Telegram-канал inter_politics - اقتصاد سیاسی بین‌الملل: Unsorted

اقتصاد سیاسی بین‌الملل

18 June 2026 13:29

یک اندرز مشهور انگلیسی می‌گوید: «به بهترین‌ها امیدوار باش، اما برای بدترین‌ها برنامه‌ریزی کن».

اگر توافق ایران و آمریکا و پایان جنگ واقعاً بتواند از فشارهای اقتصادی، سیاسی و روانی بر کشور بکاهد، طبعاً باید از آن استقبال کرد؛ اما استقبال از یک امکان، با سپردن سرنوشت کشور به خوش‌بینی بی‌محاسبه تفاوت دارد. مسئلۀ اصلی این است که فضای تحلیلی در کشور بار دیگر به‌جای سنجش دقیق واقعیت، گرفتار همان منطق ساده‌ساز و خطرناکی شده است که پیش‌از جنگ نیز دیده می‌شد: آن زمان، عده‌ای می‌گفتند با جنگ «همه‌چیز تمام می‌شود» و امروز دسته‌ای دیگر می‌گویند با توافق «همه‌چیز درست خواهد شد». تا دیروز می‌گفتند با پیوستن به «شانگهای» و «بریکس»، کار آمریکا را یکسره می‌کنیم؛ اکنون می‌گویند با پولی که قرار است با چراغ سبز آمریکا آزاد شود، مشکلات کشور حل خواهد شد. این رفت‌وبرگشت شتاب‌زده از خیالِ «بی‌نیازی کامل از آمریکا» به انتظار برای «منابعی که آزادسازی آن همچنان به ارادۀ آمریکا وابسته است»، بیش‌از آنکه نشانۀ چرخش راهبردی باشد، علامت ضعف محاسبه، فقدان حافظۀ تحلیلی و نبود برنامه‌ریزی نهادی است.

کشور را نمی‌توان با شعار، آرزو و عددهای بی‌صاحب اداره کرد. هنوز حتی معلوم نیست ایران دقیقاً چه میزان دارایی مسدودشده در کشورهای مختلف دارد. وقتی گفته می‌شود دارایی‌های ایران در چین «بین ۲۰ تا ۵۰ میلیارد دلار» است، برخی ظاهراً درک نمی‌کنند که دربارۀ شکافی سی‌میلیارددلاری سخن می‌گویند و گویی بحث بر سر ۳۰ هزار تومان است، نه رقمی که می‌تواند بر بودجه، بازار ارز، واردات کالاهای اساسی، تجارت خارجی، انتظارات تورمی و حتی روان جامعه اثر بگذارد. پرسش حیاتی این است که وقتی هنوز نمی‌دانیم دقیقاً چه مقدار دارایی مسدودشده داریم، این منابع در کدام کشورها قرار دارند، چه بخشی از آن‌ها واقعاً قابل‌آزادسازی است، مسیر حقوقی و بانکی بازگشت آن‌ها چیست و کدام نهاد مسئول ثبت، پیگیری و راستی‌آزمایی آن‌هاست، چگونه می‌توان برای حل مشکلات اساسی کشور برنامه‌ریزی کرد؟ سیاست‌گذاری اقتصادی با عددهای شناور ممکن نیست؛ بودجه، واردات، تأمین ارز، حمایت معیشتی و بازسازی زیرساخت‌ها همگی به دادۀ روشن، زمان‌بندی مشخص و ضمانت اجرایی نیاز دارند.

تا زمانی که تا ریالِ آخِرِ دارایی‌های بلوکه‌شدۀ ایران در همۀ کشورها ثبت، حساب‌رسی و راستی‌آزمایی نشود، هر گشایش احتمالیْ شکننده خواهد بود. پولی که محل نگهداری، امکان دسترسی، محدودیت مصرف، مسیر انتقال و ضمانت آزادسازی آن روشن نیست، نمی‌تواند مبنای برنامه‌ریزی ملی قرار گیرد. اگر این منابع صرفاً در سطح خبر، وعده یا تخمین‌های مبهم باقی بمانند، هر آرامشی که ایجاد کنند بیشتر شبیه مُسکن خواهد بود تا درمان. زخمی که با ابهام و وعده پوشانده شود، بسته نمی‌شود؛ فقط برای مدتی پنهان می‌ماند و بعد، عمیق‌تر و پرهزینه‌تر، دوباره سر باز می‌کند.

حتی باید سناریوی بدبینانه را نیز جدی گرفت؛ نه از سر بدبینی کور، بلکه به‌عنوان بخشی از عقلانیت حکمرانی. ممکن است ترامپ، به‌ویژه تا پس‌از انتخابات میان‌دوره‌ای، چنان صحنه‌آرایی کند که گویی روند توافق، آزادسازی دارایی‌ها و کاهش فشارها واقعاً در مسیر تثبیت قرار دارد. در همین فاصله، بخشی از منابع نیز شاید به‌صورت محدود آزاد شود، فضای روانی کشور آرام‌تر گردد و دولت و مجلس در ایران بودجۀ سال آینده را با اتکا به همین انتظار تنظیم کنند؛ بودجه‌ای که ممکن است برپایۀ درآمدهایی بسته شود که هنوز نه کامل وصول شده‌اند، نه مسیر بازگشت آن‌ها تضمین شده و نه روشن است در چه حوزه‌هایی قابل‌مصرف‌اند. آنگاه، پس‌از عبور از این مقطع، با بازگشت تنش یا حتی ازسرگیری جنگ، روند آزادسازی می‌تواند متوقف شود، بخش اصلی دارایی‌ها بازنگردد و ایران با تعهدات بودجه‌ای سنگین‌تر، کسری مالی گسترده‌تر و فشار روانی شدیدتر روبه‌رو شود. چنین احتمالی شاید بدبینانه به‌نظر برسد، اما برنامه‌ریزی ملی دقیقاً برای مواجهه با همین احتمال‌هاست. امیدواری به بهترین حالت، بدون آمادگی برای بدترین حالت، سیاست‌ورزی نیست؛ قمار با سرنوشت کشور است.

بنابراین، مسئله نه خوشحالی ساده‌انگارانه از توافق است و نه مخالفت غریزی با آن. توافق اگر قرار است بخشی از راه‌حل باشد، باید به سازوکاری دقیق برای شناسایی، ثبت، آزادسازی، انتقال و مصرف دارایی‌های ایران متصل شود. بدون دادۀ روشن، ضمانت حقوقی، حساب‌رسی مستقل، زمان‌بندی اجرایی، اولویت‌بندی بودجه‌ای و بدبینی راهبردی، هر توافقی می‌تواند از فرصت به دام تبدیل شود. خطر بزرگ این است که همان خطای محاسباتی‌ای که پیش‌از جنگ فهم واقعیت را مختل کرد، پس‌از تفاهم نیز تصمیم‌گیری ملی را ـ این‌بار توسط افرادی دیگر ـ از واقعیت جدا کند.

✍️علیرضا رحمتی

✅@Inter_Politics