▶️ گفتوگوی مرتبط با عنوان «اسلام و فرگشت»
اوزگور کوچا (مدرسۀ بایان) در چارچوب مسئلۀ کلی علیت و چالشهای آن در مباحث علم و دین، مفهوم «سببگرایی» (occasionalism) در سنت اندیشۀ اشعری را بررسی میکند و میکوشد نشان دهد این دیدگاه، باوجود چالشهایش، میتواند همچون «چتر متافیزیکی کلان» با مفروضات علم جدید سازگار باشد.▶️ گفتوگوی مرتبط با عنوان «علیت و کیهان: آشتیدادن اسلام و علم مدرن»
🟥 اخلاق و قیاس در اصول فقه سدۀ ۵ق./ ۱۱م.
💠 معرفی و ترجمهٔ مقدمهٔ کتاب فلیسیتاس اوپویس از ارائهکنندگان ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس (۱ از ۲)
Flicitas Opwis, Ethics and Analogy (Qiyas) in 5th/11th-Century Islamic Legal Theory, Leiden: Brill (2025)
🎞 ارائۀ محسن گودرزی دربارۀ مفاهیم «دین» و «اسلام» در قرآن در حلقۀ مطالعاتی انعکاس
▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل ارائه (۵۴ دقیقه) در یوتیوب انعکاس
فهرست محتوایی ارائهٔ کامل (نسخهٔ یوتیوب):
00:00 مقدمه (فرهاد قدوسی): معرفی سوابق علمی محسن گودرزی
01:45 تبیین پروژۀ فکری: تشریح انگیزۀ ۱۰ سالۀ نویسنده برای نگارش کتابی پیرامون بازتعریف مفاهیم «دین»، «حنیف» و «اسلام» با تمرکز بر مناسک؛ بازخوانی مفهوم «حنیف» و «اسلام»: نقد معنای انتزاعی «تسلیم» برای اسلام و تعریف آن بهعنوان «یکتاپرستی در عملِ پرستش» در مقابل شرک.
07:09 ریشهشناسیِ واژۀ «دین» در زبان عربی: رد فرضیۀ وامگیری از فارسی میانه و اثبات معنای «بندگی و پرستش» بر اساس اشعار جاهلی.
08:37 مفهوم «دینالملوک»: تحلیل رابطۀ بندگی اتباع با پادشاه در سنت عربی و انطباق آن با رابطۀ مؤمن و خداوند.
09:45 نگاهی نو به مفهوم «دین» در آیات ۱۹ و ۳ از سورۀ آلعمران؛ معنای «دین» در اینجا نه معنای مدرن آن (religion)، که پرستش است.
11:17 چرا در آیۀ "وَإِذْ قَالَ اللهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيْنِ مِن دُونِ اللهِ ..." (مائده: ۱۱۶) قرآن، بدون اشاره به روحالقدس و الوهیتاش، بر نفی پرستش مریم تمرکز میشود؟
12:40 شروع بخش پرسشوپاسخ. پرسش نخست؛ با درنظر داشتن معنای مضیق و موسع از «دین» بهسان «پرستش (worship)»، آیا درنظر گرفتن «دین» در معنای موسعِ «پرستش» بهتر نیست؟
19:13 پاسخ گودرزی؛ بحث دربارۀ تفاوت «دین» بهسان «پرستش» با «دین» بهسان religion و مسئلۀ مرزبندی در صدر اسلام: مشرکان و پیامبر خود را واجد religionهای متمایز (معنای مدرن «دین») نمیدانستند، بلکه خود را واجد نحوههای پرستش متمایز میدانستند: "لَكُمۡ دِينُكُمۡ وَلِيَ دِينِ" (کافرون: ۶)
26:40 تمایز اسلام مناسکی/ آیینی و اسلام اگزیستانسیال در پرتو بررسی آیۀ "قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ" (حجرات: ۱۴).
27:38 بررسی آیۀ "فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ" (عنکبوت: ۶۵) در پرتو معنای پیشگفته از «دین».
29:31 بررسی آیۀ "لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ..." (بقره: 256) و "... وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ..." (حج: ۷۸) در پرتو معنای پرستشمحور از «دین»؛ برخلاف بندگی اجباری پادشاهان («دین الملوک»)، پرستشی که خداوند مقرر کرده («دین») اجباری نیست.
35:29 بررسی سه آیۀ "لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ..." (بقره: ۱۷۷)، "لَنْ يَنَالَ اللهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ..." (حج: ۳۷) و "... لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا..." (مائده: ۴۸) در پرتو معنای مورد بحث از «دین».
42:14 پرسش دوم دربارۀ آیۀ اکمال دین ("... الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا..." (مائده: ۳)) و دشواریهای آن؛ چرا حکم تحریم شراب در اینجا ذکر نشده است؟ آیا درکودریافت شیعی از این آیه مضمون مأیوسشدن کافران را بهتر تبیین نمیکند؟
48:09 پاسخ گودرزی؛ مسئلۀ تحریم شراب و نسبت آن با احکام خوراک در پرتو دریافت جدید از «دین» و اهمیت ذبح شرعی در همین چارچوب.
💠بازاندیشی در معنای «دین» و «اسلام» در قرآن (۱ از ۲)
مروری بر بحث محسن گودرزی دربارۀ معنای دو مفهوم «دین» و «اسلام» در مقالۀ
Mohsen Goudarzi, "Worship (dīn), Monotheism (islām), and the Qurʾān’s Cultic Decalogue", Journal of the International Qur'anic Studies Association (JIQSA) 8 (2023)
🖋 ادامۀ معرفی مقالۀ «جایگاه شریعت در الاهیاتِ اخلاقیِ قرآن» نوشتۀ نیکلای ساینای (۳ از ۳)
⭐️ نظام هنجاری دو لایهای قرآن
در راستای تبیین «چرخش تقنینی قرآن» در دورۀ مدنی و ارائۀ پاسخی به اینکه آیا قرآن مدنی متضمن «گسست»ی از قرآن مکی است یا نه، ساینای بحثی دربارۀ نظام هنجاری قرآن ارائه میکند و نشان میدهد قرآن متضمن یک نظام هنجاری دو لایهای است: لایۀ نخست نمایندۀ فضلیتهای اساسی دینی-اخلاقی همچون «برّ (نیکی)»، «الخیرات (کارهای شایسته)» و «تقوی (پروا از خداوند)» است و عمدتاً در سورههای مکی بر آن تأکید میرود. فضیلتها و هنجارهای این لایه معیار نهایی و بنیادین برای داوری انسان در روز قیامت اعلام میشوند؛ و لایۀ دوم (که میتوان آنها را همان «شرعةً و منهاجاً» برای جماعتهای دینی گوناگون دانست) بیش از هرچیز واجد نقشی «تسهیلکننده» و «ابزاری» برای دستیابی و حفظ فضیلتها و هنجارهای بنیادینِ لایۀ نخست هستند. این لایۀ ثانویۀ از هنجارها را در سورههای مدنی میتوان یافت.
