Telegram-канал vatanyolii - وطن‌یولی 🇮🇷 راه وطن: Unsorted

وطن‌یولی 🇮🇷 راه وطن

27 October 2026 10:14

‌📌آذربــایـــجـــــان تُـــــرک نیـــــست!

سند مهم؛ اعتراض و‌ گلایهٔ تاجر آذربایجانی به تُرک خوانده شدن مردمان آذربایجان

زمان انتشار این نوشته در روزنامهٔ ایران‌ به تاریخ ۲۷ رمضان ۱۳۳۷ هجری قمری برابر است با شنبه ۵ تیر ۱۲۹۸ هجری شمسی (مصادف با ۲۸ ژوئن ۱۹۱۹ میلادی).

💢متن آمده در تصویر از قرار زیر است:

سومین صوت اعتراض ما چه هستیم؟

این سؤال خاطر ما تجّار آذربایجان را بیش از سایرین مشغول می‌دارد؛ حتی متفکرین ایران در این خصوص از تجار آذربایجان عقب‌ترند؛ زیرا رابطهٔ ما بازرگان‌ها به‌واسطهٔ تجارت با اسلامبول، کمتر از آن نیست که با پای‌تخت وطن خودمان: «طهران» داریم؛ چنان‌که_برخی_ما را در طهران «تُرک» می‌نامند، در اسلامبول هم «عجم» می‌گویند. و این دو اسم همه‌روزه در خاطر ما همیشه یک حس کنجکاوی تولید میکند: واقعاً؛ ما چه هستیم؟.. آیا تُرکیم یا عجم؟...
(در ترکی اسلامبولی «عجمی» بودن غیر از «عجم» بودن است. عجمی یعنی آدم ناشی. مثلاً: کسی را که خود را متفکر بداند و بخواهد که آذربایجانی‌ها را ترک بخواند، می‌گویند که در علم «انساب» عجمی است؛ یعنی بی‌بهره است. ولی عجم ـ به معنی «آل‌جم» است؛ که حکیم: «ابوالقاسم فردوسی طوسی» آن را به‌فارسی زنده کرده و آذربایجان را «آذرآبادگان» خوانده است.)
خوانده شدن ما در اسلامبول به اسم «عجم» هیچ‌وقت به‌حال ما توفیر نمی‌کرده است و هیچ‌کس حق ندارد که از شنیدن اسم ساده و صحیح خود متأثر و یا متغیر گردد؛ ولی زخم زبان‌های سرخی که کلمهٔ تُرک را بی‌هیچ ملاحظه به روی ما پرتاب می‌کرده است از شکاف شمشیرهایی که در «چالدیران» بر فرق اجداد ما باریده کاری‌تر بوده است!...
«تُرک» خواندن يك ایرانی، ایران دیگری را اقل اقلش بدان ماند که انسان، برادر صلبی خود را «اعیانی» و یا این‌که «بیگانه» صرف بداند. و این اسناد يک نوع «مجهول‌النسبی» است به‌طرف مقابل.
اگر حقیقت مسئله را بخواهید... به‌میان آمدن مشاجرهٔ «ترک و فارس» عکس‌العمل آن یا زخم‌ها و امثالی است که از دیرباز ورد زبان فارسی ما بوده و هنوز در میان ما هستند کسانی‌که آداب معاشرت را به قافیهٔ لفّاظی باخته و تکرار کنند:
«کسی‌که به خدا بگوید تاری، دیگر چه توقع از او داری؟!...»
ورنه؛ تنها مسئلهٔ زبان، چگونگی نژاد قومی را ثابت نمی‌کند. و اگر بنا بر این بود طایفهٔ کلیمیان بایستی در انگلستان «آنگلو ساکسون»، در آلمان «ژرمن»، در روسیه «اسلاو»، در اسلامبول «تُرک»، در فلسطین و شامات «عرب» و در ایران «هند و آریائی» باشند؛ زیرا که این قوم در هر مملکت به زبان مردم آن تکلم می‌کنند. زبان خود ایرانی‌ها فارسی امروزه نبوده، کتیبه‌های «بیستون» به گلستان «سعدی» هیچ شباهت ندارد. آداب، اخلاق، عادات، دهات و حتی افسانه‌ها و خرافات آذربایجانی‌ها عین آنها است که در «شیراز» است. بادکوبه را همیشه نسیم امواج خزر می‌گوید: تبریز، تب را از وجود انسان بالمعاینه می‌ریزد. «آذرگشسب» در «آذرآبادگان» بوده. خوبرویان آذربایجان، انموذج، سفیدپوست هستند. «زردشت» از ارومیهٔ آذربایجان طلوع کرده. محلهٔ «سرخاب» تبریز، مقبرهٔ شعرای ایران است و دیوان «صائب تبریزی» و خمسه «نظامی گنجوی» و قصاید «خاقانی شروانی» دو سیهٔ اهل زبان بودن ایشان...
اما اینکه چه طور شده است که آذربایجانی‌ها فعلاً به‌ زبان تُرکی حرف می‌زنند، اسباب و عوامل این را باید در ترتیب قشون‌کشی و استیلای «مغول» جُست؛ مغول‌ها طوایف یادیه‌نشین بوده‌اند. وقتی که از قله‌های «آلتای» سرازیر شده‌اند، ایل و آلوس همراه داشته‌اند. جاهائی را که سبز و خرم دیده‌اند اطراق کرده‌اند. خود «هلاکو» مراغه را مقر حکمرانی ساخته است. و البته مردم، در داد و ستد و عرض و تظلم بدانستن زبان غالبین قهار خود محتاج بوده‌اند و به تکلم آن عادت گرفته‌اند؛ چنانکه «تُرک»ها در اسلامبول و سواحل «مرمره» حتی «ارامنه» در نواحی «آناطولی» همین حال را دارند. ارمنی‌های «قیصری» یك کلمه از زبان اصلی خودشان نمی‌فهمند.
بلی ۲۵ قرن قبل بر این، آذربایجان را که قسمتی از هضبهٔ ایران بوده، «مَد» نامیده‌اند، چنانکه فعلاً ناحیه‌‌ای از جزیرة‌العرب را حجاز می‌گویند.
قرابتی که خانواده‌های بزرگ «مَد» با «پارس» داشته‌اند، منشاء هم عِرقی این دو تیرهٔ عجم را تأیید می‌کند و امروز برای علمای این فن شبهه نمانده است که «مَدیها» از نژاد اصفر نیستند.
پرزیدنت: (ویلسن) برای تعیین ملیت اقوام سی و دو کمسیون متخصص تشکیل داده بوده است. من می‌ترسم که در نتیجه این مشاجره مجبور شده حل ملیت خودمان را به آنها رجوع کنیم.
و یا اینکه ـ خدای نخواسته ـ برای آن هم محتاج جلب مستشاران خارجه بشویم!...

الحاج رضا جوراب‌چی

📰روزنامهٔ ایران، ش ۴۶۲، ۲۷ رمضان ۱۳۳۷ ق، ص ۲

📎ماهنامه وطن‌یولی(راه وطن)شماره ۷۴، مهرماه ۱۴٠۵، ص۳

@vatanyolii