او همچنین اشاره میکند که بر همین اساس، قرآن، احکامِ شرعی را -که صورت صریحشان را در لایۀ ثانویه و اموری از قبیل قربانی، احکام طهارت و خوراک، حج و... میتوان دید- بهسان نمودی از رحمت خداوند و نشانهای از احسان او درمییابد؛ احکامی که خداوند با رحمتِ خویش، آنها را به افراد و جماعتهای دینی اعلام کرده تا به آنها مشخصاً در دستیابی به فضیلتهای بنیادین لایۀ نخست یاری رساند؛ اینچنین است که:
لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ
هرگز گوشتها و خونهای آنها [قربانیها] به خدا نمیرسد، بلکه پرواپیشگی شما به او میرسد. اینگونه آنها را برای شما رام کرد تا خدا را بهپاس اینکه شما را هدایت کرده است به بزرگی یاد کنید، و نیکوکاران را مژده ده.
(حج: ۳۷ — ترجمۀ فارسی محمدعلی کوشا).
💎 قرآنِ اخلاقی یا قرآنِ شرعی؟: بازاندیشی در نسبت شریعت و اخلاق در قرآن
مروری بر تازهترین مقالۀ انتشاریافته از نیکُلای ساینای، «جایگاه شریعت در الاهیاتِ اخلاقیِ قرآن» (۱ از ۳)
Nicolai Sinai, "The Place of Divine Law in the Qurʾan’s Moral Theology", in K. Bauer, S.M.S. Fatemi, R. Gleave and D.J. Stewart (eds.), Regulative Verses of the Qurʾan: From Historical Trends to Contemporary Trajectories, Leiden: Brill (2026)
🟥 انتشار کتاب «روشنساختن پیوندهای کراسهای: یک تفسیر قرآنی بر تورات»
🔵اثر ریک سوفر و عبدالله گلدری، جامعۀ انتشارات یهودی، ۲۰۲۶
Rick Sopher & Abdulla Galadari, Illuminating Scriptural Connections: A Qur'anic Commentary on the Torah, Philadelphia The Jewish Publication Society (JPS), 2026
⬇️ دریافت صفحات آغازین کتاب در کتابخانه انعکاس
▶️ ویدئوی ارائهٔ ایده و روش کتاب توسط نویسنده
این که قرآن -در یکسو- و تورات -در سوی دیگر- ارتباطات بینامتنی وثیقی با هم دارند، بینشی است که از نخستین گامهای قرآنپژوهی مدرن در سدۀ نوزدهم عموماً درنظر بوده و کوششهای پراهمیتی برای آشکار ساختن جوانب آن انجام شده است؛ اثر حاضر را نیز میتوان مساهمت جالب توجهی در همین چارچوب برشمرد. گلدری و سوفر در اینجا، یکی در مقام فردی مسلمان و دیگری در مقام فردی یهودی، به آشکار ساختن روابط قرآن و تورات و نیز موارد همگرایی یا واگرایی این دو در هر یک از فقرات میپردازند.
عبدالله گلدری عمدتاً بر هرمنوتیک قرآنی، مطالعات فیلولوژیک قرآنی و پژوهشهای بینامتنی قرآن و سنتهای یهودی و مسیحی تمرکز دارد. پیشتر از او آثاری همچون هرمنوتیک قرآنی در میانۀ علم، تاریخ و بایبل (2018)، استعارههای مرگ و رستاخیز در قرآن (2023)، و معانی روحانی مناسک حج (2021) منتشر شده است. ریک سوفر، نویسندۀ دیگر کتاب نیز«پروژۀ قرآن و بایبل» را در مؤسسۀ وولف تأسیس و مدیریت میکند؛ پروژهای که کتاب حاضر را میتوان از جمله دستآوردهای آن برشمرد.
"و فرستادیم به تو قرآن بهراستی، گواهی استواردارِ آن را که پیش از آن فرابود از کتاب، و گوشوان [نگهبان] و استوار بر سر هر کتاب که پیش از آن آمد؛ حکم کن میان ایشان به آنچه الله فروفرستاد..." (ترجمهٔ رشیدالدین میبدی)
واژۀ «مهیمن»، که با فعل عربی «هَیمَن» (بهمعنای کسی که آمین میگوید) مرتبط است، از ریشۀ «أ-م-ن» میآید؛ ریشهای بهمعنای «ایمنی»، «امنیت» و «اعتماد»، که بر همین اساس ما آن را به «اعتمادکننده بر آن» ترجمه کردهایم. براساس این تفسیر [از «مهیمن»]، آیۀ مذکور بیان میکند که قرآن متون مقدس پیشین -یعنی تورات و انجیلها- را تصدیق میکند و به آنها اعتماد دارد. [... لذا] میتوان قرآن را بهگونهای درنظر گرفت که خود را نوعی تفسیر یا مکمل برای متون مقدس پیش از خود معرفی میکند؛ قرآن بهجای تلاش برای جایگزینساختن خود با متون مقدس پیشین، در جای دیگری ادعا میکند که برای فهم درست احکام خداوند، متون مقدس پیشین میبایست آورده شده و تلاوت شوند.
🎞 روششناسی مطالعه و استفاده از میراث فلسفی جهان اسلام
👤 محمدصالح زارعپور (دانشگاه منچستر)
❓ پژوهشگران و دانشجویان فلسفۀ اسلامی در مواجهه با متون این رشته دقیقاً چه کاری انجام میدهند و چه نکات روششناختیای را میبایست در نظر داشته باشند؟
زارعپور در این ارائه، با تکیه بر تجربۀ زیستۀ خود در دو رشتۀ ریاضیات و فلسفه، به یکی از کمبودهای مهم در پژوهشهای فلسفۀ اسلامی -بهویژه در ایران- میپردازد: غفلت از تأمل و خودآگاهی روششناختی در فرآیند پژوهش و مطالعه.
🔵 زارعپور در ارائۀ حاضر، که در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس انجام پذیرفته، تأملات خود را در راستای ایجاد نوعی بازاندیشی در شیوههای کار و شفافسازی پیشفرضها و مسائل روششناختی پژوهش در فلسفۀ اسلامی ارائه میکند.
🔺زارعپور بحث خود را بر پایۀ مقالۀ کلاسیک ریچارد رورتی، چهار ژانر در تاریخنگاری فلسفه (1984)، سامان میدهد؛ بر این اساس، میتوان چهار رویکرد کلی در مواجهۀ با متون فلسفۀ اسلامی در پیش گرفت:
۱. بازسازی تاریخی (Historical Reconstruction)، که در پی ارائۀ پاسخ به پرسش «اندیشمند الف در بافتار فکری و تاریخیاش چه مقصودی داشته است؟» و متضمن کوششی برای فهم اندیشههای فیلسوف در زمینه و زمانۀ تاریخی اوست؛ زمینهای که نهتنها به مسائل مشخصاً فلسفی و اندیشهورزانه محدود نمیماند، بلکه صرفاً به زمینۀ فلسفی بلافصل فعالیت او نیز محدود نیست، بلکه میتواند -برای نمونه- در مورد ابنسینا، از اندیشههای فارابی و متکلمان، تا اندیشههای فیلسوفان یونانی دورۀ هلنیستی و پیش از آنها را نیز دربرگیرد.
۲. بازسازی عقلانی (Rational Reconstruction)، که در پی ارائۀ پاسخ به پرسش «ما امروز چه صورتبندی فلسفیای از اندیشههای اندیشمند الف میتوانیم داشته باشیم؟» و متضمن کوشش برای بازخوانی استدلالها و اندیشههای یک فیلسوف با استفاده از ابزارها، مفاهیم و زبان فلسفۀ معاصر، و صورتبندی دوبارۀ آن در همین چارچوب است؛ در اینجا، حساسیت کمتری نسبت به بافتار تاریخی اندیشههای فلسفی درکار است و کوشیده میشود از بصیرتهای فلسفی فیلسوفان گذشته، برای حل مسائل فلسفی امروز بهره برده شود.
۳. تاریخ اندیشه (Intellectual History)، که در اینجا، با کوشش برای ارائۀ پاسخی به پرسش «اندیشمند الف چه نقشی در تاریخ کلانتر اندیشۀ فلسفی ایفا کرده است؟»، بهبررسی نقش و جایگاه یک اندیشمند در ضمن سیر تحول و دگرگونی کلانتر اندیشهها و ارتباط آنها با یکدیگر پرداخته میشود. در اینجا مسألۀ درست و نادرستبودن استدلالها و اندیشهها نیست؛ بلکه مسألۀ اساسی، سیر کلان تحول اندیشهها و جایگاه هر اندیشمند در این چارچوب کلی است.
۴. عقیدهنگاری (Doxography)، که با ارائۀ پاسخ به پرسش «موضع اندیشمندان دربارۀ مسألۀ ب چه بوده است؟»، بهبحث و بررسی دربارۀ پاسخها و رویکردهای اندیشمندان گوناگون دربارۀ یک مسألۀ معین میپردازد.
🔺زارعپور در ادامه، با توسعه دستهبندی رورتی، به ارائۀ تصویری کلی از رویکردهای گوناگون متعاطیان فلسفۀ اسلامی میپردازد: گروهی از آنان، کسانی هستند که خود را نه «مورخ»، که «فیلسوف اسلامی» میدانند و به فلسفهورزی در چارچوب سنت عقلانی اسلامی و در امتداد آن میپردازند؛ گروه دیگر آناناند که بر بازسازی تاریخی اندیشههای فلسفی سنت اسلامی تمرکز کردهاند و بسته به رویکردشان، یا بهلحاظ فیلولوژیک و متنی حساسیت بیشتری بهخرج میدهند، یا بهلحاظ فلسفی و استدلالی؛ گروه سوم کسانیاند که به تاریخ اندیشههای فلسفی در سنت اسلامی در ضمن چارچوب کلانتر کلیت تاریخ فلسفه میپردازند و نهایتاً، گروهی که با نگریستن به میراث اندیشههای فلسفی در سنت اسلامی، آن را بهسان منبعی از اندیشهها، استدلالها و بصیرتهای فلسفیای میبینند که میتوان آن را بازسازی عقلانی کرد و از آن برای حل مسائل فلسفی در فلسفۀ معاصر بهره برد.
زارعپور با اشاره به لزوم خودآگاهی پژوهشگر اندیشههای فلسفی در سنت اسلامی نسبت به این که در کدام یک از «ژانر»های بالا مشغول به فعالیت است و نیز نسبت به روششناسی پژوهش خویش، بر این نکته تأکید میکند که در اینجا، مسئله بر سر درستی و نادرستی یک روش نیست؛ نکتۀ اساسی عبارت است از لزوم آگاهی پژوهشگر نسبت به این که در کدام ژانر فعالیت میکند، و این که نسبت به قواعد و معیارهای آن ژانر وفادار مانده است یا خیر.
▶️ مشاهدهٔ نسخۀ کامل ارائه محمدصالح زارعپور در ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس (۴۷ دقیقه) در آپارات و یوتوب انعکاس.
🔵 بخش انگلیسی ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس از ۱۲ تا ۱۴ شهریور بهصورت آنلاین برگزار میشود؛ در این مدرسه گروهی از پژوهشگران برجسته به ارائۀ مطالعات موردی خود پیرامون تاریخ اندیشههای فلسفی در جهان اسلام میپردازند.
🔹آخرین مهلت ثبتنام:
پایان چهارشنبه ۱۱ شهریورماه ۱۴۰۵
🔵@Inekas
🖋 ادامۀ معرفی مقالۀ "رمزگشایی از نام «محمد»: سیری تاریخی و مبتنی بر متون مقدس در واکاوی یک نام پیامبرانه" نوشتۀ هادی تقوی و علیرضا حیدری (۲ از ۲)
⬇️ دریافت مقاله به همراه چکیده
👥 شنیدن ارائه مقاله توسط نویسنده
🔵 تبارشناسی نام «محمد»
نویسندگان به این نکته اشاره میکنند که هرچند نام «محمد» پیش از اسلام نامی نادر بوده است، اما چند استثنا برای این مسئله میتوان یافت: کسانی چون «محمدبنمسلمه» و «محمدبناحیحه»، و نکته اینجاست که این افراد پیوندهای عمیق خویشاوندگی با جماعتهای یهودی عربستان داشتهاند. مقاله در همین راستا به بررسی روایتهای گوناگون منابع اسلامی دربارۀ نامگذاری پیامبر توسط عبدالمطلب میپردازد و نشان میدهد که این نام در میان اعراب چنان نادر بوده که باعث تعجب اطرافیان شده است؛ در واقع، نقطۀ اشتراک تمامی این روایتها آن است که عبدالمطلب این نام را برگزید با این امید که نوهاش «ستودهشده توسط آسمانیان و زمینیان» باشد ("یحمده أهل السماء وأهل الأرض")؛ در واقع، عبدالمطلب از دلالتهای موعودگرایانه و بایبلی این نام آگاه بوده است، امری که هرگز غریب نیست؛ چه اینکه او از سوی مادر خویش -سلمی- با قبیلۀ بنینجار از قبیلۀ خزرج در یثرب پیوند داشته است، قبیلهای که پیوندهای اثباتشدهای با یهودیان مدینه داشتهاند.
🔵 ارتباط نام «محمد» با متون بایبلی
در بایبل اشارات متعددی به ریشۀ «ح-م-د» میتوان یافت؛ یک نمونۀ برجسته، کتاب حجّی 2:7 است — فقرهای پراهمیت برای تفسیرهای موعودگرایانۀ مسیحی و یهودی که حتی سراغ آن را در عهد جدید نیز میتوان گرفت. در اینجا میخوانیم:
וְהִרְעַשְׁתִּי, אֶת-כָּל-הַגּוֹיִם, וּבָאוּ, חֶמְדַּת כָּל-הַגּוֹיִםجروم (سدۀ 4و5م.) نیز «חֶמְדַּת (ḥemdat)» را عنوانی مسیحایی دریافته و از همین رو، این فقره را بهصورت زیر ترجمه کرده است (میدانیم که زبان مبدأ ترجمۀ جروم -وولگات- عبری بوده است):
... همۀ قومها را خواهم لرزانید، و آرزوی تمامی اقوام خواهد آمد.
(ترجمۀ فارسی از نسخۀ کینگ جیمز)
Et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus: et implebo domum istam gloria, dicit Dominus exercituum.آگوستین (سدۀ 4و5م.) نیز همانند او این فقره را بهنحوی موعودگرایانه و در ارتباط با پاروسیا تلقی کرده است (بنگرید به اینجا). نیز در تلمود بابلی (سنهدرین 97ب)، ربی عقیوا از این فقره بهسان شاهدی بر هویت مسیحایی بار کوخبا بهره میگیرد.
و من تمامی قومها را بهلرزه درخواهم آورد، و مطلوبِ همۀ قومها فراخواهد رسید؛ و این خانه را از جلال آکنده خواهم ساخت.» — خداوند لشکرها چنین میگوید.
(اینجا)
"مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ"🔵 راز تلفظ کهن نام «محمد»
(احزاب: 40)
💠معرفی کتاب «فلسفه و فقه در جهان اسلام» به ویراستاری پیتر آدامسن
Adamson, Peter (ed.). Philosophy and Jurisprudence in the Islamic World. De Gruyter, 2019.
🔺نخستین جلد از مجموعۀ «فلسفه در جهان اسلام در بافتار» با عنوان فلسفه و فقه در جهان اسلام (بهویراستاری پیتر آدامسن)، به اندیشههای فلسفی در فقه و اصول فقه پرداخته و نشان میدهد که بسیاری از مباحث مطرحشده در این دو رشته -مانند ماهیت استدلال فقهی، اعتبار قیاس، نسبت زبان و معنا، مبانی داوری اخلاقی و...- دارای ابعاد جدی و مهم فلسفی است.
علاوه بر این، مقالات این مجلد نشان میدهد که مرز میان فلسفه و فقه در جهان اسلام باید مورد بازاندیشی قرار گیرد؛ چه، فیلسوفانی چون فارابی و ابنسینا، علیرغم جایگاهشان در سنت فلسفی، از مباحث فقهی زمانۀ خود آگاه بودند و جوانبی از اندیشۀ فلسفی آنان در تعامل با این مباحث شکل گرفته است. از سوی دیگر، کسانی چون محمد غزالی نیز، حتی در آثار فقهیشان، با پرسشهایی با ماهیت فلسفی مواجه بودهاند و برای پاسخ به آن از ابزارهای مفهومی و استدلالی فلسفه بهره بردهاند.
🔻در ادامه عناوین مقالات این جلد ارائه میشود و معرفی اجمالی تکتک این مقالات را میتوانید در کتابخانۀ انعکاس ملاحظه بفرمایید.
🍔عناوین مقالات این مجلد:
🔺تأملات فلسفی در شعر شافعی
جرج تامر (دانشگاه فریدریش الکساندر ارلانگن-نورمبرگ)
[معرفی اجمالی]
🔺اخلاق و فقه در فلسفۀ فارابی
فریال بوحافه (دانشگاه وورتسبورگ)
[معرفی اجمالی]
🔺هستیشناسی اخلاقی و نظریهٔ شرع در اندیشهٔ ابنسینا
هانا سی. ارلوین (مؤسسۀ تاریخ علم ماکس پلانک)
[معرفی اجمالی]
🔺در مسیر ابنسینا؟ مناقشهٔ اصولیان دربارۀ مفهوم مخالف
نورا کالبارچیک (پژوهشگر مستقل)
[معرفی اجمالی]
🔺دیدگاههای غزالی دربارۀ فلسفه و فقه
اولریش رودولف (دانشگاه زوریخ)
[معرفی اجمالی]
🔺منطق قیاسی در اصول فقه؛ استدلالهای غزالی برای یقینآوری قیاس فقهی
فلیسیتاس اوپویس (دانشگاه جورجتاون)
[معرفی اجمالی]
🔺موجهات تکلیفی در اندیشهٔ ابنحزم
یوپ لامیر (پژوهشگر مستقل)
[معرفی اجمالی]
🔺تفکیک میان فرآیند و نتیجه: فلسفه از منظر شرعی در فصل المقال ابنرشد
زیاد بوعقل (مدرسۀ عملی پژوهشهای عالی فرانسه؛ EPHE)
[معرفی اجمالی]
🔺مبانی فایدهگرایی دینی ابنتیمیه
جان هووِر (دانشگاه ناتینگهام)
[معرفی اجمالی]
🔺هستیشناسی ارزش و فرض «برائت اصلی» در اصول فقه شیعی دورۀ پساکلاسیک
رابرت گلیو (دانشگاه اگزتر)
[معرفی اجمالی]
🔺تجرّی بهمثابۀ شانس دینی
امیرمحمد امامی (دانشگاه اگزتر) و میرزا محمدکاظم عسکری (حوزۀ علمیۀ قم)
[معرفی اجمالی]
🔺از همراهی تا علیت: بحث در باب «دَوَران» در «آداب البحث» آغازین
والتر ادوارد یانگ (دانشگاه مکگیل)
[معرفی اجمالی]
📎 دفترچۀ ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس: بازاندیشی در تاریخ فلسفه اسلامی | ۱۴۰۵
با همکاری پژوهشکدۀ فلسفۀ تحلیلیِ پژوهشگاه دانشهای بنیادی (IPM)
🗓️ ۴ تا ۶ شهریور | حضوری و مجازی
تاریخ فلسفۀ اسلامی را معمولاً روایتی خطی و ناگزیر میدانیم: آغازی با فارابی و ابنسینا، بسطی در ابنرشد و سهروردی، و اوجی در حکمت متعالیۀ ملاصدرا. اما آیا این روایتِ تکخطی، یگانه تصویر ممکن از سنت عقلانی جهان اسلام است؟ ششمین مدرسۀ تابستانی «انعکاس» با عبور از این نگاه کلیشهای، خودِ «تاریخنگاری فلسفۀ اسلامی» را بهعنوان یک مسئله و موضوع پژوهشی مستقل در کانون توجه قرار میدهد؛ اینکه بازاندیشی در شیوههای تاریخنگاری چه بصیرتهای تازهای برای فهمی انتقادی و پویا از فلسفۀ اسلامی بههمراه دارد.
📖 روز اول (چهارشنبه ۴ شهریور) — میان فلسفه و تاریخ | روششناسی: آیا فلسفه از تاریخ خویش جداییپذیر است؟
▫️ فلسفه و تاریخش: رابطهای ضروری و پرتنش | سید محمدحسن شیرازی (دانشگاه شهید بهشتی)
▫️ روششناسی مطالعه و استفاده از میراث فلسفی جهان اسلام | محمدصالح زارعپور (دانشگاه منچستر)
▫️ میان تاریخ و فلسفه: ملاحظاتی روششناختی دربارۀ بازخوانی متون فلسفۀ اسلامی | محمد یارندی (پژوهشگاه دانشهای بنیادی، IPM)
▫️ امکانِ بازخوانیِ زنانهنگر از تاریخ فلسفۀ اسلامی | مریم نصر اصفهانی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)
▫️ میان خردِ زبانی و خردِ فلسفی: فخرالدین رازی و امکانِ الگویی تازه | مصطفی نجفی (دانشگاه لوتسرن)
📖 روز دوم (پنجشنبه ۵ شهریور) — تاریخِ تاریخنگاریِ فلسفۀ اسلامی | «فلسفۀ اسلامی» چگونه و به دست چه کسانی پدید آمد؟
▫️ تاریخ تاریخنگاریِ فلسفه در ایران | حنیف امینبیدختی (دانشگاه بوخوم)
▫️ تأثیر ابنرشد بر متفکران صفوی | رضا پورجوادی (دانشگاه کلن)
▫️ پارادایم صدرایی در اندیشۀ اسلامی: روایت تاریخی | مهدی گلپرور روزبهانی (دانشگاه امیرکبیر)
📖 روز سوم (جمعه ۶ شهریور) — فراروی از تاریخنگاریِ رسمی | آیا هرآنچه بیرون مرز رسمی فلسفه است -کلام، اصول فقه، منطق- غیرفلسفی است؟
▫️ حجیت، الزام اخلاقی و شایستگی سرزنش | محمود مروارید (پژوهشگاه دانشهای بنیادی، IPM)
▫️ فلسفۀ ریاضی متکلمان مسلمان | فاطمه مینایی (بنیاد دائرة المعارف اسلامی)
▫️ تحول مفهوم ماده و کمیت در اتمگرایی کلام | بنفشه افتخاری (CNRS-ENS)
👥 اطلاعات بیشتر: https://inekas.org/2026/
🗓 پایان مهلت ثبتنام حضوری: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵
پایان مهلت ثبتنام مجازی: ۳ شهریور ۱۴۰۵
👥 جهت ثبتنام مجازی به این لینک مراجعه کنید.
✈️ ارتباط با ادمین: @Inekas_admin
#رویداد_انعکاس
🔵@Inekas
💎 معرفی مجموعه کتابهای «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»
P. Adamson, N. Germann, R. Hajatpour, U. Rudolph and G. Tamer (eds.), Philosophy in the Islamic World in Context, Leiden: Brill (2019-2026)
💠 وقتی از «فلسفه» در جهان اسلام سخن میگوییم، مرادمان چیست؟ آیا تنها از سنتی فکری در امتداد ترجمهٔ میراث یونانی حرف میزنیم، یا معنایی عامتر و گستردهتر مد نظر است که هرگونه تلاش عقلانی برای صورتبندی مفاهیم مختلف را دربرمیگیرد؟
⭐️پاسخ به این پرسش بنیادین، هستهٔ اصلی پروژهٔ «Philosophy in the Islamic World in Context» را تشکیل میدهد؛ مجموعهای به ویراستاری پیتر آدامسون، نادیا گرمان، رضا حاجتپور، اولریش رودلف و جورج تامر که با هدف بازاندیشی در تاریخنگاری «فلسفه» در جهان اسلام شکل گرفته است.
پاسخ مختصر ویراستاران و نویسندگان مقالات این مجموعه به پرسش بالا چنین است:
طبقهبندی سنتی علوم اسلامی را نباید با تاریخنگاری فلسفه در جهان اسلام یکی انگاشت.
🔵ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس (حضوری-مجازی) | شهریور ۱۴۰۵
🔗توضیح دربارهٔ دو بخش مدرسۀ تابستانی
ℹ️ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس به دنبال چیست؟
تاریخنگاری فلسفۀ اسلامی تنها بازخوانی منفعلانه متون گذشته نیست، بلکه مواجههای انتقادی، روششناختی و سنجشگرانه با سیر تحول اندیشهها در بستر تاریخی و اجتماعی آنهاست. در نگاهی رایج، تاریخ فلسفۀ اسلامی غالباً به مثابۀ روایتی خطی و ضروری انگاشته میشود؛ روایتی که گویی ناگزیر از کندی آغاز میگردد، با فارابی و ابنسینا قوام مییابد، در اندیشههای ابنرشد و سهروردی ابعاد تازهای پیدا میکند، در حکمت متعالیۀ ملاصدرا به کمال میرسد و پس از آن، تنها به عصر شارحان محدود میشود.
اما آیا این روایتِ تکخطی، یگانه تصویر ممکن از سنت عقلانی ماست؟ ششمین مدرسۀ تابستانی «انعکاس» بر آن است تا با عبور از این نگاه کلیشهای، خودِ «تاریخنگاری فلسفه اسلامی» را به عنوان یک مسئله و موضوع پژوهش مستقل در کانون توجه قرار دهد. ما در این مدرسه در پی آنیم که ببینیم پرسش از این کلانروایتها و بازاندیشی در شیوههای تاریخنگاری، چه بصیرتهای تازهای برای فهم انتقادی و پویای فلسفه اسلامی به همراه خواهد داشت.
این رویداد با هدف گشودن همین افقهای نو در مواجهه با تراث فلسفی، امسال با همراهی برجستهترین اساتید و پژوهشگران داخلی و بینالمللی برگزار میشود.
👥 با همکاری پژوهشکدهٔ فلسفهٔ تحلیلی پژوهشگاه دانشهای بنیادی (IPM)
🔻 ۲۵ ساعت ارائۀ آموزشی
چهارشنبه، پنجشنبه، جمعه، ۴، ۵ و ۶ شهریور ۱۴۰۵ از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۹ (به وقت تهران) در محل پژوهشگاه دانشهای بنیادی (IPM) در تهران
🔻 با ارائۀ ۱۱ استاد و پژوهشگر
🗂 محورهای اصلی:
◀️میان فلسفه و تاریخ: روشها و رویکردها در تاریخنگاری فلسفهٔ اسلامی
◀️تاریخِ تاریخنگاری فلسفهٔ اسلامی
◀️فراروی از تاریخنگاری رسمی فلسفهٔ اسلامی
🔗کسب اطلاعات بیشتر
👥 با همکاری مرکز دینپژوهی حنیف، موسسۀ مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه اکستر و دانشگاه حبیب
🔻 ۲۲.۵ ساعت ارائۀ آموزشی «به زبان انگلیسی | با ترجمۀ همزمان»
پنجشنبه، جمعه، شنبه، ۱۲، ۱۳ و ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ از ساعت ۱۳ تا ۲۱ به وقت تهران
🔻 با ارائۀ ۱۵ استاد و پژوهشگر
🗂 محورهای اصلی:
◀️فراروی از تاریخنگاری رسمی فلسفهٔ اسلامی
◀️چیستی فلسفهٔ اسلامی در نسبت با دیگر علوم اسلامی
◀️بینشهای فلسفی در کلام، فقه و اصول، ادب، عرفان
🔗کسب اطلاعات بیشتر
💠 کنفرانس «اسلام آغازین و یهودیت عهد باستان متأخر»
✅ این کنفرانس در 3-4 آگوست 2026 (۱۲-۱۳ مرداد ۱۴۰۵) بهصورت حضوری در مدرسۀ الاهیات دانشگاه هاروارد، بهکوشش محسن گودرزی، شری لووین و هولگر زلنتین برگزار میشود.
رابطۀ اسلام آغازین و قرآن با یهودیت از دیرباز، چه در متون سنت اسلامی (برای نمونه، ذیل مفاهیمی همچون «اسرائیلیات») و چه در پژوهشهای مدرن مورد توجه بسیار بوده است؛ در واقع، بخش مهمی از نخستین نسل اسلامپژوهان غربی، نظر به پیشینۀ یهودیشان، توجه بسیاری نسبت به این رابطه معطوف داشتهاند (برای نمونه میتوان از پژوهش کلاسیک آبراهام گایگر و پژوهش کلاسیک هاینریش اشپایر با عنوان روایتهای بایبلی در قرآن نام برد)؛ همچنانکه این رابطه، بخش قابل توجهی از پژوهشهای نسلهای بعدی اسلامپژوهان غربی را بهخود اختصاص داده است. در واقع، برخی پژوهشگران برآن شدهاند که «یهودیتشناسی (Wissenschaft des Judentums)» رشتهای بوده است که پژوهش انتقادی قرآن از دل آن بیرون آمده است. با اینحال، پژوهش در جوانب متعددی از این رابطه کماکان در گامهای آغازین خود قرار دارد. این کنفرانس، که با حضور چهرههای برجستۀ این حوزه برگزار شده است میکوشد تا مساهمتی در پرتو افکندن بر رابطۀ یهودیت عهد باستان متأخر در یکسو، و اسلام آغازین و قرآن در سوی دیگر ارائه کند.
🗂 فهرست عناوین ارائهها
⭐️ آیا میتوان کیستیِ یهودیانِ قرآنی را بازسازی کرد؟ اگر بله، چگونه؟
آیزاک دبلیو. اولیور (دانشگاه کبک): پدیدههای شگرف، آموزههای خارقالعاده؛ تشخیص خاستگاه و الگوهای در پس گزینش تعالیم ربّنی در قرآن
این مقاله به بررسی چگونگی بازتولید سنتهای ربّنی در قرآن برای ساخت هویت مؤمنان پرداخته و راههای احتمالیِ انتقال این تعالیم یهودی به محیط قرآنی را تحلیل میکند.
نیکلای ساینای (دانشگاه آکسفورد): جدلهای قرآن و مسئلۀ واقعنمایی
ساینای در این پژوهش بهبررسی خصلت جدلهای قرآن با مخالفانش میپردازد و با تفکیک جدلهای قرآن با گروههای گوناگون مخالفان -مسیحیان، یهودیان و مشرکان-، نشان میدهد که میزان واقعنمایی این جدلها به این مسئله ارتباط دارد که قرآن با کدام گروه از مخالفان در جدل است.
اری ام. گوردون (دانشگاه پنسیلوانیا): بازشناسیشده اما واکاوینشده؛ فضای آیینی مشترک در عهد باستان متأخر و اسلام آغازین
مقاله با بررسی تحولات مربوط به قبله در سنتهای گوناگون یهودی، مسیحی، سامری و اسلامی، نشان میدهد که چگونه اشتراک در مناسک آیینی در عهد باستان متأخر، به شکلگیری هویتهای متمایز جمعی در اسلام آغازین کمک کرده است.
اشتفانی رودولف (موسسۀ تاریخ علوم ماکس پلانک): «صلوة» تا چه حد یهودی است؟ دربارۀ حدود الگوهای ربّنی برای نماز در قرآن
این ارائه ادعایِ ریشۀ صرفاً یهودیِ «صلوة» را به چالش کشیده و استدلال میکند که نماز قرآنی برآمده از یک بستر عبادیِ گستردهتر -شامل سنتهای مسیحی و پیشااسلامی- است.
راشد اس. گویال (دانشگاه توبینگن): آیین ختنۀ اسلامی: بافتار یهودی دیدگاه شرعی ابنعباس دربارۀ «أرغل [مرد ختنهنشده]»
این پژوهش بهبررسی دیدگاه شرعی سختگیرانۀ ابنعباس دربارۀ نجاست افراد ختنهنشده (دیدگاهی متأثر از یهودیت) میپردازد و سیر تحول جایگاه ختنه را از یک نشانۀ الزامیِ ایمان به یک عمل مربوط به بهداشت ردیابی میکند.
محسن گودرزی (دانشگاه هاروارد): اسرائیل بهسان آدم؛ تاریخ، برگزیدگی و ویرانی در قرآن
مقاله استدلال میکند که قرآن ،تاریخ اسرائیل را نه بر اساس الگوی نابودیِ جمعی (مانند قوم لوط)، بلکه با الهام از پارادایم داستان آدم و حوا (لغزش، توبه و اخراج) روایت میکند.
ثاقب حسین (دانشگاه لویولا مریمونت): تبعید اسرائیل و دیاسپورا در قرآن
این پژوهش مفهوم قرآنیِ «تبعید» (جلاء) برای یهودیان را با متون بایبل و تلمود مقایسه میکند تا دریابد قرآن با کدام سنت فکریِ یهودی (برای نمونه، تلمود بابلی یا فلسطینی) تعامل داشته است.
یَعرا پرلمان (پژوهشگر مستقل): ارزیابان [ارسالشده توسط] محمد برای محصولات خرما در خیبر
این پژوهش نشان میدهد که پیامبر اسلام، ارزیابانِ محصول خرمای خیبر را بر اساس دو معیارِ راهبردی انتخاب کرده است: آشنایی پیشینِ آنها با یهودیان و وفاداری مطلقشان به شخص پیامبر.
نادیا ابوحسین (دانشگاه توبینگن): آزمودهشده با «کلمات»؛ ابراهیم و کلام الاهی در بقره:۱۲۴ و پیوتهای [شعرهای نیایشی یهودی] فلسطینی
مقاله با مقایسۀ بقره:۱۲۴ و شعرهای نیایشی یهودی، نشان میدهد که قرآن آزمونهای ابراهیم را نه بهعنوان چند عمل نامشخص، بلکه بهعنوان وفاداری به «کلام» و فرمان شفاهی خداوند مفهومپردازی میکند.
آنا داویتاشویلی (دانشگاه توبینگن): «تو را به خونریزی خواهم انداخت، چنانکه تو این درخت را به خونریزی انداختی»؛ کیفر حوا و پیدایش قاعدگی در اسرائیلیات
این روایت بهردیابی و تحلیل ریشههای روایتی در ضمن «اسرائیلیات» سنت اسلامی میپردازد که قاعدگی زنان را برآمده از مجازات حوا برای بهخونریزیانداختن درخت بهشتی میداند.
هیثم صدقی (دانشگاه شیکاگو): خواندن از روی شانههایشان؛ ردیابی متون آپوکریفایی و جادونامههای یهودی در بستر قرآن
این مقاله ادعا میکند که قرآن بهطور مستقیم با جادونامههای یهودی آشنا بوده و بهنحوی هدفمند با آنها جدال کرده است تا ادعاهایشان را باطل کرده و از شخصیتهایی چون سلیمان و ابراهیم اعادۀ حیثیت کند.
مهدی صالح (دانشگاه هاروارد): فرشتگان در بابل؛ هاروت و ماروت (بقره: ۱۰۲) از دیوشناسی قرآن مکی تا جدلهای قرآن مدنی
مقاله داستان هاروت و ماروت را پاسخی جدلی به اتهاماتِ یهودیان و مشرکان مبنی بر منشأ شیطانیِ قرآن میداند و آن را تلاشی برای تبرئۀ سلیمان از بهکارگیری جادو ارزیابی میکند.
شان دابلیو. آنتونی (دانشگاه ایالتی اوهایو): «سزاوار الرحمن نیست که فرزندی بگیرد...»؛ عربستان عهد باستان متأخر و جدل قرآن علیه فرزند داشتن خداوند
این پژوهش بهبررسی احتمال وجود ارتباط میان جدلهای قرآن علیه فرزند داشتن خدا در یکسو، و تحولات الاهیاتی یکتاپرستیِ پیشااسلامی در پادشاهی حمیَر در جنوب عربستان میپردازد.
هولگر زلنتین (دانشگاه توبینگن)؛ چقدر نزدیکبودن، بیشازحد نزدیکبودن است؟ خوانش غزل غزلها ربّا [میدراش بر غزل غزلهای سلیمان] و قرآن در گفتوگو با یکدیگر
این پژوهش، با مقایسۀ روایت قرآنیِ «معلق شدن کوه طور بر سر بنیاسرائیل» و روایت مشابه آن در میدراش بر غزل غزلهای سلیمان، بر وجود تعاملات نزدیک ادبی میان یهودیان حجاز و یهودیان فلسطین در قرن هفتم میلادی تأکید میکند.
شری لووین (کالج استونهیل): دربارۀ یهودیان همچون خران بارکش، سگانِ لهلهزن و کوه واژگون در قرآن و میدراش
این پژوهش نشان میدهد که قرآن چگونه با استفاده از تمثیلِ «خرِ بارکش»، روایات ستایشآمیزِ ربّنی را وارونه کرده و با تلفیقِ جدلهای مسیحی، اسرائیل را بهعنوان قومی جاهل به تصویر کشیده است.
شلومو تسوکیر (مؤسسۀ مطالعات پیشرفتۀ پرینستون): «تورات شفاهی» در میانۀ گفتمان تلمودی متأخر و گفتمان اسلامی متقدم
این پژوهش بهبررسی دیدگاهی میپردازد که ممنوعیت کتابت حدیث در اسلام آغازین را الهامگرفته از رویکردی مشابه در یهودیت میداند (برای نمونه، مقالۀ مایکل کوک)، و آن را مردود برمیشمارد؛ و نشان میدهد که مخالفتهای تلمودی با کتابت سنت شفاهی، واکنشی همزمان به تحولات اسلام آغازین بوده است.
الیاف گروسمن (دانشگاه وندربیلت): امالکتاب: یک فقرۀ تفسیری تلمودی (سوگیا) اسلامیشده
این پژوهش با بررسی دو اصطلاح تلمودی «yesh em la-miqra» و «yesh em la-masoret»، نشان میدهد که معنای این دو اصطلاح را بهبهترین نحو در پرتو اصطلاحات و مفاهیم متناظر اسلامی، و مشخصاً اصطلاح «امالکتاب» در قرآن میتوان دریافت. گروسمن بر همین اساس پیآمدهای این مسئله را برای تاریخگذاری تدوین تلمود مورد بررسی قرار میدهد.
ماریانا کلار (دانشگاه آکسفورد): تحلیلی سینوپتیک از توازیهای ربّنی با تشریع طلاق در قرآن
این پژوهش به بررسی شباهتها و همپوشانیهای چشمگیر میان احکام طلاق در قرآن و متون ربّنی پرداخته و تأملاتی دربارۀ مسئلۀ روششناختی استفاده از ترجمههای رایج از تلمود (ترجمۀ سونسینو و گوگنهایمر) در مطالعات قرآنی ارائه میکند.
روون فایرستون (کالج اتحاد عبری - مؤسسۀ یهودیِ دین): انکار و یافتن محمد در بایبل؛ دربارۀ پاسخهای یهودیان به ادعاهای قرآن مبنی بر وجود ارجاعات/ اشاراتی به محمد در بایبل (اعلامالنبوة/ دلائلالنبوة)
این پژوهش استدلالها و واکنشهای یهودیانِ ساکن در قلمرو اسلامی را در برابر ادعای وجود پیشبینی ظهور پیامبر اسلام در بایبل مورد بررسی و تحلیل قرار میدهد.
🟥 انتشار کتاب «خاستگاههای حدیث امامی: یک چارچوب روششناختی نوین برای تحلیل اسناد»
🔵اثر مصطفی موحدیفر، انتشارات بریل، ۲۰۲۶
Movahedifar, Mostafa. The Origins of Imāmī Ḥadīth: A New Methodological Framework for Isnād Analysis. Islamic Thought and History 5. Leiden: Brill, 2026
⬇️ دریافت صفحات آغازین کتاب در کتابخانهٔ انعکاس
▶️ ویدئوی ارائهٔ ایده و روش کتاب توسط نویسنده
⭐️ مسئلهٔ اساسی کتاب
هرچند از نخستین پژوهشهای مدرن دربارۀ حدیث، تاکنون راه درازی پیموده شده و پژوهشهای بسیاری در این خصوص انجام شدهاند، اما بخش عمدۀ این پژوهشها و روشهای سنجش تاریخی حدیث، معطوف به احادیث اهل سنت بودهاند. نهتنها پژوهش دربارۀ حدیث امامیه در گامهای آغازین خود قرار دارد، بلکه روشهایی که برای بررسی حدیث اهلسنت بهکار رفتهاند همواره در بررسی حدیث امامیه راهگشا نبودهاند.
پژوهش انتقادی-تاریخی حدیث از سدهٔ نوزدهم میلادی و با آثار پیشگامانی چون ایگناتس گلدتسیهر آغاز شد و در ادامه با نظریه «حلقه مشترک» شاخت، تدقیقهای یُنبل، و تحلیل توامان متن-اسناد (ICMA) نزد هارالد موتسکی و گرگور شولر به بلوغ روششناختی چشمگیری رسید. اما این همه دستاورد، تقریباً بهتمامی بر حدیث اهل سنت متمرکز بوده است.
پژوهشهای غربی دربارهٔ حدیث امامیه، با وجود موارد جزئی ارزشمند و پراکنده، هرگز از چارچوب روششناختی مستقل و نظاممندی برای تحلیل اسناد خود برخوردار نشد و پرسشهای بنیادین دربارۀ شیوۀ انتقال، تدوین و تطور آن همچنان بیپاسخ مانده است. کتاب حاضر دقیقاً همین خلأ را هدف گرفته است.
🔵 نویسنده میکوشد در این کتاب به این پرسشها پاسخ دهد:
۱. احادیث امامی در دوره شکلگیری خود، در چه محیطها و به چه شیوهای منتقل میشدند؟
۲. خاستگاه مجموعههای حدیثی موجود امامی، بهویژه کتب اربعه، چیست و مؤلفان آنها در برخورد با سند و متن چه روشی داشتهاند؟
۳. اطلاعات موجود در آثار رجالی-فهرستی امامیه مانند رجال نجاشی تا چه اندازه از نظر تاریخی معتبر هستند و چگونه میتواند در خدمت پژوهش تاریخی-انتقادی مدرن قرار گیرد؟
⭐️ راهکار نویسنده برای پاسخ به این مسائل
ایدۀ اصلی موحدیفر این است که در نیمۀ نخست سدهٔ دوم هجری، در محیط علمی مدینه و در سایۀ فعالیت آموزشی امام باقر و بهویژه امام صادق، یک سنت نگارشی در میان اصحاب و شاگردان ایشان شکل گرفت که حاصل آن، انبوهی از دفترهای شخصی موسوم به «کتاب» و «اصل» بود که در فضایی آمیخته از شفاهی و مکتوب، عمدتاً از طریق سماع و قرائت، به نسلهای بعد انتقال مییافت و سرانجام، محتوای آنها، مستقیم یا از طریق منابع واسط، در جوامع حدیثی سدههای ۳ تا ۵ هجری از جمله کتب اربعه (الکافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب الاحکام و الاستبصار) ادغام شد.
چارچوب نظریِ مؤلف ترکیبی از «تحلیل کمّیِ اسناد» و «تطبیق آنها با دادههای رجالی-فهرستی» است تا بتوان لایههای متوالیِ انتقال متن را بهصورت دقیق شناسایی کرد. به باور نویسنده، شناخت فرایند مکتوبشدن حدیث، ارتباط تنگاتنگی با دادههای موجود در آثار رجالی-فهرستی مثل رجال نجاشی و فهرست طوسی دارد؛ چرا که این دو اثر، مسیرهای انتقال کتابشناختی آثار مکتوب پیشین را ثبت کردهاند. با تطبیق نظاممند این مسیرها بر ساختار اسناد، همراه با تحلیل کمّی اسناد، میتوان لایههای پیاپی انتقال حدیث را بازسازی، و خاستگاه و وثاقت تاریخی احادیث امامی را ارزیابی کرد.
نویسنده همچنین به نظریهٔ «تحلیل فهرستی» از سید احمد مددی میپردازد؛ نظریهای که آن نیز بر پایۀ انتقال مکتوب حدیث امامی و دادههای موجود در فهارس استوار است و معتقد است مسیرهای انتقال دفاتر متقدم - آنگونه که در منابع رجالی و فهرستی، ثبت شدهاند - بازتابدهندهٔ نسخههای متمایز آن آثار هستند که در دورهٔ نخستین رواج داشتهاند.
موحدیفر در عین تقدیر از نوآوریهای این نظریه، این پیشفرض اصلی مددی را به چالش میکشد و نشان میدهد که صرفِ اشاره به یک کتاب یا اصل متقدم در منابع رجالی، فهرستی یا حدیثی، لزوماً به معنای دسترسی مستقیم به متن کامل آن اثر نیست؛ بلکه نویسندگان متأخر امامی در بسیاری موارد از طریق آثار واسطهای با این منابع آشنا شدهاند و محتوای آن کتاب یا اصل، یا حتی صرفِ آگاهی از وجود آن، از طریق همین آثار واسطه به آنان منتقل شده است.
🔹 مقدمه: چرا به چارچوب روششناختی نوینی برای حدیث امامیه نیاز است؟
🔹 فصل اول: پیدایش حدیث امامی:
این فصل به ماهیت انتقال حدیث امامیه در مدینۀ سدۀ دوم هجری و در دوران امامت امام باقر و امام صادق میپردازد.
نویسنده با استفاده از مفهوم «آموزش آکادمیک»ِ گرگور شولر (Gregor Schoeler)، چهار مرحلۀ اصلی را برای ثبت رسمی حدیث در مدینه ترسیم میکند که از یادداشتهای شخصی و سخنرانی آغاز شده و به متون تدوینشده برای عموم ختم میشود.
در این فصل، اقدامات علمیِ امام پنجم (بهویژه در باب مناسک حج) و امام ششم شیعیان بررسی شده و تولید حجم عظیمی از دفترچههای شخصی (کتابها و اصلها) توسط شاگردان آنها برجسته میگردد.
همچنین نشان داده میشود که چگونه این مکتوبات از طریق فرآیند «سماع و قرائت» در قالب آثاری تکامل یافتند که برای جامعۀ شیعی در دسترس بودند.
🔹 فصل دوم: کتب اربعه و دفترهای نخستین حدیثی:
این فصل نشان میدهد که چگونه انتقالِ مکتوبِ کتابها و اصلها بر نحوهی برخوردِ مؤلفانِ کتب اربعه با اسناد تأثیر گذاشته است.
نویسنده شواهدی از دریافت، انتقال و تدوینِ این سوابق اولیۀ مکتوب در الکافی، الفقیه، تهذیب الاحکام و الاستبصار ارائه میدهد.
از طریق چهار مطالعۀ موردی (وهب بن وهب قرشی، سکونی، سماعه بن مهران و حذیفة بن منصور)، روشی برای انتخاب و اعتبارسنجیِ احادیث توسط کلینی، صدوق و طوسی شناسایی میشود.
این بررسی نشان میدهد که رویکردِ این محدثان پیش از شکلگیریِ مکتب حله، بیشتر بر ارزیابیِ محتوای متون و وثاقتِ مؤلفِ اولیۀ اثر متمرکز بوده است تا نقدِ تکتکِ راویانِ موجود در زنجیرۀ سند.
🔵 در بخش آغازین این فصل، نمودار ۲.۱ تحلیل کمّی اسناد علی بن ابراهیم بن هاشم - راوی اصلی الکافی از پدرش ابراهیم بن هاشم- را به تصویر میکشد. این نمودار بهخوبی نشان میدهد که چگونه تمرکز آماری روایات یک راوی بر یک یا دو منبع محدود، میتواند نشانۀ دسترسی مستقیم او به یک اثر مکتوب مشخص باشد؛ همین ایده، هستۀ اصلی روش تحلیل کمّی اسنادی است که نویسنده در سراسر کتاب به کار میبندد. 🔵 ترجمهٔ فارسی این بخش را در اینجا بخوانید.
🔹 فصل سوم: تحلیل کمّی اسناد:
این فصل با تکیه بر رویکردِ منبعشناختیِ هارالد موتسکی (Harald Motzki)، که در بررسی مصنف عبدالرزاق صنعانی به کار رفته بود، روش مشابهی را برای اسناد امامیه توسعه میدهد.
هدفِ این فصل، تدوین منطق و روششناسیِ استفاده از تحلیل کمّی اسناد برای بازسازی منابع اولیۀ مکتوب (نظیر کتاب عبیدالله حلبی) و ردیابیِ انتقال آنها در طول زمان است.
نویسنده برای اثبات اعتبار تاریخیِ اسناد امامیه دو استدلال مرکزی ارائه میکند: نخست، اهمیت منابعِ واسطهای در شکلدهی به شبکۀ انتقال؛ و دوم، تنوع ساختارهای اسناد (مانند تنوعات ساختاری و سبکیِ موجود در اسناد کلینی) که نشاندهندۀ انتقالِ مکتوبِ واقعی و عدم جعلِ نظاممند است.
🔹 فصل چهارم: چارچوبی برای تحلیل اسناد امامی:
این فصل ابزارهای تحلیلیِ توسعهیافته در فصول قبل را با هم ترکیب میکند تا روشی ساختاریافته برای تحلیل اسناد امامیه از طریق چک کردن نظاممند آنها با منابع رجالی-فهرستی ارائه دهد.
دو کارکردِ اصلی برای این فرایند تعریف میشود: نخست، کشف و شناساییِ منابعِ واسطهای؛ و دوم، شناساییِ اسناد مشکوک و جعلی.
نویسنده این روش را بهصورتِ عملی بر روی تمامیِ اسناد ارائهشده در چهل و شش مدخل از بخش «مشیخۀ» کتاب تهذیب الاحکام و الاستبصارِ طوسی پیادهسازی میکند (از جمله در خصوص متونی نظیر آثار کلینی، علی بن ابراهیم، محمد بن یحیی عطار و دیگران) تا منابع اصلی و واسطهایِ طوسی را به دقت مشخص سازد.
🔹 نتیجهگیری: جمعبندی چارچوب پیشنهادی و پیامدهای آن برای مطالعۀ تاریخی-انتقادی حدیث امامی.
مصطفی موحدیفر پژوهشگر همکار در مرکز بینالمللی پژوهشهای پیشرفتهٔ اسلامی (ICAIR) در لندن است. او دکترای خود را در مطالعات اسلامی در سال ۲۰۲۳ در دانشگاه بیرمنگام به پایان رساند.#انعکاس_کتاب
پژوهشهای او تاریخ انتقال حدیث امامیه، شکلگیری سنتهای علمیِ متقدمِ شیعه، و رویکردهای نوآورانه به تحلیل اسناد و متون را دربرمیگیرد؛ او در این پژوهشها روشهای تاریخی-انتقادیِ نقد حدیث را با ابزارهای دیجیتال ترکیب میکند تا مطالعهٔ شبکههای انتقال حدیث و شکلگیریِ دانشِ امامیهٔ متقدم را نظاممندتر و دقیقتر سازد.
کتاب حاضر، حاصل رسالهٔ دکتری نویسنده در دانشگاه بیرمنگام بوده که وی ایدهٔ اصلی و چارچوب روششناختی آن را در مقالهٔ اخیر خود، «انتقال کتابمحور: تطبیق ICMA برای تحلیل حدیث امامیه» (۲۰۲۶) نیز بیشتر بسط داده و در یک نمونه به آزمون گذاشته است.